Charles Robert Darwin (wym. []), Karol Darwin (ur. 12 lutego 1809 w Shrewsbury, zm. 19 kwietnia 1882 w Downe) – brytyjski przyrodnik i geolog, twórca teorii ewolucji, zgodnie z którą wszystkie gatunki pochodzą od wcześniejszych form, autor publikacji, w których przedstawił argumenty na poparcie swej tezy. Darwin uważał, że rozgałęziony schemat ewolucji wynika z procesu, który nazwał doborem naturalnym. Prawdziwość teorii ewolucji została zaakceptowana przez wielu naukowców, przyrodników i dużą część społeczeństwa już za życia DarwinaJohn van Wyhe: Charles Darwin: gentleman naturalist: A biographical sketch.; jednak po pojawieniu się współczesnej syntezy ewolucji (którą opracowano w okresie od początku lat 30. do końca lat 50. XX wieku) naukowcy powszechnie zgodzili się, że dobór naturalny jest podstawowym mechanizmem ewolucjiPeter J. Bowler: Evolution: The History of an Idea, s. 338, 347., a sam proces ciągłych zmian, z których wyłaniają się nowe jakości, niezaprzeczalnym faktem. W swojej zmodyfikowanej formie odkrycia naukowe Darwina są teorią unifikującą nauki o życiu i wyjaśniającą różnorodność biologiczną.
Zainteresowania naukowe Darwina sprawiły, że porzucił on studia w dziedzinie medycyny, w której początkowo kształcił się na Uniwersytecie Edynburskim, i przyłączył się do badań nad bezkręgowcami morskimi. Późniejsze studia na Uniwersytecie w Cambridge wzbudziły w nim fascynację naukami przyrodniczymiDavid Leff: AboutDarwin.com, . W czasie pięcioletniej podróży na statku HMS Beagle rozwinął też swoją wiedzę geologiczną i zebrał materiały do badań geologicznych. Jego obserwacje i teorie potwierdzały uniformitarystyczne poglądy Charlesa Lyella, a publikacja dziennika z podróży spotkała się z żywym zainteresowaniem czytelników. Zaintrygowany problemami geograficznego rozmieszczenia okazów dzikiej przyrody i skamieniałości, które zebrał podczas podróży, Darwin badał zmiany, jakim ulegały gatunki i w 1838 stworzył teorię doboru naturalnegoAdrian J. Desmond, James William Moore: Darwin, s. 210, 263–274, 284–285.. Chociaż z wieloma przyrodnikami wymieniał poglądy na temat swoich teorii, dużo czasu poświęcał własnym badaniom, w których koncentrował się na geologiiJohn van Wyhe: Mind the gap: Did Darwin avoid publishing his theory for many years?, s. 184, 187.. Swoją teorię spisał w 1858, gdy Alfred Russel Wallace przesłał mu swoją pracę, w której przedstawił poglądy bardzo podobne do jego własnych. Skłoniło go to do szybkiego opublikowania z Wallace’em wspólnej pracy dotyczącej ich teorii pt. On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection („O skłonności gatunków do tworzenia odmian oraz o utrwalaniu się gatunków drogą doboru naturalnego”).
W swojej książce z 1859 roku O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, Darwin tłumaczył zróżnicowanie występujące w naturze ewolucyjnym dziedziczeniem modyfikacji. Natomiast w dziele The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex („O pochodzeniu człowieka i doborze w odniesieniu do płci”), której ciągiem dalszym była książka The Expression of the Emotions in Man and Animals („O wyrażaniu emocji u człowieka i zwierząt”), badał ewolucję człowieka i dobór płciowy. Szereg książek poświęcił też badaniom nad roślinami, a w swej ostatniej pracy badał dżdżownice i ich wpływ na glebęR.B. Freeman: The Works of Charles Darwin: An Annotated Bibliographical Handlist..
W uznaniu wybitnych osiągnięć Darwina przyznano mu między innymi Medal Copleya. W 1868 otrzymał Pour le Mérite za Naukę i Sztukę. Po śmierci urządzono mu państwowy pogrzeb, jako jednemu z pięciu Brytyjczyków w XIX wieku nienależących do rodziny królewskiej. Pochowano go w Opactwie Westminsterskim, obok Johna Herschela i Isaaca NewtonaDavid Leff: AboutDarwin.com, Darwin’s Burial..
Życiorys Dzieciństwo i edukacja mały|upright|Siedmioletni Darwin w 1816 Charles Robert Darwin urodził się w Shrewsbury 12 lutego 1809 w swoim domu rodzinnym The Mount. Był piątym z sześciorga dzieci lekarza i finansisty Roberta Darwina i Susannah Darwin z domu Wedgwood. Był wnukiem przyrodnika Erasmusa Darwina ze strony ojca i przemysłowca Josiaha Wedgwooda ze strony matki. Pod względem przekonań religijnych obie rodziny były w dużym stopniu unitarianistyczne, choć Wedgwoodowie należeli do kościoła anglikańskiego. Robert Darwin, pomimo swoich skrywanych poglądów wolnomyślicielskich, ochrzcił Charlesa w kościele anglikańskim. Wszystkie dzieci uczęszczały z matką do kaplicy unitariańskiej. W 1817 Darwin zaczął uczęszczać do szkoły prowadzonej przez kaznodzieję unitariańskiego. Ośmioletni wówczas chłopiec wykazywał zainteresowanie historią naturalną i kolekcjonowaniem. W lipcu tego samego roku zmarła jego matka. Od września 1818 dołączył do swojego brata Erasmusa i razem uczęszczali do pobliskiej szkoły anglikańskiej z internatem – Shrewsbury SchoolAdrian J. Desmond, James William Moore: Darwin, s. 12–15.Charles Darwin: The Autobiography of Charles Darwin 1809–1882. With the original omissions restored. Edited and with appendix and notes by his granddaughter Nora Barlow, s. 21–25..
Lato 1825 Charles spędził jako lekarz-praktykant, pomagając ojcu w leczeniu biednych w Shropshire. Następnie w październiku 1825 wraz z bratem Erasmusem rozpoczął naukę na Uniwersytecie Edynburskim; on jako student pierwszego roku, a Erasmus jako praktykant w szpitalu w ramach ostatniego roku studiów medycznych. Wykłady na uniwersytecie go nudziły (szczególnie niechętnie podchodził do zajęć z chirurgii), więc zaniedbywał studia. Uczył się preparowania eksponatów taksydermicznych u Johna Edmonstone’a, wyzwolonego czarnoskórego niewolnika, który wcześniej towarzyszył Charlesowi Watertonowi podczas wyprawy w lasy deszczowe Ameryki PołudniowejCharles Darwin: The Autobiography of Charles Darwin 1809–1882. With the original omissions restored. Edited and with appendix and notes by his granddaughter Nora Barlow, s. 47–51..
Na drugim roku studiów dołączył do Plinian Society, grupy studentów zajmującej się historią naturalną, którzy w swoich debatach skłaniali się w stronę radykalnego materializmu. Na spotkaniu Plinian Society przemawiał tylko raz, 27 marca 1827, gdy przedstawił dwa odkrycia:
Pomagał Robertowi Grantowi w jego badaniach nad anatomią i cyklem życia bezkręgowców morskich w zatoce Firth of Forth. Kiedy pewnego dnia Grant pozytywnie wypowiedział się o poglądach na temat ewolucji Jean-Baptiste’a de Lamarcka, Darwin był zaskoczony śmiałością poglądów Lamarcka, nie przerodziło się to jednak od razu w zainteresowanie ewolucją, może dlatego, że niedługo wcześniej zapoznał się z podobnymi poglądami swojego dziadka ErasmusaE. Janet Browne: Charles Darwin: vol. 1 Voyaging, s. 72–88..
Uczęszczał na kurs historii naturalnej prowadzony przez Roberta Jamesona, nie miał jednak o nim dobrego zdania; na kursie omawiano zagadnienia geologiczne, jednym z nich był spór pomiędzy zwolennikami neptunizmu i plutonizmu. W tym samym czasie uczył się klasyfikacji roślin i pomagał w opiekowaniu się zbiorami Królewskiego Muzeum w Edynburgu, jednego z największych ówczesnych muzeów w EuropieAdrian J. Desmond, James William Moore: Darwin, s. 42–43..
Zaniedbywanie studiów medycznych irytowało jego ojca, który w końcu wysłał syna do Christ’s College w Cambridge, gdzie miał uzyskać tytuł licencjata, by rozpocząć karierę duchownego anglikańskiegoE. Janet Browne: Charles Darwin: vol. 1 Voyaging, s. 47–48.. Darwin rozpoczął studia w styczniu 1828, ale bardziej interesowało go jeździectwo i strzelectwo. Jego kuzyn, William Darwin Fox, zapoznał go z modnym wówczas zbieraniem chrząszczy, których Darwin stał się zagorzałym kolekcjonerem. Opisy niektórych z jego znalezisk opublikowano w Illustrations of British Entomology Jamesa Francisa Stephensa. W okresie tym Darwin stał się bliskim przyjacielem i zwolennikiem profesora botaniki Johna Henslowa. Poznał również innych czołowych przyrodników, którzy pracę naukową utożsamiali z teologią naturalną. Darwin stał się wówczas znany jako „człowiek, który chodzi z Henslowem”. Gdy zaczęły zbliżać się terminy egzaminów, skoncentrował się na nauce. Zachwyciły go język i logika Evidences of Christianity Williama PaleyaCharles Darwin: The Autobiography of Charles Darwin 1809–1882. With the original omissions restored. Edited and with appendix and notes by his granddaughter Nora Barlow, s. 57–67.. Ogólnie mówiąc, Darwin był jednym z lepszych studentów: na egzaminach końcowych w styczniu 1831 zajął dziesiąte miejsce na 178 osóbE. Janet Browne: Charles Darwin: vol. 1 Voyaging, s. 97..
Darwin pozostał w Cambridge do czerwca 1831. Studiował Natural Theology („Teologię naturalną”) Paleya, w której autor próbował udowodnić poprzez dzieła natury istnienie Boga (argument teleologiczny), a procesy adaptacji w przyrodzie tłumaczył ingerencją Boga działającego poprzez prawa przyrodyMomme von Sydow: Science and Beliefs: From Natural Philosophy to Natural Science, 1700–1900, s. 5–7.. Zapoznał się również z nową książką Johna Herschela, która za najważniejszy cel filozofii przyrody uznawała zrozumienie jej praw poprzez rozumowanie indukcyjne opierające się na obserwacji. Przeczytał również Personal Narrative Alexandra Humboldta – relację z podróży naukowych niemieckiego przyrodnika. Lektury te napełniły go entuzjazmem i rozpaliły pragnienie, aby swoimi odkryciami również przyczynić się do pogłębienia wiedzy przyrodniczej – Darwin po zakończeniu nauki planował odwiedzić Teneryfę, by wraz z kilkorgiem kolegów z uczelni badać przyrodę w tropikach. W ramach przygotowań do tego wyjazdu zapisał się na kurs geologii u Adama Sedgwicka, a latem wyjechał z nim mapować warstwy geologiczne w WaliiCharles Darwin: The Autobiography of Charles Darwin 1809–1882. With the original omissions restored. Edited and with appendix and notes by his granddaughter Nora Barlow, s. 67–68.E. Janet Browne: Charles Darwin: vol. 1 Voyaging, s. 128–129, 133–141..
Po dwóch tygodniach spędzonych z kolegami w Barmouth wrócił do domu, gdzie czekał na niego list od Henslowa. Henslow zaproponował Darwina jako odpowiedniego przyrodnika do udziału w wyprawie kapitana Roberta FitzRoya, której celem było sporządzenie map wybrzeża Ameryki Południowej. Ekspedycja miała wyruszyć za cztery tygodnie na statku HMS Beagle. Darwin miał sam pokryć koszty swojego uczestnictwa, widziano go przy tym bardziej w roli towarzysza podróży niż zbieracza. Ojciec był przeciwny zaplanowanej na dwa lata podróży, uważając ją za stratę czasu, ale za namową swojego szwagra, Josiaha Wedgwooda II, zgodził się na udział syna w wyprawieAdrian J. Desmond, James William Moore: Darwin, s. 94–97..
Podróż statku HMS Beagle mały|Podróż HMS „Beagle” Podróż statku HMS Beagle była zaplanowana na 24 października 1831 roku, jednak z powodu problemów z przygotowaniami do wyprawy wypłynięcie statku opóźniło się do 27 grudnia. Podróż trwała prawie 5 lat – zgodnie z zamierzeniami FitzRoya. Gdy statek przybijał do brzegu, Darwin większość czasu spędzał na lądzie, prowadząc badania geologiczne i zbierając materiały do badań nad historią naturalną, podczas gdy na HMS Beagle sporządzano mapy wybrzeżaRichard Keynes: Charles Darwin’s zoology notes & specimen lists from H.M.S. Beagle, s. ix–xi.. Ze swoich obserwacji i spekulacji teoretycznych sporządzał staranne notatki; co pewien czas przesyłał do Cambridge zebrane próbki i listy, w tym kopię swojego dziennika dla rodzinyJohn van Wyhe: Darwin: The Story of the Man and His Theories of Evolution, s. 18–21.. Miał już pewne doświadczenie w prowadzeniu badań geologicznych, zbieraniu chrząszczy i w preparowaniu morskich bezkręgowców, ale we wszystkich innych dziedzinach był nowicjuszem, zbierał więc próbki do późniejszej ich oceny przez specjalistów. Pomimo tego, że wielokrotnie cierpiał z powodu choroby morskiej, prowadził badania bezkręgowców morskich, a większość jego notatek zoologicznych dotyczyła właśnie tych zwierzątRichard Keynes: Charles Darwin’s Beagle Diary, 21-22..