thumb|Figura sarkofagowa Kazimierza III Wielkiego na jego grobie na Wawelu Kazimierz III Wielki (ur. 30 kwietnia 1310 w Kowalu, zm. 5 listopada 1370 w Krakowie) – król Polski w latach 1333–1370, ostatni monarcha z dynastii Piastów na tronie polskim. W historiografii jest uważany za jednego z najwybitniejszych władców Polski, najmłodszy syn Władysława I Łokietka i Jadwigi Bolesławówny.
Kazimierz III Wielki unormował stosunki z Królestwem Czech i zakonem krzyżackim. W 1335 roku uzyskał od czeskiego króla Jana Luksemburskiego zrzeczenie się pretensji do polskiego tronu w zamian za 200 000 kop groszy praskich. W 1343 roku, na mocy pokoju kaliskiego, odzyskał zajęte wcześniej przez Krzyżaków Kujawy oraz ziemię dobrzyńską, w zamian czasowo zrzekając się praw do Pomorza Gdańskiego. W 1348 roku zawarł w Namysłowie pokój z Czechami, uwarunkowany na zasadzie status quo, nie rezygnując wówczas z praw do Śląska. Ostateczne zrzeczenie się praw do Śląska nastąpiło na mocy układu w Pradze w 1356 roku. Najważniejszym sojusznikiem Kazimierza Wielkiego na arenie międzynarodowej było Królestwo Węgier. Przy wsparciu węgierskim w latach 1340–1349 prowadził działania, których wynikiem było przyłączenie części Rusi Halicko-Włodzimierskiej do Królestwa Polskiego. W polityce wewnętrznej Kazimierz Wielki doprowadził do kodyfikacji prawa poprzez wydanie statutów wiślickiego i piotrkowskiego, rozbudowy systemu obronnego państwa oraz rozwoju miast. W 1364 roku ufundował Akademię Krakowską.
Kazimierz III Wielki był czterokrotnie żonaty, jednak nie pozostawił legalnego męskiego potomka, który mógłby odziedziczyć tron. Po śmierci Kazimierza w 1370 roku, na mocy wcześniejszych układów sukcesyjnych, tron polski przypadł jego siostrzeńcowi - Ludwikowi Węgierskiemu.
Królewicz Kazimierz Wychowanie Kazimierz urodził się 30 kwietnia 1310 roku w Kowalu jako najmłodszy syn Władysława Łokietka i Jadwigi BolesławównyBalzer 2005, s. 660–661.. Na chrzcie nadano jemu imię dziada – Kazimierz, księcia kujawskiegoBalzer 2005, s. 509–515.. Kazimierz miał dwóch starszych braci, Stefana i Władysława, którzy zmarli odpowiednio w 1306 i 1312 roku – Kazimierz już w wieku dwóch lat został jedynym dziedzicem Łokietka. Miał również trzy siostry – Kunegundę, Elżbietę i JadwigęBalzer 2005, s. 649–660; Wyrozumski 2004, s. 17..
Przyszły następca tronu wychowywał się na Wawelu. W tekstach źródłowych brak informacji o jego wychowawcach, ale powszechny jest pogląd, że byli to zaufani dyplomaci Łokietka, na przykład: Spycimir LeliwitaNazywany w historiografii również Spicymirem z Tarnowa (Szczur 2002, s. 368), Spycimirem Leliwitą (), Spicimirem z Tarnowa herbu Leliwa (Nowakowski 2003, s. 83), Spytkiem z Melsztyna (Jasienica 2007, s. 293)., wybitny intelektualista i prawnik – Jarosław z Bogorii i SkotnikDąbrowski 2007, s. 14–50., lub franciszkanie. Gdy królewicz miał 10 lat, jego siostra Elżbieta została wydana za mąż za króla węgierskiego Karola Roberta. W następnych latach Kazimierz był częstym gościem na zaprzyjaźnionym dworze w Budzie, będącej wówczas centrum kulturalno-politycznym środkowej Europy.
Plany małżeńskie W czerwcu lub lipcu 1315 roku Kazimierz, mając pięć lat, został zaręczony z urodzoną 20 maja, królewną czeską Juttą, córką Jana LuksemburskiegoK. Jasiński, s. 164–212; W starszej historiografii data zaręczyn była przesuwana na późniejsze lata – 1321 lub 1322 (). Dopiero Janusz Bieniak dowiódł w swojej pracy, że było to w połowie 1315: J. Bieniak, s. 49–53.. Mariaż z córką Jana Luksemburskiego miał rozwiązać problem pretensji luksemburskich do tronu polskiego, ale gdy królowi czeskiemu urodzili się dwaj synowie, postanowił on podtrzymać swoje roszczeniaNowakowski 2003, s. 73–176.. Strona czeska zerwała zaręczyny najprawdopodobniej w roku 1318 lub 1319K. Jasiński, s. 164–212. Istnieje jednak również przypuszczenie, że nastąpiło to już w 1316 roku: J. Elminowski, s. 54.. 22 maja 1322 roku Jutta była już zaręczona z księciem Fryderykiem miśnieńskimJ. Wyrozumski (2004), s. 20.. Ostatecznie Jutta wyszła za swojego szóstego narzeczonego – księcia Normandii Jana DobregoBalzer 2005, s. 664..
Prawdopodobnie w roku 1321 lub 1322K. Jasiński, s. 164–212. W historiografii podawana jest także druga połowa 1320 roku: Nowakowski 2003, s. 73–176. Kazimierz został zaręczony z Anną, córką Fryderyka Pięknego. Projekt mariażu upadł po 28 września 1322 roku, to jest po klęsce Fryderyka w bitwie pod MühldorfemK. Jasiński, s. 164–212.. Dla przypieczętowania nowo zawartego sojuszu z Litwą, 16 października 1325 roku, mając 15 lat, królewicz ożenił się z córką wielkiego księcia litewskiego Giedyminą Aldoną, która przed ślubem – 30 kwietnia – została ochrzczona i przyjęła imię Anna.
Choroba W 1327 roku lub niedługo po ślubie, przyszły król ciężko zachorował. Choroba królewicza musiała zagrażać jego życiu, skoro królowa zdecydowała się powierzyć je patronowi dynastii andegaweńskiej – św. Ludwikowi, którego święto przypadało na 19 sierpnia. Może to wskazywać na fakt, że tego dnia choroba zaczęła się. Jedynym źródłem na temat tego okresu życia Kazimierza jest częściowo zniszczona bulla papieża Jana XXII wysłana między 14 listopada a 13 grudnia 1327 roku. Dokument był odpowiedzią na list polskiej królowej, w której papież wyrażał radość z powodu ozdrowienia Kazimierza.
Wydarzenia na Węgrzech mały|Klara Zach, obraz Aladára Körösfői-Kriescha (1908)
W ostatnich latach życia Władysław Łokietek zaczął wprowadzać syna w sprawy polityczne i wojskowe. Na przełomie lat 1329–1330, najprawdopodobniej na początku 1330 roku, wysłał Kazimierza na dwór węgierski w Wyszehradzie w celu zacieśnienia sojuszu z królem Karolem Robertem oraz uzyskania wsparcia przeciwko koalicji krzyżacko-czeskiej. Była to jedna z pierwszych samodzielnych misji politycznych przyszłego króla Polski.
Podczas pobytu Kazimierza na dworze węgierskim – według późniejszych przekazów – miał mieć miejsce skandal obyczajowy związany z Klarą Zach, dwórką jego siostry Elżbiety Łokietkówny. Historycy nie są zgodni co do przebiegu wydarzeń, a część z nich podważa sam fakt udziału Kazimierza w tej sprawie. Według jednej z wersji królewicz miał utrzymywać romans z Klarą, jednak według innej miał dopuścić się wobec niej gwałtu.
W obu przekazach pojawia się motyw udziału królowej Elżbiety w umożliwieniu spotkania Kazimierza i Klary. Po ujawnieniu sprawy 17 kwietnia 1330 roku ojciec Klary, Felicjan Zach, dokonał zamachu na rodzinę królewską w Wyszehradzie. Zaatakował króla Karola Roberta i królową Elżbietę, w wyniku czego został zabity przez dworzan. Stąd ród Zachów został poddany represjom.
Współcześni badacze podkreślają jednak, że najstarsze źródła nie łączą zamachu Felicjana Zacha z osobą Kazimierza ani nie wskazują hańby Klary jako przyczyny jego działania. Taki związek pojawia się dopiero w późniejszych przekazach, m.in. krzyżackich oraz w kronice Jana Długosza, dlatego wielu historyków traktuje tę opowieść jako niepewną lub element propagandy wymierzonej w polskiego monarchę.
Namiestnik Wielkopolski, Sieradza i Kujaw mały|Płowce, obraz Juliusza Kossaka (1883) thumb|Kazimierz Wielki na płaskorzeźbie w Wiślicy
Jeszcze zanim Kazimierz został wysłany na Węgry, w lutym 1329 uczestniczył w zbrojnej wyprawie ojca na ziemię chełmińską. 26 maja 1331 roku na wiecu w Chęcinach Łokietek mianował Kazimierza namiestnikiem – jak podają Rocznik małopolski i Rocznik Traski – Wielkopolski, Sieradza i KujawSamsonowicz 1989, s. 62; W części prac Sieradz jest pomijany: i .. Nie jest to wyjaśnione, co król chciał osiągnąć w ten sposób. Możliwe, że było to przygotowanie do jednoczesnego ataku Krzyżaków i Czechów, który prawdopodobnie Łokietek przewidywałSamsonowicz 1989, s. 62.. Według Feliksa Kiryka wypełnianym przez królewicza zadaniem było organizowanie obrony zarządzanych ziem przed Krzyżakami, a Stanisław Szczur widzi w tym element podjętej przez Łokietka próby reformy administracji – zastąpienia urzędu starosty namiestnikiem z dynastii PiastówSzczur 2002, s. 423–424.. Zdaniem Jerzego Wyrozumskiego i Feliksa Kiryka namiestnictwo to było tylko nominalne, ponieważ nie wiadomo nic o żadnych dokumentach wystawionych przez Kazimierza jako namiestnika..
Mianowanie Kazimierza namiestnikiem stało się przyczyną zdrady dotychczasowego zarządcy Wielkopolski i Kujaw – starosty Wincentego z Szamotuł. Nawiązał on kontakty z margrabią brandenburskim Ludwikiem V Wittelsbachem (Ludwik Starszy) i obiecał jemu, że jeśli zostanie przez króla pokrzywdzony, to przejdzie razem ze swoimi grodami na jego stronę w konflikcie z Polską. Możnowładcę tego posądza się również o sprowadzenie w lipcu najazdu krzyżackiego na Wielkopolskę oraz doniesienie jego dowódcom, że Kazimierz przebywa z niewielką tylko osłoną w Pyzdrach. Krzyżacy zaatakowali miasto 27 lipca 1331 roku. Szczęśliwie królewicz uszedł z życiem.
Na wrzesień koalicja krzyżacko-luksemburska zaplanowała decydujące uderzenie. Króla czeskiego Jana Luksemburskiego jednak zaabsorbowały inne sprawy. Na wieść o nieoczekiwanej śmierci księcia głogowskiego Przemka, do którego władztwa pretensje zgłosił sojusznik Polski – książę świdnicki Bolko II Mały, Jan Luksemburski udał się pod Głogów i rozpoczął jego oblężenie. Miasto skapitulowało 2 października 1331 roku. Zwłoka ta okazała się całkiem wystarczająca, by uniemożliwić połączenie wojsk czeskich i krzyżackich pod Kaliszem.
Wobec braku wojsk sojusznika Krzyżacy zwinęli oblężenie i rozpoczęli odwrót, podczas którego doszło do bitwy pod Płowcami, w której na początku Kazimierz również wziął udział. Z wielu, aczkolwiek niejednoznacznych źródeł, najbardziej prawdopodobną wersją przebiegu bitwy jest ta, która wspomina o starciu Łokietka z około ⅓ wojsk krzyżackich uczestniczących w wyprawie na Polskę (pozostałe udały się pod Brześć Kujawski, który obległy). W pierwszej fazie, korzystając z zaskoczenia, zwyciężyli Polacy, druga, rozpoczęta po przybyciu posiłków krzyżackich, okazała się nierozstrzygnięta. Późniejsza propaganda krzyżacka rozgłaszała, że Kazimierz uciekł w popłochu z pola walki. Możliwe, że wycofał się na polecenie ojca – tę wersję jako pierwszy w swojej kronice zawarł Jan Długosz. Niemniej wersja o ucieczce zdaje się być najbardziej prawdopodobna z uwagi na ton relacji zawartej w Roczniku Małopolskim i Roczniku Traski. Źródła informują, że część rycerstwa polskiego opuściła pole bitwy jeszcze przed ostatecznym rozstrzygnięciem.
Po 15 sierpnia 1332 roku Kazimierz brał udział w wyprawie odwetowej (zdaniem Jana Dąbrowskiego królewicz nią dowodził), zorganizowanej przez Łokietka na ziemię chełmińską. Pod naciskiem papieża zawarto jednak nad Drwęcą rozejm (obie strony zgodziły się na przekazanie sporu pod arbitraż Karola Roberta i Jana Luksemburskiego). Następnie wojska polskie uderzyły na książąt głogowskich, którzy dotąd prowadzili dywersję na rzecz Zakonu. Ofensywę na Kościan poprowadził dowodzący posiłkami węgierskimi królewicz Kazimierz. Zdobył go szturmem i rozkazał wyciąć załogę (tj. około 100 ludzi). Według kroniki Jana Długosza operację pod Kościanem Kazimierz przeprowadził z własnej inicjatywy, a nawet wbrew woli ojca. Może to wskazywać, że Łokietek nie chciał narażać jedynego syna na niebezpieczeństwa wojenne.
Koronacja mały|Insygnia królewskie Kazimierza Wielkiego