Krzyżacy – polski barwny film historyczny z 1960 roku w reżyserii Aleksandra Forda, oparty na powieści Henryka Sienkiewicza pod tym samym tytułem. Osią fabularną filmu jest wielka wojna z zakonem krzyżackim widziana oczyma Zbyszka z Bogdańca (Mieczysław Kalenik) – zakochanego w Danusi (Grażyna Staniszewska), córce Juranda ze Spychowa (Andrzej Szalawski) – oraz jego stryja Maćka z Bogdańca (Aleksander Fogiel).
Film Forda był pierwszą polską superprodukcją, przy której realizacji zaangażowały się najwyższe władze państwowe. Na potrzeby filmu zatrudniono około tysiąca statystów i nakręcono z rozmachem kulminacyjną sekwencję bitwy pod Grunwaldem. Autorem zdjęć do filmu, barwionych za pomocą technologii Technicolor, był Mieczysław Jahoda, natomiast scenografię wykonał Roman Mann.
Film Forda po premierze okazał się najbardziej dochodowym dziełem i filmem o największej oglądalności w historii polskiej kinematografii, choć budził sprzeczne uczucia wśród recenzentów. Z jednej strony chwalono film za rozmach inscenizacyjny oraz urodę zdjęć, z drugiej zaś wyrażano wobec niego obawy związane z jego silnie nacjonalistycznym przesłaniem. Krzyżacy stanowili narzędzie propagandowe polskich władz komunistycznych w podsycaniu konfliktu dyplomatycznego pomiędzy Polską Rzeczpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec. Mimo to właśnie film Forda ukształtował na lata wyobrażenie o wojnie polsko-krzyżackiej; w chwili premiery został też nagrodzony Złotą Kaczką dla najlepszego filmu polskiego.
Fabuła Akcja filmu rozpoczyna się na początku XV wieku, kiedy na granicy polsko-krzyżackiej wojska zakonne urządzają napady na pogranicze koronne. Podczas jednego z napadów rycerz Jurand ze Spychowa ratuje kupców polskich, za co w akcie zemsty rycerze zakonni palą jego siedzibę i mordują żonę Juranda.
Tymczasem z Litwy powracają Maćko z Bogdańca oraz jego bratanek Zbyszko. Po drodze zatrzymują się w karczmie w Tyńcu, gdzie gościła również księżna Anna Danuta wraz ze swoim dworem. Zauroczony jedną z dwórek, Danusią Jurandówną, Zbyszko ślubuje jej wierność jako damie serca. W drodze do Krakowa Zbyszko atakuje napotkanego Krzyżaka Kunona von Lichtensteina, który okazuje się posłem zakonu. Za zniewagę wyrządzoną nietykalnej osobie posła, Zbyszko zostaje skazany na śmierć. Maćko próbuje wyprosić u wielkiego mistrza łaskę dla swego bratanka, ale w drodze do Malborka zostaje ciężko ranny. Zbyszka przed wykonaniem wyroku ratuje Danusia, która zgodnie ze starym zwyczajem narzuca mu na głowę białą chustę ze słowami: „Mój ci on”.
Krzyżacy zmagający się na terenie pogranicza z krwawym oporem Juranda próbują skarżyć się przed księciem mazowieckim Januszem I Starszym. Nie uzyskawszy jego łaski, posłowie planują porwanie Danusi. W tym celu wysyłają do księżnej Anny Danuty list z prośbą o przybycie Danusi do umierającego ojca. Podstawieni wysłannicy krzyżaków porywają Danusię. Tymczasem Zbyszko wiezie ciężko rannego Maćka do Bogdańca, gdzie spotykają Jagienkę, córkę Zycha ze Zgorzelic. Zauroczona Zbyszkiem Jagienka pomaga mu wyleczyć chorego stryja.
Wracając na dwór mazowiecki, podczas zamieci w drodze do Ciechanowa, Zbyszko ratuje Juranda i jego ludzi. Nie spotyka jednak Danusi, o której dowiaduje się, że została porwana. Jurand i Zbyszko wyruszają na jej poszukiwanie. W Spychowie napotykają wysłanników krzyżackich, którzy rozgłaszają wieść o rzekomym uwolnieniu Danusi z rąk porywaczy. Jurand, dając wiarę ich słowu, wyrusza w tajemnicy do Szczytna, gdzie jakoby przetrzymywana jest Danusia. Zostaje tam upokorzony i oszukany przez Krzyżaków, którzy podstawiają mu obłąkaną dziewczynę niepodobną do Danusi. Rozsierdzony Jurand wszczyna walkę, podczas której ginie wielu rycerzy zakonnych, między innymi brat Gotfryd. Jurand zostaje jednak pojmany, a brat Rotgier udaje się do księcia mazowieckiego z prośbą o zadośćuczynienie za rzeź zakonników z rąk Juranda. Gdy Rotgier żąda Spychowa na własność zakonu, Zbyszko wyzywa rycerza zakonnego na pojedynek. Rotgier ginie, w wyniku czego Zygfryd de Löwe w akcie zemsty nakazuje okaleczyć uwięzionego Juranda; odciętą prawą dłoń tegoż wkłada do trumny Rotgiera.
Narasta napięcie dyplomatyczne między Koroną a Zakonem Krzyżackim. Krzyżacy porywają statki ze zbożem posłanym na Litwę i zarzucają Polakom wspomaganie zbuntowanych mieszkańców Żmudzi. Król Władysław II Jagiełło rozważa konieczność wszczęcia wojny z Zakonem, wpierw jednak śle posłów na rozmowy. Wśród wysłanników znajduje się Zbyszko, który próbuje zdobyć informacje o Danuśce, podczas gdy opiekę nad Spychowem sprawuje Maćko. W Malborku rycerstwo polskie i krzyżackie wdaje się we wzajemną dysputę, którą ucisza schorowany wielki mistrz krzyżacki Konrad von Jungingen. Ten nakazuje zwrócić Koronie statki, natomiast Zbyszkowi obiecuje glejt do Szczytna i pomoc w odzyskaniu Danusi. Jednak nowy mistrz Ulrich von Jungingen nie realizuje zobowiązań brata i przygotowuje się do wojny.
Zbyszko wyrusza na poszukiwanie ukochanej, a Maćko i Jagienka, śpiesząc mu z pomocą, dostrzegają okaleczonego Juranda. Podczas walk na Żmudzi obaj rycerze z Bogdańca, dowiedziawszy się o miejscu pobytu Zygfryda de Löwe, który porwał Danusię, biorą go w niewolę i odnajdują Jurandównę. Ta jednak nie rozpoznaje Zbyszka. Zbyszko i Maćko oddają Zygfryda pod osąd Juranda, ten jednak udziela Krzyżakowi łaski i puszcza go wolno. Przekroczywszy granicę polsko-krzyżacką, Zygfryd w poczuciu winy wiesza się na przydrożnym drzewie. Danusia zaś umiera w drodze do Spychowa, a Jurand opłakuje jej śmierć. W międzyczasie Krzyżacy wypowiadają wojnę Koronie i Litwie.
W namiotach obozowych pod Grunwaldem obie strony konfliktu obradują nad strategią walki. Jagiełło zwleka z wyjściem w pole, co prowokuje przeciwników do wysłania heroldów. Ci wręczają królowi dwa nagie miecze dla dodania męstwa polskim rycerzom. Od uderzenia lekkiej jazdy litewskiej rozpoczyna się bitwa; ciężkozbrojne rycerstwo koronne, śpiewając Bogurodzicę, rusza do walki z oddziałami krzyżackimi. W bitwie ginie Ulrich von Jungingen, a Maćko zadaje śmierć Kunonowi. Jagiełło otrzymuje od swych rycerzy zdobyte chorągwie krzyżackie, a do jego stóp rzucone zostają zwłoki wielkiego mistrza krzyżackiego. Zbyszko i Maćko po bitwie wracają do Bogdańca, gdzie czeka na nich uśmiechnięta Jagienka.
Różnice między powieścią a filmem W stosunku do pierwowzoru literackiego Sienkiewicza inaczej przesunięto akcenty w adaptacji filmowej. Reżyser skupił się jedynie na ekranizacji wybranych wątków kilkusetstronicowej powieści: wątku romansowego Zbyszka z Danusią i Jagienką oraz wątku Juranda ze Spychowa. Przede wszystkim król Władysław Jagiełło doczekał się bardziej przychylnego sportretowania aniżeli u Sienkiewicza, który opierał się na Rocznikach, czyli Kronikach Sławnego Królestwa Polskiego nieprzychylnego Jagielle Jana Długosza oraz na badaniach Karola Szajnochy. Filmowy Jagiełło jest roztropny, samowładny oraz odważny, w czym, zdaniem Stefana Kuczyńskiego, był bardziej wiarygodnym odpowiednikiem rzeczywistego władcy aniżeli w powieści. W filmowych Krzyżakach występuje także (zgodnie z nowszymi badaniami historycznymi) postać, której w powieści nie ma – dowodzący pułkami smoleńskimi książę Lingwen Semen Olgierdowicz, o którego obecności podczas bitwy Sienkiewicz nie mógł wiedzieć. Ze względów ideologicznych w filmowej bitwie pod Grunwaldem uczestniczy też piechota chłopska, której udział wyklucza się we współczesnych opracowaniach historycznych.
Ponadto akcja filmu przeniesiona została w czasy późniejsze niż akcja powieści. Akcja filmu toczy się w okresie bezpośrednio poprzedzającym bitwę pod Grunwaldem, ma charakter ciągły i kończy się na samej bitwie. Akcja powieści rozgrywa się natomiast około dziesięciu lat wcześniej, rozpoczyna się latem 1399 roku, tuż przed śmiercią królowej Jadwigi, i rozgrywa się w kolejnych kilkudziesięciu miesiącach. Bitwa pod Grunwaldem ukazana jest w powieści jako wydarzenie zaistniałe dopiero po paru latach od ślubu Zbyszka z Jagienką, a Zbyszko wyrusza na wojnę z Krzyżakami i pod Grunwald, gdy mają z Jagienką już czterech synów.
Obsada
Produkcja Przygotowania i scenariusz mały|Aleksander Ford, reżyser filmu Przystępując do realizacji Krzyżaków, Aleksander Ford zamierzał odzyskać swoją mocną pozycję w polskiej kinematografii, utraconą na rzecz Andrzeja Wajdy. To właśnie Wajda miał być pierwotnie reżyserem filmu. Zarazem, mając na uwadze swój konflikt z I sekretarzem KC PZPR Władysławem Gomułką (Ósmy dzień tygodnia Forda z 1958 roku nie został dopuszczony do dystrybucji w kinach), Ford chciał zrehabilitować się w oczach popaździernikowej władzy. Film był pierwszą polską superprodukcją, w której powstanie zaangażowane były ówczesne najwyższe władze państwowe (z Gomułką włącznie). Na powstanie Krzyżaków nałożył się narastający konflikt pomiędzy Układem Warszawskim a Republiką Federalną Niemiec; propaganda gomułkowska odnotowywała, że kanclerz RFN Konrad Adenauer na państwowej jubileuszowej uroczystości przywdział płaszcz zakonu krzyżackiego. Czarny krzyż na płaszczach rycerzy zakonu miał więc w filmie stanowić alegorię swastyki, a konflikt polsko-krzyżacki – alegorię starcia propagandowego między państwami Układu Warszawskiego a NATO.
Scenariusz do Krzyżaków napisał w ciągu trzech tygodni Ford wraz z Jerzym Stefanem Stawińskim. Stawiński żartował, że dialogi do filmu opracował, wycinając odpowiednie kartki z książki Sienkiewicza i zamieniając partie opisowe na dialogi. Choć w czołówce filmu jako konsultant dialogów figuruje dramaturg Leon Kruczkowski, prawdopodobnie nie uczestniczył w ich pisaniu, a jego nazwisko pojawiło się ze względu na jego wysoką pozycję w PZPR. Scenografię wykonało sześć osób na czele z Romanem Mannem. Muzykę do Krzyżaków skomponował Kazimierz Serocki, a wykonała ją Wielka Orkiestra Polskiego Radia w Katowicach pod dyrekcją Jana Krenza. Konsultacji zasięgnięto u Stefana M. Kuczyńskiego – w sprawach historii epoki, Andrzeja Nadolskiego – w zagadnieniach uzbrojenia oraz u Gertrudy Małaczyńskiej – w problematyce obyczajów średniowiecznych.
Casting i okres zdjęciowy mały|Aleksander Ford na planie Krzyżaków, 1959 Główną rolę Zbyszka z Bogdańca odegrał Mieczysław Kalenik. Jak twierdził w jednym z wywiadów, rolę tę zaproponował mu osobiście sam reżyser, przypadkowo napotkany w Klubie SPATiF-u, choć prasa spekulowała nad możliwością obsadzenia Bogusza Bilewskiego jako Zbyszka. W roli Danusi Ford obsadził Grażynę Staniszewską, doceniając jej występy w Krzyżu Walecznych Kazimierza Kutza, Popiele i diamencie Andrzeja Wajdy oraz Zamachu Jerzego Passendorfera. Emil Karewicz początkowo był typowany do castingu jako odtwórca roli księcia Janusza mazowieckiego, jednak decyzją Forda otrzymał rolę Jagiełły. Karewicz ciepło wspominał współpracę z reżyserem: „Ugodowy, na planie zachowywał się bardzo spokojnie, w odróżnieniu od jego asystentów – Zbigniewa Kuźmińskiego i Karola Chodury – którzy dużo krzyczeli”. Aleksander Fogiel również dostał rolę Maćka z Bogdańca zrządzeniem losu; Fogiel przygotowywał się do występu aktorskiego w sztuce teatralnej Życie Galileusza Bertolta Brechta, jednak w Krakowie spotkał Forda, który powiedział mu: „Kochany, Galileusza to pan zagra i za 10 lat, a Maćka z Bogdańca pan już u mnie nie zagra”. Fogiel przyjął więc propozycję Forda. Andrzej Szalawski, oskarżany po II wojnie światowej o kolaborację z Niemcami i osadzony w więzieniu na trzy lata, w roli okaleczonego Juranda miał zawrzeć swe autobiograficzne rysy. Ponad trzydziestoletnia, lecz pełna werwy Urszula Modrzyńska wcieliła się w Jagienkę, a jej rolę Kalenik podsumował jako „wulkan energii”.