thumb|Drzewo Życia Kabała ( „otrzymywanie, przyjmowanie”) – duchowa, mistyczno-filozoficzna tradycja judaistyczna badająca ukrytą (nistar) strukturę Boga, kosmosu i duszy ludzkiej. Opisuje jak nieskończona, transcendentna rzeczywistość Boża (Ein Sof) wyłania się w świat skończony poprzez dziesięć emanacji (sefirot) oraz jak człowiek może zmierzać od materii ku boskości. Dostarcza też hermeneutyki ukrytych warstw sensu Tory. Do jej podstawowych źródeł zaliczają się: Tora, Zohar, Ec Haim, Talmud dziesięciu sefirot, Sefer Jecira, Bahir, a także inne dzieła Ari (rabina Icchaka Luria Aszkenazi, znanego także pod imieniem Arizal) oraz Baal Sulama (Jehuda Leib Ha-Lewi Aszlaga).
Definicja kabały według Baala ha-Sulama
Etymologia Słowo „kabała” wywodzi się z języka hebrajskiego (קבלה), co w dosłownym tłumaczeniu oznacza „otrzymywanie” lub „przyjmowanie”. Jego interpretacje odwołują się do pobierania nauk od wtajemniczonego nauczyciela lub mistrza albo przyjmowania boskiego światła.
Kształtująca się opinia o kabale Kabała jest mistyczno-filozoficzną nauką, wywodzącą się z tradycji żydowskiej, według której świat materialny oraz świat duchowy zostały stworzone przez Stwórcę aby sprawić maksymalną radość i zadowolenie stworzeniom. W kabale określa się to terminem „zamysł stworzenia”. Jednak cel nie może być osiągnięty, dopóki te stworzenia (dusze ludzi), które dokonują inkarnacji w materialnym świecie, nie staną się poprzez odmianę swojej natury godne całej błogości, jaką Stwórca pragnie im dać, zgodnie z „zamysłem stworzenia”. Dzięki nauce kabały człowiek dowiaduje się kim jest, poznaje sposób stworzenia świata i prawa nim rządzące. Poznaje też w jaki sposób powinien odmienić swoją naturę, aby stać się podobnym do Stwórcy (który według powiedzenia „stworzył człowieka na swoje podobieństwo”) i osiągnąć zjednoczenie z Nim. Stan ten w kabale nazywa się Końcowym Naprawieniem „Gmar Tikkun” (heb. גמר תיקון), a jego osiągnięcie jest celem studiów.
Kabaliści zwracają uwagę na praktyczny wymiar nauk kabały. Człowiek studiujący ją powinien za pomocą swoich zmysłów realnie poznać wszelkie światy duchowe oraz prawa nimi rządzące. Kabała oferuje mistyczną i ezoteryczną interpretację Tory, którą rozumie jako wskazówki w jaki sposób osiągnąć „Końcowe Naprawienie”. Z punktu widzenia kabały przyczyną wszystkich problemów ludzkości jest niezgodność jej postępowania z prawami Wszechświata.
Historia Antyczne korzenie Niektórzy religioznawcy ograniczają znaczenie słowa kabała wyłącznie do mistycznych systemów religijnych powstałych w XIII wieku, natomiast inni sądzą, że podział ten jest sztuczny. W ich ujęciu kabała średniowieczna jest tylko kolejną fazą rozwoju mistycyzmu żydowskiego. Według takiego podejścia początki kabały sięgają nawet I wieku p.n.e. W judaizmie ortodoksyjnym często podkreśla się ciągłość tradycji kabały, choć wielu badaczy wskazuje na jej historyczny rozwój. Utrzymują, że jest to tradycja ustna, przekazywana od wieków i niezbędna do właściwego zrozumienia Tory.
Żydowska literatura apokaliptyczna z II i I w. p.n.e. zawiera pewne elementy pojawiające się później w kabale. Józef Flawiusz twierdził, że pisma o takim charakterze studiowali Esseńczycy, ale pilnie ich strzegli przed publicznym ujawnieniemPatrz Filon De vita contemplativa iii, oraz Hipolit, Odparcie wszelkich herezji, ix. 27.. Sądzi się, że poglądy filozoficzne wiązane z kabałą narodziły się dopiero podczas kontaktów Żydów z Grekami. Miały się one rozwijać pod wpływem filozofii neoplatońskiej i pitagorejskiej.
Źródłem wiedzy o ówczesnej kabale jest Księga Jubileuszów, spisana w czasach arcykapłana Hyrkanusa (między 135 a 105 r. p.n.e.). Księga, będąca najprawdopodobniej próbą umocnienia kultury żydowskiej w obliczu narastających wpływów kultury greckiej, uświęca język hebrajski jako pierwotny język wszelkiego stworzenia i, po Potopie, wiedzy tajemnej, takiej jak pismo, astrologia i kosmogonia oparta na 22 literach alfabetu hebrajskiego.
W I w. n.e. rozwinęła się mistyka Merkawy, w której sferze zainteresowań pozostawały ekstatyczne kontemplacje boskiego tronu. Mistycy tego nurtu bazowali na biblijnych wizjach tronu czy też rydwanu Boga przekazanych przez Ezechiela.
Po zniszczeniu Świątyni w Jerozolimie Żydzi zostali bez głównego ośrodka kultu religijnego. Jedyne, co im zostało, to Tora, jako niezmienne słowo Boże utrzymujące żydowską tożsamość kulturową. Aby uchronić kulturę, Tora stała się niezmiennym i uświęconym kanonem, wkrótce stał się nim i alfabet hebrajski. W tej sytuacji mistycy poszukujący w tej świętej księdze prawd uniwersalnych, a nie tylko dotyczących ludu Izraela, zwrócili się ku próbom odczytania tajemnych znaczeń, jakie miała nieść ze sobą Tora.
Dzięki takiemu podejściu, mistycyzm żydowski zamiast skostnieć brał udział w fermencie filozoficznym początków naszej ery. Do kabały przeniknęły idee pitagorejskie, neoplatońskie i gnostyckie, skutkiem czego kabała zaczęła być oskarżana o odchodzenie od monoteizmu. Powstała między II a III w. n.e. Księga Stworzenia (Sefer Jecira), która wyznaczyła podwaliny nowożytnej kabały, opisuje m.in. stworzenie świata na sposób neoplatoński. Zamiast stworzenia ex nihilo postuluje ona istnienie Ain Sof – niepoznawalnego Absolutu, który emanuje z siebie pośrednie duchowe sfery (Sefiry), z których tworzy się materialne uniwersum. Bóg uznawany jest w niej nie za Stwórcę, a za pierwotną przyczynę Stworzenia. Niektórzy kabaliści tego okresu uznawali istnienie archanioła Metatrona (odpowiednika gnostyckiego Demiurga) – bożego agenta stwarzającego świat i wikłającego się w materię (a więc skalanego nią). Jest charakterystyczne, że te obce na gruncie Judaizmu nurty zostały objaśnione przy pomocy uświęconych liter hebrajskich, z których uczyniono mistyczne ścieżki do oświecenia.
Warto wspomnieć, że Jecira wprowadziła ideę uniwersalnego Absolutu w miejsce Boga rozumianego jako władca Izraela.
Nurty średniowieczne Kabała we współczesnym rozumieniu pojawiła się dopiero w średniowieczu w diasporze żydowskiej. Sądzi się, że kabała przed X wiekiem przywędrowała do Europy przez Włochy. Potem rozprzestrzeniła się w Cesarstwie Rzymskim i południowej Francji. Kabała rozwijała się w dwóch, niezależnych nurtach: niemieckiego pietyzmu oraz kabały spekulatywnej.
Niemiecki pietyzm, którego doktrynę znajdujemy w Księdze Pobożnych (Sefer chasidim) rozwinął się między rokiem 1150 a 1250. Był reprezentowany przez Samuela Chasyda, jego syna Judę i jego krewnego Eleazara z Wormacji. Nurt ten zalecał pobożnemu człowiekowi drogę, wyrażoną w spokoju umysłu, ascezie i altruizmie. Droga ta prowadzi do stanu, w którym miłość i strach przed Bogiem zlewają się, a pobożny człowiek otrzymuje magiczne moce stwórcze.
Z kolei kabała spekulatywna datowana na początek XIII w., jest powiązana z Izaakiem Ślepym, który zaczął rozwijać obecną w Jecira teorię emanacji. Wprowadzając początki doktryny metempsychozy (Gilgul) oraz obecne znaczenie terminu sefirot, jako poszczególnych aspektów Stworzenia, działał w duchu Księgi Jasności (Sefer ha-Bahir). Jego dzieło w drugiej połowie XIII w. kontynuował w Hiszpanii Abraham Abulafia, który rozwinął techniki kabalistycznej pracy z alfabetem hebrajskim (Temurę i Gematrię). Z ich pomocą osiągał stany ekstatyczne, pozwalające mu duchowo zjednoczyć się z coraz wyższymi Sefirami, a przez to zbliżać się do Boga. Jego uczeń, Józef ben Abraham Gikatilia rozszerzył i uporządkował nauki swego mistrza, wskazując na tajemne powinowactwa między poszczególnymi Sefirami. thumb|Strona tytułowa pierwszego wydania księgi Zohar, Mantua, 1558. Najbardziej wpływowym dziełem tamtego okresu była Księga Blasku (Sefer ha-Zohar), opublikowana około 1290 roku przez hiszpańskiego rabina Mojżesza z Leonu. Zohar traktuje głównie o Ain Sof – Bogu nieskończonym i niepoznawalnym oraz o tym, że wszystko, co dzieje się w świecie materialnym, ma swoje odbicie w świecie duchowym i patronuje im któraś z Sefir. Zohar zajmuje się też duszą, grzechem i miejscem człowieka w Stworzeniu – wskazuje, że pobożny człowiek może dostąpić jedności z Bogiem jeszcze przed śmiercią, przechodząc najpierw przez każdą z Sefir.
Po wygnaniu Żydów z Hiszpanii w 1492, centrum myśli kabalistycznej przeniosło się do Safed w Palestynie, gdzie osiadł uciekinier z Hiszpanii Mojżesz Kordowero (Mojżesz ben Jacob Cordovero). Napisał on około dziesięciu ksiąg kabalistycznych, z których najważniejszą był Ogród Granatów (Pardes Rimmonim), wydany po raz pierwszy w Krakowie w 1591 roku. Cordovero w odróżnieniu od dotychczasowych pism opartych na objawieniach, pisał dzieła, w których do opisu zagadnień kabalistycznych używał argumentacji rozumowej. Uważa się, że jego prace, scalając wczesne nurty z przekazem Zohar, systematyzują ówczesną wiedzę kabalistyczną. Dzięki temu Cordovero wykazał jedność nauk kabalistycznych i zapewnił solidną podstawę dla dalszego rozwoju mistyki żydowskiej.
Kabała luriańska Następnym rozdziałem w historii kabały była tzw. kabała luriańska, od nazwiska jej twórcy, mistyka Izaaka Lurii, ucznia Cordovero. Luria rozwinął przede wszystkim wątek kreacji oraz odkupienia całości Stworzenia. Choć pojęcie cimcum (koncentracji czy też wycofania się Boga jako warunku koniecznego do zaistnienia materialnego Wszechświata wewnątrz nieskończonego Ain Sof) pojawiało się już wcześniej (choćby u jego mistrza), Luria opisał je w sposób najpełniejszy.
Luria rozwinął też wątek kreacji o ideę rozbicia naczyń, która wyjaśniała, dlaczego świat nie jest idealny. Pęknięcie Sefir pod wpływem Boskiego światła, było grzechem pierworodnym, fundamentalną przyczyną pomieszania dobra i zła w każdym człowieku oraz przyczyną występowania pokus. Luria postulował też Tikkun – Wielkie Dzieło zbawienia świata przez ludzkość, moralnej odnowy, która ma doprowadzić do usunięcia pierwotnej wady Wszechświata. W jego wersji Stworzenia dodatkowy agent dokonujący kreacji (w rodzaju gnostyckiego Metatrona-Demiurga) był zbędny, dzięki czemu kabała przestała być oskarżana o dualizm i zaczęła znowu być akceptowana przez główny nurt judaizmu.
Chasydyzm W XIX stuleciu Lazar Gulkowitsch sformułował podejście według którego kabała nie ma nic wspólnego z religią. W tym ujęciu jest to mistyczny światopogląd na naturę wszechświata.
Doktryna kabalistyczna Doktryna kabały opiera się na objawieniach, których doświadczyli prorocy w dalekiej przeszłości. Kabaliści uważają, że tylko dzięki znajomości tajemnej wiedzy można odszyfrować te prastare zapiski. Tym sposobem można poznać ukrytą naturę Stwórcy i przewidzieć jego przyszłe czyny. W interpretacji świętych tekstów ważną pomocą ma być poszukiwanie przyczyn i wewnętrznego sensu wydarzeń opisanych w Torze oraz zrozumienie przykazań Boga. Rdzeniem kabały jest system filozoficzny zakładający stworzenie wszechświata przy pomocy Sefir oddzielających go od boskiego ideału. Doktryna ta opisuje zasady dokonywania aktu stworzenia i stanowi podstawę do określania roli człowieka w zbawianiu świata.
Pod tym względem kabała wyróżnia się na tle judaizmu, w którym nie istnieją doktryny.
Praktyki kabalistyczne Szereg odmian kabały przypisywało ukryte znaczenia każdej literze lub słowu świętego tekstu.