Kalisz (, ) – miasto na prawach powiatu, drugie pod względem liczby ludności (po Poznaniu) i czwarte pod względem powierzchni (po Poznaniu, Pile i Koninie) w województwie wielkopolskim, historyczna stolica Wielkopolski obok Poznania, stolica Kaliskiego, siedziba powiatu kaliskiego, jeden z dwóch głównych ośrodków aglomeracji kalisko-ostrowskiej i Kaliskiego Okręgu Przemysłowego. Miasto położone w środkowo-zachodniej Polsce na Wysoczyźnie Kaliskiej, nad Prosną, u ujścia Swędrni.
Od 1314 do II rozbioru Polski Kalisz był stolicą województwa kaliskiego. Od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wieku był miejscem obrad sejmików elekcyjnych województwa kaliskiegoWojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 29.. Następnie został stolicą departamentu kaliskiego w Księstwie Warszawskim, w Królestwie Polskim stolicą województwa (do 1837), później (w latach 1837–1845 i 1867–1918) stolicą guberni. W latach 1975–1998 był stolicą województwa kaliskiego.
Miasto stanowi ważny ośrodek kulturalny; znajdują się w nim teatry, muzea, filharmonia, galerie sztuki, organizowane są festiwale, m.in. Kaliskie Spotkania Teatralne (1961) i Międzynarodowy Festiwal Pianistów Jazzowych (1974). W mieście funkcjonuje także Uniwersytet Kaliski im. Prezydenta Stanisława Wojciechowskiego.
Według danych GUS z 31 grudnia 2025, miasto było zamieszkiwane przez osoby.
Patronem Kalisza jest św. Józef. Święto miasta obchodzone jest 11 czerwca.
Nazwa Nazwę miasta w zlatynizowanej formie Kalis notuje Gall Anonim w Kronice polskiej spisanej w latach 1112–1116„Monumenta Poloniae Historica”, Tom I, Akademia Umiejętności w Krakowie, Lwów 1864, s. 453.. Miasto wymienione jest w zlatynizowanej wersji Calis w napisanej na przełomie XIII i XIV wieku łacińskiej Kronice wielkopolskiejKronika wielkopolska. przekład: Kazimierz Abgarowicz, wstęp i komentarze: Brygida Kürbisówna. Kraków: PWN, 2010. . w związku z fundacją ok. 1145 kolegiaty św. Pawła Apostoła przez ówczesnego księcia kaliskiego Mieszka III StaregoTadeusz Chrzanowski, „Kalisz”, Sport i Turystyka, Warszawa 1978..
W dokumentach wymienione zostały również obecne osiedla miasta, które w wyniku procesów urbanizacyjnych zostały przez nie wchłonięte. Obecne osiedle Kalisza Tyniec jako osobną miejscowość w zlatynizowanej formie villa Thynecz oraz obecnie stosowanej Tyniec wymieniono w dwóch łacińskich dokumentach z 1282 roku wydanych w Kaliszu i sygnowanych przez księcia kaliskiego Przemysła II„Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 475–479.. Wymienione w nich również zostały, oprócz samego Kalisza, notowanego w formie łacińskiej Kalis, także Stare Miasto jako Antiqua civitas, Piwonice jako Pywniz, Majków jako Maykowo, Dobrzec w obecnie stosowanej nazwie Dobrzec.
Geografia mały|lewo|Staromiejski zespół urbanistyczny Kalisza z lotu ptaka mały|Kalisz, ziemia kaliska i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych
Położenie Kalisz leży na Nizinie Południowowielkopolskiej (jest największym miastem w tym makroregionie fizycznogeograficznym), we wschodniej części Wysoczyzny Kaliskiej i historycznej Wielkopolski, w Kaliskiem, na ziemi kaliskiej, nad Prosną, u ujścia Swędrni.
Rozciągłość granic administracyjnych Kalisza na osi północ-południe wynosi ok. 10 km, a na osi wschód-zachód ok. 11 km.
Kalisz jest największym miastem aglomeracji kalisko-ostrowskiej i głównym ośrodkiem przemysłowym Kaliskiego Okręgu Przemysłowego; w zespole miejskim Kalisza leżą Nowe Skalmierzyce i Opatówek. Miasto sąsiaduje z czterema gminami powiatu kaliskiego: Blizanów, Godziesze Wielkie, Opatówek i Żelazków oraz z gminą Nowe Skalmierzyce (powiat ostrowski) i gminą Gołuchów (powiat pleszewski).
Rzeźba terenu Historyczne części Kalisza (Stare Miasto, Nowe Miasto, Warszawskie Przedmieście, Wrocławskie Przedmieście, Piskorzewie) leżą w głębokiej (do 40 m) dolinie Prosny, w Kaliskim Węźle Wodnym, uregulowanym w latach 1842–1843. Śródmieście leży na dwóch wyspach rzecznych; na prawym brzegu Prosny leży zabytkowe Nowe Miasto. Nowe osiedla mieszkaniowe (m.in. Kaliniec, Serbinów, Korczak, Widok, Dobrzec), których budowę rozpoczęto w 1957, leżą w lewobrzeżnej części miasta, na tarasie nadzalewowym i na wysoczyźnie.
Najwyżej położonym punktem Kalisza jest wzgórze na terenie Rodzinnego Ogrodu Działkowego „Dziewiarz” na Winiarach (151 m n.p.m.), natomiast najniższym jest brzeg Kanału Bernardyńskiego na granicy z gminą Blizanów (98 m n.p.m.).
Wody
mały|Jaz na Kanale Bernardyńskim mały|Prosna w Parku Miejskim Głównym ciekiem wodnym w Kaliszu jest płynąca z południa na północny zachód Prosna, wraz z jej kanałami: Bernardyńskim (północny) i Rypinkowskim (południowy). Dopływami w granicach miasta są prawostronne Trojanówka i Swędrnia oraz lewostronne Piwonia i Krępica. Ponadto, przez teren Kalisza, przy granicy z Nowymi Skalmierzycami, przepływa również struga Lipówka.
W dolinie Prosny znajduje się kilka starorzeczy m.in. „Wygon” i największe „Bzizie” będące ostoją ptactwa wodno-błotnego (żuraw, błotniak stawowy) i chronionych gatunków roślin. Na terenie Kalisza znajduje się również szereg pozostałości po wyrobiskach gliny w formie glinianek („Trójka”, „Tyniec”, „U Grona”, „Winiary”, „Zośka” oraz pięć stawów w Parku Przyjaźni), kilka stawów parkowych (m.in. „Kogutek” w Parku Miejskim), a także niewielki (ok. 1,5 ha) zbiornik retencyjny na terenie sołectwa Dobrzec. Przy wschodniej granicy miasta leży zaporowe Jezioro Pokrzywnickie.
W Kaliszu znajduje się około 30 mostów drogowych i pieszych (stąd Kalisz nazywany jest „polską Wenecją Północy”).
Tereny zielone mały|Park Przyjaźni mały|Las Winiarski Miejskie tereny zielone (parki, zieleńce, zieleń osiedlowa i uliczna) zajmują ok. 210 ha, z kolei lasy ok. 405 haBank Danych Lokalnych., co łącznie stanowi niespełna 9% powierzchni miasta. Najważniejszym miejskim zieleńcem jest rozległy Park Miejski (24,3 ha), założony w 1798 (najstarszy park miejski w Polsce), przecięty Prosną i jej kanałami. Jego przedłużenie stanowią Planty, z którymi tworzy klin otaczający od zachodu, północy i wschodu miasto lokacyjne. Pozostałe miejskie parki to Park Przyjaźni (11,1 ha) i Park nad Krępicą (2,5 ha). Ponadto w Kaliszu znajdują się trzy parki dworskie: w Sulisławicach, Szczypiornie i Park im. Rodziny Wiłkomirskich na Majkowie oraz liczne skwery.
Okolice Kalisza to tereny rolnicze, brak tam większych kompleksów leśnych. We wschodniej części miasta znajduje się niewielki Las Winiarski; w podmiejskiej wsi Wolica, około 7 km na południowy wschód od centrum miasta, leżą lasy komunalne.
Ochrona przyrody Na terenie Kalisza znajduje się 35 pomników przyrody (około połowa z nich w Parku Miejskim), z czego 27 to pojedyncze drzewa, a 8 to grupy (skupiska) drzew; są to głównie m.in. buki zwyczajne, dęby szypułkowe i wiązy szypułkowe.
Do terenów chronionych należą położony na południowo-wschodnim krańcu miasta, przy drodze do Brzezin, rezerwat przyrody Torfowisko Lis o powierzchni 4,71 ha oraz specjalny obszar ochrony siedlisk Natura 2000 Dolina Swędrni, którego niewielki fragment (3,5 ha) znajduje się w granicach Kalisza, w rejonie ul. Żytniej. W pobliżu Kalisza znajdują się także dwa obszary chronionego krajobrazu: Dolina rzeki Prosny i Dolina rzeki Swędrni w okolicach Kalisza.
Klimat Według klasyfikacji Wincentego Okołowicza Kalisz położony jest w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego, natomiast według klasyfikacji Wladimira Köppena miasto leży w strefie klimatu kontynentalnego wilgotnego z ciepłym latem (Dfb).
W Kaliszu przeważają wiatry zachodnie i południowo-zachodnie, co w połączeniu z położeniem miasta w głębokiej dolinie Prosny, układem urbanistycznym, węglowym ogrzewaniem wielu budynków i dużym ruchem samochodowym powoduje w okresie zimowym częste przekroczenia dopuszczalnego poziomu pyłów.
W 2016 Światowa Organizacja Zdrowia sklasyfikowała Kalisz na 41. pozycji wśród najbardziej zanieczyszczonych pyłem PM2,5 miast Unii Europejskiej. W raporcie z 2018 Kalisz znalazł się poza klasyfikacją.
Rejon Kalisza należy do obszarów o najniższych opadach atmosferycznych w kraju; w latach 1991–2020 średnia roczna suma opadów wynosiła 494 mm – najmniej spośród wszystkich miast w Polsce.
Historia
Historia miasta do rozbiorów Polski W Piwonicach istniał zespół osad i cmentarzysk świadczących o nieprzerwanym osadnictwie, począwszy od neolitu przez epokę brązu, wczesną epokę żelaza, okres przedrzymski (kultura przeworska, wpływy celtyckie)Według źródła znaleziska archeologiczne świadczą o kontaktach handlowych z Celtami i wpływie ich kultury oraz prawdopodobnym pobycie niewielkich grup (np. faktorii handlowej) lub pojedynczych osadników pochodzenia celtyckiego, jednak ogólnie rejon obecnego Kalisza znajdował się poza zasięgiem osadnictwa i kultury celtyckiej. Rejon Kalisza znajdował się w zasięgu kultury przeworskiej.Ziąbka L., Ze świata Celtów: Kaliskie w kręgu wpływów europejskiej cywilizacji celtyckiej, Kalisz 2003. i okres wpływów rzymskich, aż po wczesne średniowiecze. Liczne odkrycia rzymskich importów (skarb z Zagórzyna i in.) wskazują na to, że okolice Kalisza były ośrodkiem na trasie szlaku bursztynowego.
Powyższe fakty oraz podobieństwo średniowiecznej nazwy Kalisza do antycznej Kalisii, wzmiankowanej w 158 roku n.e. przez Klaudiusza Ptolemeusza, są powodem utożsamiania ich ze sobą co do lokalizacji przez niektórych historyków, począwszy od Jana Długosza, który nazwał Kalisz najstarszym miastem Polski (Calisia – Poloniae civitatum vetustissima).
Kalisz jest jednym z najstarszych miast w Polsce. Uważany jest też za „najstarsze miasto w Polsce” lub „miasto polskie o najstarszej metryce pisanej”, choć z prawnego punktu widzenia nie jest najstarszy, gdyż otrzymał prawa miejskie dopiero w II połowie XIII wieku. .
Na Zawodziu, w miejscu późniejszego grodu, istniała od VI w. osada otwarta; podobna osada istniała od VII w. na Ogrodach. Pierwszy gród na Zawodziu wzniesiono w latach około 850–860. W tym samym czasie na północ od grodu powstała otwarta osada targowa Stare Miasto. Zespół obu osad stał się jednym z ważniejszych politycznie i handlowo grodem kasztelańskim, w którym krzyżowały się dalekosiężne drogi handlowe. Część archeologów uważa, że Kalisz pełnił dla Piastów rolę pierwszego ośrodka władzy w okresie plemiennym.
W okresie panowania Mieszka I i Bolesława I Chrobrego (około 950–1025) gród centralny na Zawodziu został otoczony 24 (znanymi) grodami położonymi w promieniu około 30 km od Zawodzia. Od X w. Kalisz był jedną z głównych siedzib królestwa ()Civitates Principales: wybrane ośrodki władzy w Polsce wczesnośredniowiecznej: katalog wystawy, red. Tomasz Janiak, Dariusz Stryniak. Gniezno: Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, 1998. ., do XII w. był stolicą jednej z siedmiu prowincji utworzonych przez Bolesława I Chrobrego. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława III Krzywoustego ziemia kaliska została włączona do dzielnicy senioralnej. W 1181 księstwo kaliskie objął Mieszko III Stary. Książę ten, prawdopodobnie jeszcze w ostatnich latach XII w., polecił zbudować w grodzie w Kaliszu kamienną wieżę.
mały|Model romańskiej kolegiaty św. Pawła Apostoła na Zawodziu mały|lewo|Pierwsza udokumentowana wzmianka o mieście Kaliszu w dokumencie wystawionym przez Bolesława Wstydliwego w 1268 (miejsce przechowywania: AGAD) mały|Katedra św. Mikołaja Biskupa W 1193 w kolegiacie św. Pawła Apostoła został pochowany książę kaliski Mieszko Młodszy, w 1195 książę kujawski Bolesław Mieszkowic, w 1202 książę zwierzchni Polski Mieszko III Stary.
W 1233 Henryk I Brodaty podnosząc bunt przeciwko Władysławowi Odonicowi, zdobył i spalił gród na Zawodziu, a następnie założył nowy w zupełnie innym miejscu.