thumb|300px|Struktura solaniny Saponiny ( ‘mydło’, dop. sāpōnis) – grupa organicznych związków chemicznych zaliczanych do glikozydów (o masie cząsteczkowej 600–1500 u), w których funkcję aglikonu pełni (wykazująca charakter triterpenowy lub steroidowy). W wodzie (zwłaszcza ciepłej) pienią się jak mydło (stąd nazwa) i wykazują zdolność obniżania napięcia powierzchniowego (dlatego rośliny bogate w saponiny stosowano dawniej jako namiastkę mydła, do prania). Niektóre z nich wykazują działanie lecznicze: moczopędne, wykrztuśne, wymiotne (w dużych ilościach), przeciwzapalne, antyseptyczne oraz poprawiające trawienie i wchłanianie składników pokarmowych w jelitach. Inne natomiast są truciznami, wywołującymi m.in. hemolizę (właściwość ta jest wykorzystywana do określania siły działania saponin poprzez indeks hemolityczny).

W technologii saponiny są wykorzystywane jako środki pieniące, solubilizatory, środki czyszczące, emulgatory i środki zwilżające. Saponiny mają szerokie spektrum działania, co daje im potencjalne zastosowanie w farmacji i kosmetyce. Działają jako środki zwiększające przepuszczalność, obniżające poziom cholesterolu, antyoksydacyjne, przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzapalne, cytotoksyczne oraz hemolityczne. Są również stosowane jako adiuwanty, wzmacniając odpowiedź immunologiczną na antygen.

Niektóre saponiny triterpenowe wykazują także działanie hamujące aktywność hialuronidazy. W badaniu saponin wyizolowanych z liści Camellia petelotii, która tradycyjnie jest używana jako herbata, aktywność taką stwierdzono dla siedmiu spośród dziesięciu badanych związków.

Saponiny występują najczęściej w epidermie (skórce) łodyg i owoców oraz w korzeniach, m.in. takich roślin jak: mydleniec, mydlnica lekarska (w korzeniach), lukrecja gładka, łyszczec (gipsówka) (w korzeniach u kilku gatunków), nagietek lekarski, kasztanowiec pospolity (escyna), naparstnica, bluszcz pospolity, winorośl, oliwki, żeń-szeń, kamelia, soja, jukka, aloes, komosa ryżowa, kłęk kanadyjski, gwiazdnica pospolita i kąkol polny. Są również wytwarzane przez niektóre organizmy morskie (np. strzykwy).

Przypisy

Kategoria:Glikozydy