Języki kartwelskie – mała, licząca 5 milionów użytkowników, rodzina językowa, obejmująca swym zasięgiem tereny Kaukazu Południowego, głównie Gruzji (gruz. Sa-kartvel-o), od której zresztą pochodzi nazwa rodziny. Rodzina kartwelska nie wykazuje pokrewieństwa z żadną inną rodziną językową, co czyni ją jedną z podstawowych rodzin językowych świata.

Najpowszechniej używanym językiem kartwelskim i jedynym w tej rodzinie posiadającym formę literacką jest standardowy język gruziński. Najstarszym źródłem pisanym w jakimkolwiek języku kartwelskim jest starogruzińska inskrypcja z dawnego gruzińskiego klasztoru w pobliżu Betlejem, datowana na 430 r. n.e.. Do zapisu wszystkich języków kartwelskich stosuje się alfabet gruziński.

Klasyfikacja języków kartwelskich W skład rodziny kartwelskiej wchodzą cztery języki, tworzące kontinuum dialektalneBoeder (2002), s. 3Gamkrelidze (1966), s. 69: swański gruzińskozańskie (kartozańskie): gruziński – 4,179 mln zańskie: megrelski – 0,5 mln lazyjski – 50 tys.

Drzewo genealogiczne

Gruzińscy językoznawcy w stosunku do pozostałych kodów komunikacyjnych należących do tej rodziny używają miana dialektów. O ile posługujący się tymi językami mogą stosować taką formułę klasyfikacyjną, wyrażając tym samym swój patriotyzm i poczucie wspólnoty z innymi Gruzinami, to koncepcja ta ma ograniczoną aprobatę wśród zagranicznych językoznawców, ze względu na wyraźną odrębność strukturalną tych lektów (). Najbardziej odrębnym gramatycznie językiem rodziny jest język swański, którego czas odłączenia się szacuje się na drugie tysiąclecie p.n.e., choć istnieje możliwość, że stało się to nieco wcześniej. Czas odłączenia się następnych – języków zańskich – od wspólnego prakartwelskiego rdzenia to najprawdopodobniej pierwsze tysiąclecie p.n.e. Kwestią sporną pozostaje, czy traktować megrelski i lazyjski jako odrębne języki, czy może kontinuum unitarnego języka zańskiego. Kontrowersje te stwarza fakt, że ich oddzielny rozwój jest stanem dość świeżym, liczącym sobie jedynie 500 lat i wciąż są dla siebie w dużej mierze zrozumiałe. Według Heinza Fähnricha słusznym jest obecnie rozpatrywanie megrelskiego i lazyjskiego jako dwóch niezależnych od siebie języków, ponieważ użytkownicy tych dwóch form wspólnego niegdyś języka już się nawzajem nie rozumieją.

+ Porównanie słownictwa języków kartwelskich lazyjski megrelski gruziński znaczenie aɣani – აღანი axali – ახალი axali – ახალი nowy q’ona – ყონა ʔona/ʔvana – ჸონა/ჸვანა q’ana – ყანა pole c’k’ari – წკარი c’q’ari – წყარი c’q’ali – წყალი woda nena – ნენა nina – ნინა ena – ენა język toli – თოლი toli – თოლი tvali – თვალი oko guri – გური guri – გური guli – გული serce szuri – შური szuri – შური suli – სული dusza mgeri – მგერი ngeri – გერი mgeli – მგელი wilk che – ხე che – ხე cheli – ხელი ręka dɣa – დღა dɣa – დღა dɣe – დღე dzień ɣali – ღალი ɣali – ღალი ɣele – ღელე strumień czkwa – ჩქვა szchxwa – შხვა schwa – სხვა inny lazuri – ლაზური lazuri – ლაზური lazuri/czanuri – ლაზური/ჭანური lazyjski ccheni – ცხენი ccheni – ცხენი ccheni – ცხენი koń

Pochodzenie języków kartwelskich Do dziś nie ustalono pochodzenia języków kartwelskich. W początkach językoznawstwa języki kartwelskie łączono z językami północnokaukaskimi, co po bliższym przyjrzeniu się okazało się niesłuszne. Języki południowokaukaskie posiadają pewne podobieństwa do północnokaukaskich (gł. fonetyka czy ergatywność), ale podobieństwa te dowodzą raczej istnienia ligi językowej niż pokrewieństwa w ramach rodziny językowej. Według niektórych zwolenników teorii nostratycznej języki kartwelskie rozwinęły się wskutek nałożenia wpływu semickiego na element przednostratycki. Wysuwano także hipotezy o związku z językiem baskijskim, między innymi postulowano przynależność tychże do tzw. języków jafetyckich, łączących w swym obrębie wszystkie języki przedindoeuropejskiej Europy.

Cechy charakterystyczne Języki kartwelskie prezentują typ pośredni między skrajnościami rodzin nach-dagestańskiej i abchasko-adygejskiej, wykazując zarówno prostszy od nach-dagestańskiego, acz bardziej rozbudowany niż w abchasko-adygejskim, system deklinacyjny, a jednocześnie łatwiejszy od abchasko-adygejskiego (choć nadal przecież trudny), choć bardziej rozbudowany niż u nach-dagestańskich, system odmiany czasownikowej. Cechą charakterystyczną jest tak zwana półergatywność, czyli stosowanie zarówno konstrukcji ergatywnych, jak i „nominatywnych”. Dominuje szyk SVO i SOV.

Przypisy

Bibliografia Kevin Tuite, The myth of the Caucasian Sprachbund: The case of ergativity, Montréal 2004 Kevin Tuite, The rise and fall and revival of the Ibero-Caucasian hypothesis Silvia Kutscher, Lazuri Nena – The language of the Laz Arthur Holmer, The Iberian-Caucasian Connection in a Typological Perspective

Gamkrelidze, Th. (1966) A Typology of Common Kartvelian, Language, Vol. 42, No. 1 (Jan.–Mar.), s. 69–83

Linki zewnętrzne

Strona własna kanadyjskiego kartwelisty Kevina Tuite’a

Kartwelskie

Kategoria:Języki Turcji Kategoria:Kartwelistyka