Historia Olsztyna, stolicy województwa warmińsko-mazurskiego.
Początek miastu dał zamek kapituły warmińskiej zbudowany nad Łyną w połowie XIV wieku, od którego pochodzi nazwa miasta – niem. Allenstein, czyli "twierdza nad Łyną". W 1353 roku kapituła warmińska lokowała przy zamku miasto Olsztyn. Znajdowało się ono w południowej części Warmii, biskupiego państewka, które miało autonomię w obrębie państwa zakonu krzyżackiego w Prusach. Olsztyn wraz z komornictwem olsztyńskim należał do kapituły warmińskiej (warmińskiej kapituły katedralnej), która miała siedzibę we Fromborku.
W czasie wojen polsko-krzyżackich Olsztyn dwukrotnie znalazł się na krótko we władaniu polskim: w 1410 po bitwie pod Grunwaldem i w 1414 w wojnie głodowej.
Od II pokoju toruńskiego w 1466 roku Olsztyn wraz z całą Warmią przez 306 lat leżał w granicach Polski. Znajdował się w obrębie Prus Królewskich należących do Korony Królestwa Polskiego. Warmia była wówczas autonomicznym księstwem, a miasto pozostawało własnością kapituły. W latach 1516–1521 w Olsztynie mieszkał i pracował Mikołaj Kopernik.
W wyniku I rozbioru Polski i sekularyzacji Warmii w 1772 roku Olsztyn znalazł się w zaborze pruskim. W 1807 roku miasto było zajęte przez armię Napoleona. Od 1818 roku jest siedzibą powiatu. W drugiej połowie XIX wieku nastąpił znaczny rozwój Olsztyna. Miasto pozostawało ważnym ośrodkiem polskości w Prusach Wschodnich.
W latach 1871–1945 Olsztyn należał do Niemiec. W 1905 został siedzibą rejencji. Przynależność Olsztyna do odrodzonej Polski była jednym z tematów konferencji wersalskiej, jednak plebiscyt w 1920 roku zdecydował o jego pozostaniu w Prusach Wschodnich.
W wyniku II wojny światowej w 1945 roku Olsztyn po 173 latach wrócił do Polski. Od 1946 roku jest miastem wojewódzkim.
Prehistoria thumb|Zasięg kultury grupy olsztyńskiej (VI – VII w.) oraz kultury wcześniejsze: wielbarska i bogaczewska thumb|Zapinki płytowe w stylu gockim z wykopalisk kultury olsztyńskiej (VI – VII w.) thumb|Wykopaliska w osadzie wczesnośredniowiecznej w Lesie Miejskim (VIII – XI w.) Najstarsze ślady obecności człowieka na terenie obecnego Olsztyna prawdopodobnie pochodzą ze środkowej epoki kamiennej, gdy docierała tam ludność łowieckaWskazuje na to berło lub buława z poroża jelenia odkryte w 1938 r. na osiedlu Podgrodzie, zob. zabytek w Wirtualnym Muzeum Warmii i Mazur.. W epoce neolitycznej (młodsza epoka kamienna) pojawiły się narzędzia rolnicze związane z uprawą roli, znajdowane min. nad jez. Ukiel i w Barkwedzie, a ślady najbliższej osady neolitycznej zachowały się w Jarotach. W okresie tym nad górną Łynę dotarła ludność kultury amfor kulistych, a następnie kultury ceramiki sznurowej.
Najstarsza znana osada z terenu Olsztyna pochodzi z epoki brązu (okres IV – VI, ok. 1100–400 p.n.e.). Została odkryta w 1933 w zakolu Łyny, w okolicy zwanej Hermenau, przy budowie osiedla domków przy obecnej ul. Grabowskiego (niem. Germanenring), naprzeciw Szpitala Miejskiego. Stanowisko zostało zbadane archeologicznie przez Leonharda Fromma. Badania wykazały, że grodzisko znajdowało się na wzniesieniu otoczonym z trzech stron wodą i było ogrodzone podwójną palisadą. Jej twórcami była ludność kultury łużyckiej, znanej z osady obronnej w Biskupinie, zwykle utożsamiana z ludami iliryjskimi. Z tej samej epoki pochodzą ślady osadnictwa odkryte nad jeziorem Długim, w Lesie Miejskim, Dajtkach, Pozortach i Brzezinach.
W epoce brązu Warmia i Mazury znajdują się również w obszarze oddziaływania kultury kurhanów zachodniobałtyjskich utożsamianej już z Prabałtami. Kilka takich kurhanów znajdowało się w okolicach Olsztyna.
Ostatnie wieki przed naszą erą (III – I w. p.n.e.) to wczesna epoka żelaza. W tym okresie funkcjonują na terenie Olsztyna pojedyncze osady, min. w Jarotach, Brzezinach, Pozortach, a także w Kortowie, Dajtkach i Likusach. W latach 30. XX wieku roku odkryto w Redykajnach kurhan z 30 urnami, a w Pozortach (na wyspie jez. Płociduga) i okolicach ul. Jagiellończyka (przy osuszaniu jez. Fajferek) osady obronne z tej epoki. Również na wzniesieniu nad Łyną, tzw. Wzgórzu Hindenburga, podczas budowy osiedla wojskowego przy obecnej ul. Kasprowicza na Zatorzu, zostało odkryte kolejne osiedle z epoki żelaza.
Źródła historyczne z okresu „rzymskiego” zawierają wzmianki o ludach, które zamieszkiwały dzisiejszą Warmię i Mazury. Tacyt wspomina, że ziemie na wschód od Wisły zamieszkiwali Estowie (Aestii), którzy byli zapewne Bałtami. Piszący z II wieku Klaudiusz Ptolemeusz obok Gytones (Gotów) wymienia tam lud Galindai, który mógł być przodkiem późniejszych Galindów. Na terenie Olsztyna odnaleziono również zabytki kultury przeworskiej tworzonej przez Lugiów, którzy wówczas zasiedlali ziemie polskie (utożsamiani z germańskimi Wandalami lub Celtami).
W I wieku n.e. tereny po obu stronach ujścia Wisły na kilka stuleci opanowali wschodniogermańscy Goci, którzy przybyli na południowe wybrzeża bałtyckie ze Skandynawii. Goci stworzyli prężną kulturę wielbarską (gocko-gepidzką), która z czasem objęła również ziemie nad górną Łyną. Nastąpił wówczas znaczny wzrost liczby ludności, rozwój rolnictwa i handlu. Na terenie Olsztyna odkryto liczne ślady obecności kultury wielbarskiej, w tym kilka osad i duże cmentarzyska z tego okresu (min. w Kortowie). Pozostałością po obecności Gotów mogą być również nazwy miejscowe w ziemi Gudikus (min. Godki, niem. Gottken i Gutkowo, niem. Göttkendorf), a także liczne wpływy w językach bałtyjskich.
W III wieku n.e. Goci zaczęli stopniowo opuszczać siedziby nad dolną Wisłą i przenosili się na południe. Na stepach nadczarnomorskich stworzyli oni wraz z irańskimi Sarmatami silne państwo (kultura czerniachowska), które przeżyło największy rozkwit za panowania Hermanaryka (zm. ok. 375), osiągając wówczas zasięg od Morza Czarnego do Bałtyku. Po najeździe Hunów państwo Gotów rozpadło się, a oni sami rozeszli się i podzielili na kilka odłamów (Ostrogoci, Wizygoci, Gepidowie, Herulowie). Tereny wokół Olsztyna opuszczone przez Gotów w V wieku pozostały przez kilkadziesiąt lat opustoszałe.
Jednak w pierwszej ćwierci VI wieku w okolice Olsztyna przybył lud, który pozostawił po sobie zaawansowaną kulturę znaną jako grupa olsztyńska. Kultura znana jest przede wszystkim z bogato wyposażonych cmentarzysk w Kielarach, ok. 9 km na południe od Olsztyna, i Tumianach koło Barczewa, a także szeregu mniejszych stanowisk, min. w Olsztynie i Bartążku. Z czasem kultura olsztyńska rozciągnęła się na wschód, na tereny wcześniejszej kultury bogaczewskiej (galindzkiej). Zanikła z końcem VII wieku lub początkiem VIII wieku.
Kultura grupy olsztyńskiej cechowała się silnymi związkami z innymi kulturami germańskimi tamtego okresu, min. krymskich Gotów i Sasów. Jest ona określana jako „ostatnia grupa kulturowa o tradycjach germańskich w Europie Środkowej”. Według najszerzej przyjętej opinii, ludność kultury olsztyńskiej utożsamia się z germańskimi Herulami. Zgodnie z przekazem historycznym Prokopiusza z Cezarei, Herulowie migrowali razem z Gotami, lecz około 512 roku część z nich postanowiła powrócić z południa Europy do swojej ojczyzny. Grupa ludności herulskiej „pod wodzą wielu ludzi królewskiej krwi” wywędrowała wówczas na północ, by poprzez opustoszałe wówczas ziemie polskie dotrzeć na tereny zamieszkane wcześniej przez GotówProkopiusz z Cezarei Historia wojen, księga VI, rozdz. 15, w. 1-4, wyd. pol. Kraków 2015, tom II, s. 153–154.. Olsztyńscy „Herulowie” najprawdopodobniej nadal utrzymywali kontakty handlowe ze swoimi gockimi pobratymcami z południowej Europy.
Po ustąpieniu bogatej kultury olsztyńskiej, następuje regres i przerwa kulturowa, a następnie powolne kształtowanie się plemion pruskich. Pozostałością po tym niespokojnym okresie są liczne grodziska obronne na terenie Warmii i Mazur, min. w Kielarach, Barczewku, nad jez. Ukiel i w Tracku. Prace archeologiczne odsłoniły również w olsztyńskim Lesie Miejskim nad Łyną grodzisko obronne na półwyspie (stanowisko archeologiczne nr LXXIX, znane w legendach jako Zaklęty Zamek) oraz przyległą do niego osadę (stanowisko archeologiczne nr CIV, umownie określane jako osada Sędyty lub Sundythen), które funkcjonowały między VIII a XI wiekiem. Odkrycia archeologów potwierdziły handlowy charakter osady, czego dowodem są min. arabskie dirhemy z VIII wiekuM.J. Hoffmann, A.C. Koperkiewicz, Tajemnice Lasu Miejskiego, Kalendarz Olsztyna, 2008, ss. 182–184.. Możliwe, że osada służyła wikingom z Truso do penetrowania pruskiego interioru i prowadzenia wymiany handlowej z Prusami.
Z czasem jednak nastąpiło wyludnienie ziemi zamieszkanej przez pruskich Galindów i aż do podboju krzyżackiego okolice Olsztyna pozostawały niemal niezamieszkane.
Osadnictwo w południowej Warmii thumb|upright|Mapa historyczna Warmii thumb|upright|Pruskie związki terytorialno-osadnicze na terenie południowej Warmii W XIII wieku terytorium późniejszego Olsztyna znajdowało się w krainie Galindia zajmującej południowy region Prus. Nad górną Łyną kilka lauksów (pól) tworzyło tam ziemię zwaną Bertingen (rejon późniejszego Olsztyna i wsi na południe od miasta), która wchodziła w obręb obszaru plemienia Galindów. Nazwa tego terytorium zapewne pochodzi od bartnictwa.
Ziemia Bertingen od wschodu sąsiadowała z również galindzką ziemią Gunlauken (obszar nad jeziorem Wadąg i Pisą Warmińską), a od północy i zachodu graniczyła z należącą już do Pogezanii ziemią Gudikus (rejony wsi Godki, Jonkowo, Wołowno i Gietrzwałd). Od południa otulały ją gęste lasy Wielkiej Puszczy, zwanej Wildnis lub Puszczą Galindzką, która ciągnęła się aż do Narwi i JaćwieżyGrzegorz Białuński Pruskie związki terytorialno-osadnicze w dorzeczu środkowej Łyny w XIII wieku, Komunikaty Warmińsko-Mazurskie nr 1, 2004, s. 3–17..
Od roku 1230 do 1283 zakon krzyżacki dokonał podboju całości ziem Prusów i Jaćwingów, jednak pod koniec XIII wieku Galindia była już niemal całkowicie wyludnioną krainą. Nie jest pewne, jakie były tego przyczyny i kiedy to nastąpiło. Historycy uważają, że przyczyną mogły być najazdy jaćwieskie, litewskie i polskie lub ekspansja zakonu. Przypuszczalnie jednak plemię Galindów wyginęło jeszcze przed przybyciem do Prus Krzyżaków. Nowe osadnictwo w wyludnionych południowych Prusach było utrudnione przez częste najazdy Litwinów.
W roku 1243 biskup warmiński otrzymał na swoje utrzymanie 1/3 terytorium z zajętych w przyszłości ziem swojej diecezji. W ten sposób powstała Warmia, która swą nazwę wzięła od pruskiego terytorium plemiennego położonego nad Zalewem Wiślanym. W 1260 biskup powołał przy katedrze kapitułę, która miała otrzymać trzecią część Warmii. W roku 1274 wyznaczono wstępne granice przyszłej Warmii.
W miarę podboju Prus i zajmowania pruskiego interioru, rozszerzało się również osadnictwo warmińskie posuwając się od Zalewu Wiślanego w kierunku południowym, zajmując ziemie na wschód od rzeki Pasłęki. Zakładaniem nowych miast i wsi zajmował się warmiński wójt krajowy. W latach 20. XIV wieku kolonizacja warmińska dotarła do północnych granic Galindii. W roku 1325 wójt Fryderyk von Liebenzell założył w ziemi Gunlauken pierwszą strażnicę o nazwie Wartenburg (dziś Barczewko).
W roku 1334 kolejny warmiński wójt krajowy Henryk von Luter założył na terenie ziemi Bertingen drugą drewniano-ziemną strażnicę, która miała chronić osadników przed najazdami litewskimi. Zameczek ten znajdował się na wzniesieniu nad jeziorem Bartąg między obecnymi wsiami Bartążek i Bartąg (dziś teren szklarni w Bartążku). We wrześniu 2025 archeolodzy ogłosili odkrycie pozostałości jego zaplecza.