mały|Wagony normalnotorowe na platformach w 1989 mały|Stacja Środa Miasto – początkowa stacja linii Środa – Zaniemyśl mały|Pozostałości po normalnotorowym odcinku Średzkiej Kolei w Poznaniu przy ul. Średzkiej (Komandoria) – marzec 2010 mały|Pławce – resztki zabudowań stacyjnych w kwietniu 2011 Średzka Kolej Powiatowa (niem. Schrodaer Kreisbahn) – wąskotorowa linia kolejowa, łącząca pierwotnie Poznań ze Środą Wielkopolską, zachowana po dziś dzień w szczątkowej postaci i funkcjonująca na odcinku Środa Wlkp. Miasto – Zaniemyśl.
Historia Budowa Historia Średzkiej Kolei Powiatowej rozpoczęła się w roku 1892, gdy rząd pruski wprowadził w życie ustawę o kolejach lokalnych. W jej wyniku stworzono liczne ułatwienia dla lokalnych przedsięwzięć kolejowych, co zaowocowało szeregiem podobnych inicjatyw.
W roku 1898 z inicjatywy właścicieli majątków ziemskich na trasie z Poznania do Środy rozpoczęto budowę łączącej te majątki linii kolejowej. W pierwszym etapie zbudowano 11 kilometrowy odcinek normalnotorowy ze stacji Poznań Główna (obecnie Poznań Wschód) do wsi Kobylepole (obecnie w granicach Poznania) która należała do jednych z inicjatorów budowy, rodu Mycielskich, gdzie zbudowano dworzec przeładunkowy z toru normalnego na wąski.
W roku 1902 ukończono budowę głównej linii wąskotorowej (o rozstawie szyn 1000 mm) na trasie Kobylepole – Środa Wielkopolska Miasto – Zaniemyśl. Długość linii głównej wyniosła 59 km. Zgodnie z założeniami kolej służyła przede wszystkim do przewozów płodów rolnych (głównie buraków cukrowych) z licznych majątków położonych wzdłuż trasy, do których pobudowano bocznice. Od początku utrzymywano również ruch osobowy.
Po wojnie kolej znajdowała się pod zarządem przymusowym PKP, a w roku 1949 została przez PKP przejęta. Utworzono wówczas Zarząd Średzkiej Kolei Wąskotorowej, który sprawował pieczę nad jej działalnością.
Schyłek W 1952 roku, w ramach ujednolicania przejętych przez PKP kolei wąskotorowych rozpoczęto przekuwanie trasy na rozstaw szyn 750 mm, którą ukończono (bez przerw w działalności) w roku 1954. W trakcie przebudowy zlikwidowano część bocznic i bocznych tras, m.in. linię Tulce – Szewce – Kruszewnia i Szewce – Gowarzewo.
W latach 60. XX w., w związku ze spadkiem przewozów oraz negatywnym nastawieniem zarządu PKP do „przestarzałych kolejek” zaczęto się przymierzać do likwidacji kolei. W roku 1968 wstrzymano ruch osobowy na trasie Kobylepole – Środa Miasto, a od roku 1973 rozpoczęto rozbiórkę bocznic.
Przewozy pasażerskie przedstawiały się wówczas następująco: 1955 – 350 000 pasażerów 1971 – 324 688 pasażerów 1972 – 321 048 pasażerów 1973 – 309 733 pasażerów 1974 – 260 873 pasażerówStalowe Szlaki nr 4/2014.
Los głównej części linii przypieczętował się w roku 1976, gdy rozpoczęto rozbiórkę linii na trasie Kobylepole – Środa Miasto. Od tego czasu jedynym czynnym odcinkiem była linia Środa Miasto – Zaniemyśl, na której regularny ruch prowadzono do roku 2001, gdy PKP ostatecznie wstrzymała obsługę tej linii i rozpoczęła przymiarki do jej likwidacji.
W 1997 roku kolej przewiozła 57 899 osób i 5461 t towarów, a w 1998 roku 53 333 osoby i 4041 t towarów. W 1999 roku kolej posiadała pięć parowozów Px48 (tylko dwa sprawne) i lokomotywę spalinową Lyd1 oraz pięć wagonów osobowych. W tym roku przewiozła 50 703 osoby i 3080 t towarów. W 2002 roku odstawiono jeden z parowozów.
Obecnie W kolejnych latach doszło do przejęcia kolei przez powiat średzki, co uratowało tę unikalną linię przed całkowitą likwidacją. Obecnie utrzymywany jest na niej sezonowy ruch turystyczny. W 2007 roku z inicjatywy miejscowych miłośników kolei zawiązało się Towarzystwo Przyjaciół Kolejki Średzkiej „Bana” jako organizacja wspierająca zarządcę. 16 listopada 2010 roku w wyniku długoletnich rozmów, PKP przekazały nieruchomości kolei Starostwu Powiatowemu w Środzie Wielkopolskiej. Otworzyło to nowe możliwości promocji oraz pozyskiwania środków na renowacje infrastruktury. Zarządcą kolei został Zarząd Dróg Powiatowych.
5 czerwca 2012 roku burmistrz Środy Wielkopolskiej Wojciech Ziętkowski poinformował podczas Sesji Rady Miejskiej, iż będzie dążył do tego, aby nie uwzględniać bezkolizyjnego skrzyżowania z koleją w planach budowy drogi ekspresowej S11. Zaproponował skrócenie trasy kolei, do tejże drogi i zastąpienie pozostałej części ścieżką rowerową.
31 maja 2014 minął termin rewizji ostatniego czynnego parowozu Px48-1756. Dla zachowania ruchu z kolei gnieźnieńskiej sprowadzono lokomotywę spalinową Lxd2-343, którą po sezonie odesłano na macierzystą kolej. Na skutek tego, oraz likwidacji Zarządu Dróg Powiatowych, w 2015 roku przewozy nie były prowadzone.
Od 13 października 2015 operatorem kolei jest Towarzystwo Przyjaciół Kolejki Średzkiej „Bana”, które zleciło naprawę lokomotywy spalinowej Lyd1-210 i 9 lipca 2016 roku przywróciło weekendowy, sezonowy ruch pociągów ze Środy do Zaniemyśla (trzy pary pociągów do 11 września, a w okresie 25 września – 27 listopada w niedziele dwie pary). Sezon letni zamknął się liczbą 11439 przewiezionych pasażerów„Koleje Małe i Duże” nr 1-2/2017.. Kolej posiadała wówczas dwa sprawne wagony osobowe (typu 1Aw i 3Aw), dwa wagony letnie i brankard.
W sezonie 2017 kolej kursowała w soboty i niedziele od 6 maja do 24 września oraz dodatkowo 1, 2 i 3 maja, 15 i 16 czerwca oraz 14 i 15 sierpnia 2017 roku. Każdego dnia uruchamiane były 3 pary pociągów między Środą Wielkopolską i Zaniemyślem. Pociągi prowadziła lokomotywa spalinowa Lyd1-210.
Dzięki staraniom Towarzystwa Przyjaciół Kolejki Średzkiej „Bana”, 9 września 2017 wrócił do planowego ruchu parowóz Px48-1756, a w listopadzie 2021 roku zakończyła się naprawa drugiego parowozu Px48-1920. W okresie od 9 września do 26 listopada 2017, wszystkie pociągi rozkładowe były prowadzone trakcją parową.
+ Przewozy turystyczne Rok Liczba pasażerów 2013 8,7 tys. 2014 6,6 tys. 2015 0 2016 14,7 tys. 2017 30,6 tys. 2018 39,6 tys. 2019 34,6 tys. 2020 18,1 tys. 2021 28,1 tys. 2022 28,6 tys. 2023 29,3 tys. 2024 25,1 tys.
Przebieg mały
Linia główna linia główna przebiegała na trasie Poznań Kobylepole Wąsk. – Środa Miasto – Zaniemyśl (dł. 59 km)
Linie boczne Łączna ich długość wynosiła około 50 km. linia Tulce – Kruszewnia (dł. 4,7 km): linia istniała do roku 1954 – nie została przekuta na 750 mm linia Szewce – Gowarzewo (dł. 1,4 km): linia istniała do roku 1954 – nie została przekuta na 750 mm linia Krerowo – Klony (dł. 8 km) linia Krerowo – Kleszczewo (dł. 4,7 km) linia Połażejewo – Mystki (dł. 8 km) linia Żabikowo – Jaszkowo (dł. 6 km) linia Annopole Wąskotorowe – Czarnotki (dł. 11 km) linia Chwałkowo Wąskotorowe – Brodowo (dł. 6 km)
Diagram tras linii
Tabor Obecnie w skład taboru ŚKP wchodzą: lokomotywa spalinowa Lyd1-210 z 1967 r., po naprawie wiosną 2016, lokomotywa spalinowa Lyd2-63 z 1981 r. (planowany remont), parowóz Px48-1756 z 1951 r. (sprawny po naprawie zakończonej latem 2017), parowóz Px48-1920 z 1955 r. (sprawny po naprawie zakończonej w 2021 roku), 4 wagony 1Aw z lat 1954–1959 (w tym dwa czynne – nr 1653 i 1670), 1 wagon 3Aw 1953 z 1960 r. (po naprawie rewizyjnej, w kremowo-niebieskich barwach fabrycznych), 3 wagony turystyczne, przebudowane z wagonów towarowych w latach 90. XX wieku, 2 wagony węglarki z lat 1950–1960, 2 wagony platformy z 1960 r., 2 wagony bagażowe z lat 1929 i 1952 (serii Fxh i Fgxh), 6 wagonów krytych z lat 1952–1960, 3 wagony transportery z lat 1969–1989, 1 wagon pług, z przebudowy, z 1959 r., 4 wózki kłonicowe do przewozu dłużycy z 1960 r., 1 drezyna spalinowa WMC-003 z 1982 r., 1 wagon polewaczka, z przebudowy, z 1952 r.
Galeria
Przypisy
Bibliografia Maciej Matuszewski: Z dziejów Średzkiej Kolei Dojazdowej 1902-1987, Poznański Klub Modelarzy Kolejowych, Poznań 1989
Linki zewnętrzne Oficjalna strona Średzkiej Kolei Powiatowej Dzieje wąskotorówki w Środzie Wielkopolskiej Audycja , Ratajska Telewizja Kablowa
Kategoria:Średzka Kolej Powiatowa Kategoria:Przewoźnicy kolejowi w Polsce