Joseph Campbell (ur. 26 marca 1904 w White Plains (Nowy Jork), zm. 30 października 1987 w Honolulu) – amerykański mitoznawca, religioznawca, pisarz i myśliciel. Uznawany za jednego z najwybitniejszych mitografów XX wieku.
Swoimi fundamentalnymi dziełami (Bohater o tysiącu twarzy, Maski Boga) zmienił tradycyjne sposoby pojmowania mitologii oraz zjawiska mitu we współczesnych naukach społecznych i wywarł istotny wpływ na twórczość artystów Zachodniego Świata drugiej połowy XX wieku.
Programy telewizyjne z jego udziałem, nadawane przez największe sieci telewizyjne świata, stały się wydarzeniem społecznym, naukowym i artystycznym lat 80.
Jego koncepcje (podobnie jak koncepcje Mircea Eliadego) umieszczane są w nurcie tzw. jungowskiej analizy mitologii i religii.
Życiorys Dzieciństwo Joseph Campbell urodził się i dorastał w Nowym Jorku w rzymskokatolickiej rodzinie należącej do klasy średniej. Był pierwszym dzieckiem Charlesa i Josephine Campbellów. Gdy miał siedem lat, ojciec zabrał go i jego młodszego brata, Charliego, na przedstawienie Buffalo Bill’s Wild West (Dziki Zachód Buffalo Billa). Ten wieczór zaważył na całym późniejszym życiu Josepha, zafascynowanego od owej chwili amerykańskimi Indianami.
Do dwunastego roku życia czynnie uczestniczył w praktykach religijnych, poznając równocześnie kulturę rdzennych Amerykanów (Indian). Jego pogląd na świat został uformowany poprzez dynamiczne relacje między tymi dwoma perspektywami mitologicznymi. Z jednej strony oddziaływały na niego rytuały, symbole i bogata tradycja jego katolicko-irlandzkiego dziedzictwa; z drugiej zaś – fascynacja prostymi doświadczeniami prymitywnych ludów. Gdy miał 10 lat, przeczytał wszystkie książki na temat amerykańskich Indian, które były dostępne w sekcji dziecięcej lokalnej biblioteki. Został dopuszczony do księgozbioru dla dorosłych, gdzie w końcu przeczytał wielotomowy Reports of the Bureau of American Ethnology. Często odwiedzał Amerykańskie Muzeum Historii Naturalnej, obserwując totemowe pale i maski – w ten sposób rozpoczęło się trwające całe życie badanie rozległej kolekcji muzeum.
Edukacja Większość z 13. roku życia spędził na rekonwalescencji po chorobie układu oddechowego. Następnie krótko uczęszczał do Iona, prywatnej szkoły w Westchester NY, póki matka nie zapisała go do Canterbury, katolickiej szkoły w New Milford CT. Szkolne lata Josepha Campbella były pomyślne i bogate w nagrody, choć naznaczone również wielką tragedią: w 1919 roku w pożarze domu Campbellów zginęła babka Josepha, a zniszczeniu uległa cała rodzinna posiadłość.
Joe ukończył Canterbury w 1921 roku, by w sierpniu tegoż roku wstąpić do Dartmouth College. Wkrótce – rozczarowany społecznością college’u i brakiem akademickiego rygoru – przeniósł się na Columbia University, gdzie wyróżniał się jako student: specjalizował się w literaturze średniowiecznej, grał w zespole jazzowym i stał się gwiazdą biegów. W 1924 roku, podczas podróży do Europy na parowcu wraz z rodziną, spotkał i zaprzyjaźnił się z Jiddu Krishnamurtim – nowo obranym mesjaszem Towarzystwa Teozoficznego (Theosophical Society).
Europa Po uzyskaniu tytułu Bachelor of Arts (licencjat nauk humanistycznych) i otrzymaniu tytułu Master of Arts (magister nauk humanistycznych), Campbell został nagrodzony Proudfit Traveling Fellowship, dzięki czemu kontynuował swe studia na Uniwersytecie Paryskim (Sorbonie), co miało miejsca w latach 1927–1928. Potem, gdy otrzymał i odrzucił możliwość nauczania w swej macierzystej szkole wyższej, nagroda Fellowship została przedłużona, a Joseph pojechał do Niemiec, by wznowić studia na Uniwersytecie w Monachium (1928-29).
Śmierć Joseph Campbell zmarł nieoczekiwanie w 1987 roku po krótkiej walce z rakiem.
Myśliciele, którzy wywarli wpływ na Campbella Sztuka, literatura, filozofia Campbell często odnosił się w swoich pismach i wykładach do dzieł współczesnych pisarzy takich jak James Joyce i Tomasz Mann, a także do twórczości Pabla Picassa. Twórczość tych artystów poznał podczas studiów w Paryżu. Campbell korespondował z Tomaszem Mannem.
Także prace niemieckich filozofów Arthura Schopenhauera i Fryderyka Nietzschego wywarły duży wpływ na myśl Campbella. Wielokrotnie cytował ich pisma, często jako swoje własne tłumaczenia oryginalnych tekstów niemieckich.
Filozofia ujęta w słowa „follow your bliss” („idź za tym co daje ci błogość”), którą przypisywano Campbellowi po emisji audycji telewizyjnych zatytułowanych Potęga mitu (The Power of Myth), oparta jest na indyjskich Upaniszadach; wpływ na Campbella wywarła też zapewne powieść Babbitt Sinclair Lewisa z 1922 roku.
Psychologia, mitoznawstwo, antropologia Na sposób myślenia Campbella o uniwersalnych symbolach i opowiadaniach duży wpływ wywarli między innymi James Frazer (Złota gałąź), Adolph Bastion i Otto Rank (Mit narodzin bohatera).
Spojrzenie Cambella na historię kultury ukształtowało się pod wpływem myśli antropologa Leo Frobeniusa. Campbell często wskazywał, że najważniejszą książką dla jego intelektualnego rozwoju była praca Oswalda Spenglera Zmierzch Zachodu.
Idee Campbella odnośnie do mitów i ich związków z psychiką człowieka po części mają swoje korzenie w pionierskich pracach Zygmunta Freuda, ale w szczególności w pracach Carla Junga, którego studia z zakresu psychologii humanistycznej miały olbrzymi wpływ na Campbella. Koncepcja mitu Campbella jest ściśle związana z Jungowską interpretacją snów, która w znacznej mierze polega na interpretacji symboli. Z kolei na Jungowski wgląd w archetypy znaczny wpływ wywarła Bardo thödol (Tybetańska Księga Umarłych).
W roku 1940 Campbell uczęszczał na Columbia University na wykłady profesora Heinricha Zimmera, z którym się zaprzyjaźnił. Campbell traktował Zimmera jak mentora. Zimmer nauczył Campbella, że mit (bardziej niż guru czy przewodnik duchowy) może pełnić rolę osobistego mentora, gdyż opowiadania mityczne dostarczają psychologicznych drogowskazów pozwalających odnaleźć się w labiryncie, jaki tworzy złożoność współczesnego świata. Źródłem psychologicznych realizacji dla Zimmera były raczej znaczenia opowieści mitycznych (ich symbole, metafory, wyobrażenia itp.) niż sama psychoanaliza. W późniejszym czasie Campbell zapożyczył od Junga techniki interpretacji, ale ukształtował je w sposób zgodny z przekonaniami Zimmera – interpretował bezpośrednio na podstawie mitologii świata. Jest to istotne rozróżnienie, ponieważ wyjaśnia dlaczego Campbell, na gruncie psychologii stosowanej, nie postępował dokładnie po drogach wytyczonych przez myśl Junga.
Religioznawstwo porównawcze Campbell oparł się na pracach Carla Junga i wyjaśniał zjawiska psychiczne jako doświadczenia archetypowe. Ale Campbell niekoniecznie zgadzał się z Jungiem w każdej kwestii i w wielu przypadkach zdecydowanie obstawał przy swoich pomysłach.
Zasadnicze przekonanie, jakie żywił Campbell, to pogląd, że wszelka duchowość jest poszukiwaniem tej samej podstawowej, nieznanej siły, z której wszystko się wywodzi, w której wszystko obecnie istnieje i do której wszystko wróci. Ta elementarna siła ostatecznie jest niepoznawalna, ponieważ istnieje przed słowami i wiedzą. Chociaż ta podstawowa siła napędowa nie może zostać wyrażona w słowach, to rytuały duchowe i historie odnoszą się do tej siły poprzez użycie „metafor” – metaforami tymi są różne opowiadania, bóstwa i obiekty duchowości, jakie można zobaczyć na świecie. Na przykład mitu stworzenia w Biblii nie powinno się traktować jako dosłownego opisu faktycznych zdarzeń, ale raczej powinno się odszukać w nim wskazówki dotyczące zasadniczych prawd o świecie i o naszym istnieniu.
Zgodnie z tym Campbell uważał, że religie świata są różnorodnymi, kulturowo odmienionymi „maskami” tych samych, zasadniczych, transcendentnych prawd. Wszystkie religie, w tym chrześcijaństwo i buddyzm, mogą wynieść ludzką świadomość ponad i poza dualistyczną koncepcję rzeczywistości – poza idee „przeciwstawnych par”, takich jak istnienie i nieistnienie czy dobro i zło.
Campbell był zafascynowany tym, co nazywał podstawowymi uniwersalnymi prawdami, które wyrażają się poprzez swoją manifestacje w różnych kulturach. Na przykład w przedmowie do książki Bohater o tysiącu twarzy wskazuje, że jego celem było ukazanie podobieństw pomiędzy Wschodnimi i Zachodnimi religiami. W czterotomowej serii książek Maski boga Campbell starał się zebrać główne duchowe wątki wspólne dla całego świata poprzez badanie tego, jak objawiają się one lokalnie. Wiąże się z tym jego idea, że wiele z systemów wierzeń na świecie, które wyrażają te uniwersalne prawdy, ma to samo pochodzenie geograficzne i punkt startowy w epoce brązu na żyznych łąkach Europy (i Dalekiego Wschodu), gdzie zmieszały się one z nową, wyłaniającą się kulturą indo-europejską (aryjską).
Bohaterowie i monomit Rola bohatera pojawia się jako istotna przede wszystkim w studiach porównawczych Campbella. W pracy z 1949 roku Bohater o tysiącu twarzy Campbell wprowadził swoją ideę monomitu (wyrażenie to zapożyczył od Jamesa Joyce’a)Joseph Campbell, The Hero with a Thousand Faces, Princeton, New Jersey: Princeton University Press 1949, s. 30., przedstawiając zarys niektórych archetypowych wzorców jakie rozpoznał. Bohaterzy byli ważni dla Campbella, ponieważ – jak uważał – są nośnikiem uniwersalnych prawd o osobistym samo-odkryciu i samo-transcendencji, o roli w społeczeństwie i w związkach pomiędzy dwojgiem ludzi.
Koncepcje i publikacje Podstawowe dzieła Bohater o tysiącu twarzy, Maski boga, Potęga mitu zmieniły tradycyjne sposoby pojmowania mitologii i przyczyniły się do popularyzacji tematyki religioznawczej zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Campbell wskazywał, że mitologia w życiu współczesnych społeczeństw zachodnich odgrywa niewielką rolę, skutkiem czego nie potrafią one żyć w zgodzie z naturą i sobą. Propagował ideę „nowej mitologii”, która powstanie i obejmować będzie mieszkańców całej planety.
Gdzie dwóch przychodzi do swojego ojca Pierwszą opublikowaną pracą Campbella była Where the Two Came to Their Father (Gdzie dwóch przychodzi do swojego ojca) z 1943 roku przedstawiająca ceremonię Nawahów, prowadzoną przez szamana Jafa Kinga i nagraną przez artystę i etnologa Mauda Oakesa, która opowiada o dwóch młodych bohaterach przychodzących do domu swojego ojca, Słońca, i wracają z siłą niszczącą potwory, które dokuczają ich plemieniu. Campbell opracował komentarz do tego nagrania. W kolejnych latach swojej kariery odnosił się do tej opowieści, by ilustrować za pomocą niej zarówno uniwersalne symbole i struktury ludzkich mitów, jak i w szczególności („idee ludowe”) rodzimych amerykańskich opowieści.
A Skeleton Key to Finnegans Wake Pierwszą ważną książka Campbella (której współautorem był Henry Morton Robinson) A Skeleton Key to Finnegans Wake, wydana w 1944 roku, stanowi krytyczną analizę ostatniego tekstu Jamesa Joyce’a Finnegans Wake.
Bohater o tysiącu twarzy Książka Bohater o tysiącu twarzy ukazała się 1949 roku i była jego pierwszą samodzielną publikacją. Campbell zmienił ją nieco przy okazji edycji w 1968 roku. Była wielokrotnie wznawiana, przetłumaczona na ponad 20 języków. W sumie na całym świecie sprzedano ponad milion egzemplarzy tej publikacji. Dzięki niej Campbell stał się znany poza środowiskiem akademickim. Do dziś uważana jest za jego najbardziej wpływową pracę.
Praca ta początkowo nosiła tytuł How to Read Myth (Jak odczytać mit) i oparta została na wykładach wprowadzających do mitologii, które Campbell prowadził w Sarah Lawrence College.
Campbell omawia w niej cykl podróży bohatera – określony terminem monomit, który Campbell zapożyczył bezpośrednio z dzieła Finnegans Wake Jamesa Joyce’a.
Publikacja ta nie tylko spopularyzowała koncepcję wyprawy bohaterskiej, ale także zapoczątkowała procesy upowszechniania się samej idei mitologii porównawczej – badań nad ludzką motywacją do tego by tworzyć opowiadania i obrazy, które – mimo że są „ubrane” w motywy odpowiednie dla określonego czasu i miejsca – bazują na uniwersalnych, zawsze aktualnych tematach.