Ä ä Ö ö Ü ü Umlaut (dosłownie: przegłos) – zmiana brzmienia samogłoski spotykana w językach germańskich.
Wymowa W alfabecie niemieckim samogłoski z umlautem mają następujące znaczenie: ä oznacza tzw. „e nienapięte”, czyli głoskę [] (polskie e, niemieckie e krótkie) lub [], przy czym ta druga raczej zastępowana jest przez długie „e napięte” [] (dźwięk pośredni między e i i, jak polskie e między spółgłoskami miękkimi, identyczny z niemieckim e długim) – zastępowanie [] przez [], mimo że częste, nie jest dopuszczalne w wymowie wzorcowej. ö – może oznaczać głoski [] lub [] (stanowiące zasadniczo dźwięki pośrednie między polskim o i e) ü – może oznaczać głoski [] lub [] (stanowiące zasadniczo dźwięki pośrednie między polskimi u i i)
Także w innych językach ö i ü oznaczają zwykle odpowiednio [] lub [] i [] lub []. Znak ä może natomiast oznaczać [] (dźwięk pośredni między polskimi a i e), tak jak dawniej również w niemieckim.
Transkrypcja thumb|120px|right|Nowsza (na górze) i starsza grafia W języku niemieckim przy niedostępności odpowiednich czcionek lub w adresach internetowych umlauty są zastępowane przez dodanie litery „e” po literze ze znakiem diakrytycznym oznaczającym umlaut, czyli: ä – æ – ae ö – œ – oe ü – ᵫ – ue
Przykłady: Franz Neuländtner → Franz Neulaendtner, Gerhard Schröder → Gerhard Schroeder, Müller → Mueller, für → fuer, https://www.zdf.de/dokumentation/terra-x/zugvoegel-kundschafter-in-fernen-welten-100.html (Zugvögel → Zugvoegel).
Równolegle do pisowni z wykorzystaniem liter ä, ü, ö występują słowa zawsze pisane przez ae, ue, oe – dotyczy to przede wszystkim niektórych nazwisk (np. Goethe, równoległe postacie Schröder i Schroeder). Zapis ä, ö i ü jako ae, oe i ue pochodzi stąd, że dawniej nie stosowano kropek, ale nadpisywano małą literkę e nad odpowiednią samogłoską. W niemieckim odręcznym piśmie gotyckim pisana litera e , które po skróceniu przekształciły się w dwie kropki.
Zastępowanie takie nie jest dopuszczalne w innych językach wykorzystujących litery ä itp., np. w języku estońskim, fińskim, szwedzkim.
Przy m.in. polskiej transkrypcji także z innych języków ä, ö (i ø), ü można oddać przez ae, oe, ue, jednak wyłącznie wtedy, gdy niemożliwe jest oddanie liter ze znakami diakrytycznymi – zasadniczo te litery należy podawać w oryginalnej pisowni z zachowaniem swoistych znaków diakrytycznych niestosowanych w polskiej ortografii.
W Unikodzie diereza/umlaut występuje w wersjach:
Znak Unikod Kod HTML Nazwa unikodowa Nazwa polska ¨ U+00A8 ¨ lub ¨ lub ¨ DIAERESIS diereza ̈ U+0308 ̈ lub ̈ COMBINING DIAERESIS diereza dostawna
Wprowadzanie znaków thumb|300px|Litery z umlautem na klawiaturze komputera Dla osób korzystających z popularnych edytorów tekstów w systemie operacyjnym Windows przyda się prosta metoda wpisywania liter z umlautem: + = Ä + = ä + = Ö + = ö + lub + = Ü + lub + = ü Litery z umlautem znajdują się też na w Windowsie.
W systemie Linux w środowisku graficznym umlauty wprowadza się wciskając kolejno + (prawy alt z klawiszem lewego nawiasu prostokątnego), a następnie właściwą samogłoskę, np: + , + = Ä + , = ä + , + = Ë + , = ë itp.
W przypadku korzystania z klawiatury maszynistki w systemach Windows i Linux umlauty wprowadza się wciskając kolejno + (alt z klawiszem bezpośrednio na prawo od zera), a następnie właściwą samogłoskę, np: + , + = Ä + , = ä + , + = Ë + , = ë itp.
Zobacz też przegłos alternacja (oboczność) diereza (inne użycie tego znaku diakrytycznego) heavymetalowy umlaut
Przypisy
Kategoria:Znaki diakrytyczne Kategoria:Fonetyka i fonologia Kategoria:Niemiecka pisownia