Adam (Hipacy) Pociej (ur. 12 sierpnia 1541 w Rohaczach lub w Różance, zm. 18 lipca 1613 we Włodzimierzu) – działacz religijny, społeczny i polityczny, polemista religijny, kasztelan brzeski (1588–1593); po śmierci żony wstąpił do klasztoru prawosławnego, przybierając imię Hipacy. Od 1593 prawosławny biskup włodzimierski i brzeski, współtwórca unii brzeskiej (1596), następnie greckokatolicki metropolita halicki i kijowski (1599–1613), jeden z twórców Kościoła unickiego w I Rzeczypospolitej, pisarz ziemski brzeskolitewski.

Życiorys Urodził się w Rohaczach (Rochaczach, Rogaczach) lub w Różance, w rodzinie podlaskiej szlachty prawosławnej posługującej się herbem Waga. Według niektórych historyków studiował na Akademii Krakowskiej, ale brakuje jego nazwiska w albumie studentów. Przebywał na dworze gorącego zwolennika reformacji i gorliwego kalwina Mikołaja Radziwiłła Czarnego, pod którego wpływem przeszedł na kalwinizm. Jako poseł województwa brzeskolitewskiego i przedstawiciel Wielkiego Księstwa Litewskiego podpisał akt unii lubelskiej 1569 rokuAkta Unji Polski z Litwą: 1385-1791, wydali Stanisław Kutrzeba i Władysław Semkowicz, Kraków 1932, s. 356.. Był sekretarzem (do ) króla Zygmunta Augusta. Prawdopodobnie uczestniczył w wojnie z Rosją, walcząc m.in. pod Kiesią i Połockiem. W czasie bezkrólewia po śmierci Stefana Batorego był członkiem sądu kapturowego województwa brzeskiego litewskiego. Sędzia ziemski do ., kasztelan brzeski (od 1588 r.) i senator. W roku 1574 powrócił do prawosławia, prawdopodobnie pod wpływem żony.

Bliski przyjaciel księcia Konstantego Wasyla Ostrogskiego, należał do grupy publicystów i myślicieli przychylnych idei unii prawosławia z katolicyzmem. Owdowiawszy (1592), wstąpił do prawosławnego klasztoru, przybierając imię Hipacy. W dzięki poparciu Ostrogskiego został biskupem (władyką) włodzimiersko-brzeskim. Rzecznik zjednoczenia Kościoła prawosławnego na wschodnich terenach Rzeczypospolitej z Kościołem katolickim. 2 sierpnia 1595 roku projekt unii, pomimo sprzeciwu potężnego Ostrogskiego, zatwierdził król Zygmunt III Waza. 23 grudnia 1595 roku przedstawiciele episkopatu prawosławnego: władyka łucki Cyryl Terlecki i władyka włodzimiersko-brzeski Hipacy Pociej zadeklarowali w Rzymie akt unii, a papież Klemens VIII ogłosił unię Kościoła katolickiego i Cerkwi prawosławnej. Utworzono osobny obrządek greckokatolicki, zachowujący odrębną liturgię i małżeństwa kapłanów, ale uznający prymat papieża. Na synodzie Kościoła prawosławnego w Brześciu 16–20 października 1596 roku zawarto unię prawosławnych z katolikami. Powstał w ten sposób Kościół unicki. Hipacy Pociej był sygnatariuszem aktu unii brzeskiej w 1596 roku.

Jako biskup włodzimiersko-brzeski, a następnie archimandryta Ławry Peczerskiej w Kijowie (1599), i wreszcie metropolita (1600) Pociej działał na rzecz umocnienia Cerkwi unickiej w Rzeczypospolitej i przyciągnięcia do niej prawosławnej szlachty oraz duchowieństwa, zjednując na rzecz unii biskupstwo przemyskie (). Przy pomocy Rutskiego podjął reformę bazylianów i starania o sprowadzanie do Polski karmelitów bosych, aby wsparli reformę i unię.

21 sierpnia przeciwnicy unii dokonali w Wilnie nieudanego zamachu na życie Pocieja. Zmarł 18 lipca we Włodzimierzu, gdzie został pochowany w Soborze Uspieńskim. Jego następcą na stanowisku metropolity unickiego został Józef Welamin Rutski.

Sukcesja apostolska Od Hipacego Pocieja zaczyna się katolicka linia sukcesji apostolskiej wiodąca do współczesnych biskupów i zwierzchników Kościołów greckokatolickich: chorwackiego (Nikola Kekić), italoalbańskiego (Sotìr Ferrara), macedońskiego (Kiro Stojanow), rumuńskiego (Alexandru Rusu), rusińskiego (Ivan Ljavinec), słowackiego (John Pazak, Cyril Vasiľ), ukraińskiego (Światosław Szewczuk, Iwan Choma, Teodor Majkowicz, Isidore Borecky i in.), węgierskiego (Fülöp Kocsis).

Odniesienia w kulturze Postać Hipacego Pocieja została umieszczona na obrazie Jana Matejki „Kazanie Skargi”.

Utwory publicystyczno-polemiczne Kazania y Homilie męża bożego Niesmertelnej Slavy y Pamięci Hipacyusza Pocieja Metropolity Kijowskiego, Halickiego y calaey Rusi, Biskup Wlodzimierskiego y Brzeskiego. Respons Hipacyusza Pocieia Metropolity całey Rusi, Biskupa Włodzimierskiego y Brzeskiego, na List Melecyusza Patryarchi Alexandryiskiego Unia, abo wykład artykułów do zjednoczenia (1595), ogłoszone anonimowo. Kalendarz rzymskich nowin (1596) Antirresis (1599, po polsku w 1600) – replika na demagogiczne zarzuty Marcina Broniewskiego Obrona soboru florenckiego (1603) Harmonia albo konkordacja wiary (1608) Poselstwo do papieża rzymskiego Sixta IV od duchowieństwa i od książąt i panów ruskich w roku 1476, (1605) Listy do księcia Konstantego Ostrogskiego (gorliwego przeciwnika unii), Lwa Sapiehy i innych.

Zobacz też unia brzeska Ukraińska Cerkiew greckokatolicka Pociejowie województwo brzeskolitewskie Zwierzchnicy Kościoła greckokatolickiego (Ukraińskiej Cerkwi greckokatolickiej)

Uwagi

Przypisy Rogacze, dawniej Rohacze należały do Łozków, z których wywodziła się matka Pocieja, por. ; podobnie też Włodzimierz Spasowicz w artykule zamieszczonym w „Ateneum” z 1899.

Wydanie współczesne: Antirresis abo apologija przeciwko Krzysztofowi Philaletowi, który niedawno wydał książki imieniem starożytnej Rusi, religiej greckiej, przeciw książkom o synodzie brzeskim, napisanym w Roku Pańskim 1597, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1997, Seria: Historia, .

Bibliografia Edward Ozorowski, Pociej Hipacy, [w:] Słownik polskich teologów katolickich, t. 3, Warszawa 1982, s. 385–387. Katarzyna Zechenter, Dzieło Hipacego Pocieja o Unii Brzeskiej, „Analecta Cracoviensia”, XX, 1988, s. 501–516, ISSN 0209-0864.

Literatura dodatkowa Adam Hippacy Pociej. „Lwowianin Przeznaczony Krajowym i Zagranicznym Wiadomościom”. 4, s. 73–83, 1840.

Linki zewnętrzne

Hipacy Pociej na obrazie Matejki „Kazanie Skargi” Hipacy Pociej, List do kniazia Konstantego Konstantynowicza Ostrogskiego z 3 czerwca 1598 r. Unia greków z Kościołem rzymskim 1595 roku (przekład na współczesny język ukraiński)

Hipacy Pociej – dzieła w bibliotece Polona

Kategoria:Biskupi włodzimiersko-brzescy (prawosławni) Kategoria:Biskupi włodzimiersko-brzescy Kategoria:Metropolici kijowscy (Kościół greckokatolicki) Kategoria:Pisarze ziemscy brzeskolitewscy Kategoria:Pochowani we Włodzimierzu Wołyńskim Kategoria:Sygnatariusze unii brzeskiej 1596 Kategoria:Kasztelanowie brzeskolitewscy Kategoria:Senatorowie świeccy I Rzeczypospolitej Kategoria:Senatorowie za panowania Zygmunta III Wazy Kategoria:Sędziowie ziemscy Hipacy Pociej Kategoria:Posłowie na Sejm I Rzeczypospolitej (województwo brzeskolitewskie) Kategoria:Posłowie na sejmy Wielkiego Księstwa Litewskiego Kategoria:Szlachta prawosławna w Polsce konwertowana na kalwinizm Kategoria:Szlachta prawosławna w Polsce konwertowana na grekokatolicyzm Kategoria:Ludzie związani z Wilnem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Sygnatariusze unii lubelskiej 1569 (Wielkie Księstwo Litewskie) Kategoria:Szlachta greckokatolicka w I Rzeczypospolitej Kategoria:Urodzeni w 1541 Kategoria:Urzędnicy ziemscy I Rzeczypospolitej Kategoria:Zmarli w 1613