Eugeniusz Janota (ur. 31 października 1823 w Kętach, zm. 17 października 1878 we Lwowie) – polski animator ruchu turystycznego, germanista, taternik, przyrodnik, badacz folkloru góralskiego, duchowny katolicki, obrońca praw zwierząt.

Życiorys Studiował filozofię i teologię w Tarnowie, gdzie w roku 1847 otrzymał święcenia kapłańskie. W latach 1847–1848 był wikariuszem w Żywcu. W 1849 został dopuszczony do przewodu doktorskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie 3 listopada 1860 r. uzyskał doktorat na podstawie pracy Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin (jest to pierwszy polski przewodnik tatrzański). W latach 1850–1852 uczył w szkole średniej w Cieszynie, a od 1852 roku był nauczycielem w gimnazjum św. Anny w Krakowie, gdzie uczył niemieckiego, polskiego, historii i geografii, początkowo będąc także katechetą w młodszych klasach.

Po raz pierwszy w Tatrach Janota był w roku 1846. Od roku 1856 corocznie organizował wyjazdy z młodzieżą w Tatry. Był jednym ze współzałożycieli Towarzystwa Tatrzańskiego i jednym z głównych autorów jego statutu. Współuczestniczył w pierwszych wejściach m.in. na Świnicę (1867), Wołoszyn, Kozi Wierch (1867), przełęcz Szpara i Granaty (1866). W wyprawach często towarzyszył mu wychowanek Bronisław Gustawicz, późniejszy krajoznawca i przyrodnik. W niektórych wejściach istotną rolę odegrał przewodnik Maciej Sieczka.

Jednym z uczniów Janoty, zasłużonym później dla polskiej turystyki, był Walery Eljasz-Radzikowski. Janota w bardzo istotnym zakresie pomagał Eljaszowi przy pierwszym wydaniu jego przewodnika. Czytał i poprawiał każdy nowo napisany rozdział książki, uzupełniał i dopisywał całe akapity. Był też autorem ostatnich fragmentów tatrzańskiej części przewodnika, traktującej o ochronie zwierząt w górach.

W 1866 roku na łamach „Kłosów” Janota opublikował artykuł pt. Przewodnicy zakopiańscy, zilustrowany rysunkami Walerego Eljasza. Jako jeden z pierwszych podjął w tym artykule problem przewodnictwa tatrzańskiego, dzieląc się z czytelnikami przemyśleniami i zdobytymi doświadczeniami związanymi z tą kwestią, m.in. zwracając uwagę, że ...nie każdy Zakopianin, a w ogóle nie każdy Podhalanin, czy to z naszéj, czy to po węgierskiéj stronie, jest dobrym przewodnikiem. W artykule tym zaprezentował również Janota sylwetki zakopiańskich przewodników, którzy jego zdaniem zasługiwali na największy szacunek i rekomendację, a byli to: wspomniany Maciej Sieczka, Szymon Tatar i Jędrzej Wala.

Ochrona zwierząt Wraz z doktorem Maksymilianem Nowickim, profesorem zoologii na uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, zaangażował się w ochronę "zwierząt halnych" w Tatrach – kozic oraz świstaków tatrzańskich. Przeprowadzili wspólnie akcję uświadamiającą wśród miejscowych górali i udało im się część z owych "polowacy" przekonać do swojej akcji, dzięki czemu niektórzy z nich zaangażowali się w ochronę tych dwóch zagrożonych gatunków. Byli twórcami ustawy sejmowej z 19 lipca 1868 roku o ochronie tych zwierząt w Tatrach. Po jej wprowadzeniu obaj inicjatorzy utrzymywali z własnych środków finansowych straż, która dbała o to, aby te przepisy były przestrzegane. Janota był także założycielem oraz pierwszym prezesem Galicyjskiego Towarzystwa Ochrony Zwierząt.

Działalność naukowa Oprócz działalności popularyzującej turystykę zajmował się również badaniami naukowymi. Wykonywał pomiary barometryczne na szczytach gór tatrzańskich, a także mierzył zasięgi występowania krzewów i drzew na różnych wysokościach. Pisał również monografie różnych gatunków zwierząt występujących w Tatrach. W 1871 r. wygrał konkurs na kierownika katedry języka i literatury niemieckiej na Uniwersytecie Lwowskim, gdzie mianowano go profesorem zwyczajnym. Takie stanowisko zdobył jako jedyny Polak w ówczesnej Galicji. Wykładał na uniwersytecie język oraz literaturę niemiecką, a także pisał podręczniki na ten temat.

Jako pierwszy badał muzykę ludową Podhala. Działał także w Komisji Fizjograficznej Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, której podarował własnoręcznie zebrany zielnik złożony z tysiąca kilkuset roślin wraz z opisem. Był także członkiem Towarzystwa Archeologicznego we Lwowie, członkiem Krajowej Rady Szkolnej oraz kilku innych organizacji. Członek korespondent Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego (1868-1878)Provinzial-Handbuch der Königreich Galizien und Lodomerien für das Jahr 1850, s. 560; 1851, s. 625; 1852, s. 610; 1853, s. 618; 1854, s. 634; Handbuch des Lemberger Sttathalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1855, s. 462; 1856, s. 208; 1857, s. 356; 1858, s. 250; 1859, s. 267; 1860, s. 270; 1861, s. 402; 1862, s. 414; 1863, s. 425; 1864, s. 434; 1865, s. 447; 1865, s. 462; Galizisches Provinzial-Hanbuch für das Jahr 1868, s. 808; 1869, s. 532; Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1870, s. 569; 1871, s. 503; 1872, s. 501; 1873, s. 517; 1874, s. 561; 1875, s. 564; 1876, s. 574; 1877, s. 550; 1878, s. 538.. Członek założyciel Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika (1873)Eugeniusz Romer, 1875-1899. Dwudziestopięciolecie Polskiego Towarzystwa imienia Kopernika, „Kosmos” 1900, R. 25, s. 268..

Działalność literacka Współpracował z wieloma polskimi czasopismami: „Przyrodnikiem”, „Szkołą” oraz „Kosmosem”. Założył także własne pt. „Miesięcznik galicyjskiego Towarzystwa Ochrony Zwierząt”, które sam redagował.

Był autorem wielu dzieł z dziedziny historii, biologii oraz geografii. Zapisał się w historii polskiej turystyki także jako jeden z pierwszych autorów nowoczesnych przewodników turystycznych w języku polskim – m.in. należy tu wydany 1860 w Krakowie nakładem Juliusza Wildta Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin, jak również Bardyjów. Historyczno-topograficzny opis miasta i okolicy, przedrukowany z oryginału jeszcze w roku 1991. Napisał następujące dzieła:

Historyczno-topograficzna wiadomość o wodach lekarskich bardyowskich, 1858Eugeniusz Janota, „Historyczno-topograficzna wiadomość o wodach lekarskich bardyowskich”, Kraków 1858. Wiadomość historyczna i jeograficzna o Żywieccczyźnie, 1859Eugeniusz Janota, „Wiadomość historyczna i jeograficzna o Żywieccczyźnie”, Gwiazdka Cieszyńska, Cieszyn 1859. Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin, 1860 Bardyjów. Historyczno-topograficzny opis miasta i okolicyEugeniusz Janota, „Bardyjów. Historyczno-topograficzny opis miasta i okolicy”, Rocz. Tow. nauk w Krakowie, Kraków 1861. O potrzebie ochraniania zwierząt pożytecznych, 1866 Gramatyka języka niemieckiego, 1865Eugeniusz Janota, „Gramatyka języka niemieckiego”, dwa tomy i trzy wydania, Kraków 1865, 1867 i 1868.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Biogram Eugeniusza Janoty w: Zofia i Henryk Paryscy, Internetowa Wielka encyklopedia tatrzańska (dostęp 2012-09-06) Publikacje Eugeniusza Janoty w serwisie Polona.pl

Kategoria:Autorzy przewodników turystycznych Kategoria:Członkowie Towarzystwa Naukowego Krakowskiego Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika Kategoria:Członkowie korespondenci Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego Kategoria:Duchowni diecezji tarnowskiej Kategoria:Galicyjscy duchowni rzymskokatoliccy Kategoria:Ludzie urodzeni w Kętach Kategoria:Polscy obrońcy praw zwierząt Kategoria:Polscy twórcy literatury górskiej Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Franciszkańskiego we Lwowie Kategoria:Polscy taternicy Kategoria:Urodzeni w 1823 Kategoria:Zmarli w 1878