Monarchia

thumb|Korona, najważniejszy atrybut monarchy (tu:chrześcijańska korona Królestwa Włoch)

Monarchia (, ze , monarchía „jedynowładztwo”, od μόναρχος „jedyny władca”, od μόνος monos „jeden” i ἀρχός archós „początek”) – forma rządów, w której głową państwa jest jedna osoba, nazywana monarchą, niewybierana w sposób republikański. Zazwyczaj: monarcha sprawuje władzę dożywotnio (z wyjątkiem Andory, Malezji, Samoa oraz Zjednoczonych Emiratów Arabskich); jego funkcja jest często dziedziczna (z wyjątkiem monarchii elekcyjnych); jego stanowisko jest nieusuwalne.

Obecnie w wielu państwach z takowym ustrojem politycznym monarcha pełni jedynie funkcje reprezentacyjne. Kierowanie przez niego polityką jest znikome lub żadne.

Historia ustroju thumb|Król Salomon, starożytny monarcha Izraela W pierwszych wspólnotach plemiennych nie istniała hierarchia, która (wśród ludów europejskich) pojawiła się pod koniec demokracji wojennej, a na Bliskim Wschodzie przed powstaniem pierwszych cywilizacji.

W początkach starożytności monarcha zyskał praktycznie nieograniczoną władzę (w ustroju despotycznym), w niektórych krajach był uznawany za boga lub półboga (faraon, august), niekiedy miał pozostawać w łączności z bóstwami.

W średniowieczu powstały nowe, feudalne formy monarchii: patrymonialna oraz stanowa. Uzasadnieniem władzy monarchów było jej pochodzenie od Boga, stąd ich pozycja była teoretycznie niepodważalna. Byli suzerenami, jednak nie zawsze mogli wyegzekwować swą władzę i ich wpływ został ograniczony. Powstawały pierwsze parlamenty (tym samym monarchie parlamentarne).

Od XV wieku w Europie zachodniej ponownie wzrosło znaczenie monarchy, do władzy prawie nieograniczonej lub nieograniczonej, czyli absolutnej. Monarchia absolutna Ludwika XIV była wzorem dla innych monarchów Europy, szczególnie Prus, Rosji i Szwecji.

Rozwój przemysłu i handlu, wzrost pozycji burżuazji i klasy średniej, rewolucja francuska (1789-1799) doprowadziły do upadku absolutyzmu. Narodził się pogląd, że suwerenem jest społeczeństwo, które ma prawo powoływać i odwoływać sprawujących władzę. Opracowana przez Thomasa Jeffersona Deklaracja Niepodległości głosiła: Rząd czerpie swą władzę ze zgody rządzonych. Lud ma prawo zmienić go lub usunąć.

Ta sytuacja, wsparta przez powstanie Stanów Zjednoczonych (4 lipca 1776), wymusiła ograniczenia praw monarchy. Gdy pułkownik Lewis Nicola w liście do Jerzego Waszyngtona (przyszłego prezydenta USA) zaproponował mu aby koronował się na króla, ten odpisał mu jednoznacznie: Pomysł taki uważam za odrażający i stanowczo go potępiam. Doprowadziło to do powstania pierwszych monarchii konstytucyjnych (Francja, Rzeczpospolita Obojga Narodów), gdzie król był zwierzchnikiem administracji.

Nieco inna sytuacja miała miejsce w Anglii, a następnie w Wielkiej Brytanii. Ustrój panujący w tym kraju określa się mianem monarchii parlamentarnej.

Upadek wielu monarchii nastąpił po I wojnie światowej. Nowo powstałe państwa (Czechosłowacja, Polska itd.) wybrały ustrój republikański, w wielu krajach obalano monarchie, zastępując je republikami (Niemcy, Austro-Węgry, Turcja).

Nazewnictwo Od kręgu kulturowego oraz religii zależy nazwa monarchii: chrześcijańskie monarchie były m.in. cesarstwami, królestwami, księstwami (nazwy tworzono od tytułu monarszego, w tym od tytułów szlacheckich) czy carstwami; islamskie monarchie są sułtanatami, emiratami lub zapożyczają nazwy europejskie, np. Królestwo Maroka; w Azji funkcjonowały także nazwy chanatu i kaganatu W Indiach występowały tytuły Radży I Maharadży na Dalekim Wschodzie najważniejszymi monarchiami były cesarstwa w Indiach, Chinach i istniejące do dziś Cesarstwo Japonii.

Sukcesja tronu thumb|pocztówka-monarchowie panujący w 1908 r.

Zazwyczaj monarchie są dziedziczne, tzn. po śmierci władcy tron obejmuje jedno z jego dzieci. W Europie początkowo był to najstarszy syn monarchy, później dopuszczano również córki (por. Jadwiga Andegaweńska, sankcja pragmatyczna). Czasem jednak zdarzało się, że monarcha umierał bezdzietnie, wówczas władzę mogła objąć osoba spokrewniona, niebędąca zstępnym. Czasem następcę monarcha mógł wyznaczyć na podstawie czynności prawnej: testamentem lub zawierając układ o przeżycie.

W innych kulturach sukcesja władzy wyglądała inaczej. Przykładowo w Imperium Inków panowała tradycja iż dziedzicem tronu powinien być jeden z synów Inki i Coyi (małżonka królewska najczęściej bliska siostra władcy, siostra lub kuzynka). W Cesarstwie Rzymskim bardzo często następcami tronu zostawali adoptowani synowie cesarzy (np. adoptowany syn Oktawiana Augusta – Tyberiusz czy adoptowany syn Klaudiusza – Neron).

Zdarzało się, że sprawa sukcesji była niejasna, gdy wiele osób jednocześnie dowodziło swoich praw do tronu. Z tego powodu wybuchały wojny, np. wojna o sukcesję austriacką, wojna o sukcesję hiszpańską oraz wojna o sukcesję polską.

Niektóre państwa były monarchiami elekcyjnymi, tzn. takimi, gdzie monarchą zostawała osoba wybrana przez elektorów. Przykładem historycznych monarchii elekcyjnych mogą być takie państwa, jak Państwo Kościelne, Rzeczpospolita Obojga Narodów, Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, a obecnie Watykan.

Obecne monarchie (stan na rok 2026)

Byłe monarchie Poniżej podano wykaz monarchii, które istniały w okresie nowożytnym, ale już nimi nie są.

Państwo Typ monarchii Data zniesienia Ostatni monarchaAfganistankrólestwo17 lipca 1973Muhammad Zahir ChanAfryka Środkowacesarstwo20 września 1979Bokassa IAlbaniakrólestwo7 kwietnia 1939Zogu IAsir (ob. część Arabii Saudyjskiej)emirat20 listopada 1930Sajjid al-Hasan ibn Ali al-Idrisi al-HasaniAustriaW latach 1867–1918 w unii realnej z Węgrami jako Austro-Węgrycesarstwo11 listopada 1918Cesarz zrzekł się udziału w rządach, ale nie złożył formalnej abdykacji.Karol IBahawalpur (ob. część Pakistanu)księstwo 14 października 1955Sadeq Mohammad Chan VBeninW latach ok. 1600–1904 pod nazwą Dahomejkrólestwo1904AgoliagboBirmakrólestwo29 listopada 1885ThibawBrazyliacesarstwo15 listopada 1889Piotr IIBułgariacarstwo15 września 1946Symeon IIBurundikrólestwo28 listopada 1966NtareChinycesarstwo12 lipca 1917Patrz: Cesarze Chin, PuyiPuyiChorwacjaPaństwo marionetkowe pod kontrolą faszystowskich Włoch i III Rzeszy.królestwo31 lipca 1943Tomisław IICzarnogórakrólestwo26 listopada 1918Włączenie królestwa do Serbii – utracenie niepodległości przez Czarnogórę.Mikołaj ICzechykrólestwo28 października 1918Proklamacja Republiki Czechosłowackiej.Karol III HabsburgDżabal Szammar (ob. część Arabii Saudyjskiej)emirat2 listopada 1921Muhammad (II) ibn Talal al RashidEgiptkrólestwo23 lipca 1952Fuad IIEtiopiacesarstwo12 marca 1975Haile Selassie IFidżiTakże jako dominium brytyjskie, uwzględnione poniżej.królestwo10 października 1874Seru Epenisa CakobauFinlandiakrólestwo14 grudnia 1918Väinö IFrancjacesarstwo4 września 1870Napoleon IIIGrecjakrólestwo8 grudnia 1974Konstantyn IIHaiticesarstwo1859FaustynHajdarabad (ob. część Indii)księstwo17 września 1948Asaf Jah VIIHawaje (ob. część Stanów Zjednoczonych)królestwo17 stycznia 1893Lydia LiliʻuokalaniHidżaz (ob. część Arabii Saudyjskiej)królestwo19 grudnia 1925Ali ibn HusajnIrakkrólestwo14 lipca 1958Fajsal IIIrancesarstwo1 kwietnia 1979Mohammad Reza PahlawiIrlandiakrólestwo1 stycznia 1801Jerzy IIIIslandiakrólestwoW unii personalnej z Królestwem Danii.17 czerwca 1944Chrystian XW związku z okupacją niemiecką Danii regencję w imieniu króla od 1941r. pełnił Sveinn Björnsson.Jemen królestwo 26 września 1962 Muhammad al-BadrKazachstanchanat1847Kenesary QasymŭlyKorea Południowacesarstwo29 sierpnia 1910Aneksja Cesarstwa Korei przez Japonię jako prowincja Choson.SunjongKorea PółnocnaKurdystan (ob. część Iraku)królestwolipiec 1924Mahmud BarzanjiLaos królestwo 2 grudnia 1975 Savang VatthanaLibia królestwo 1 września 1969 Idrys ILitwakrólestwo2 listopada 1918Mendog IIMadagaskarkrólestwo1896Ranavalona IIIMalediwysułtanat11 listopada 1968Muhammad Fareed DidiMandżukuo (ob. część ChRL)cesarstwo17 sierpnia 1945PuyiMeksykcesarstwo1867Maksymilian IMengjiang (ob. część ChRL)księstwo19 sierpnia 1945DemchugdongrubMołdawia (ob. część Rumunii i Mołdawii)hospodarstwo24 stycznia 1859Aleksander Jan CuzaMongoliateokracja20 maja 1924Bogda ChanNepalkrólestwo28 maja 2008Gyanendra Bir Bikram Shah DevNiemcycesarstwo18 listopada 1918Wilhelm IIPolskaPolska Polska i Litwakrólestwokrólestwo królestwo i wielkie księstwo14 listopada 19183 marca 1918 25 listopada 1795Rada RegencyjnaMikołaj IIWładca tytularny Stanisław August PoniatowskiPortugaliakrólestwo4 października 1910Manuel IIRiukiu (ob. część Japonii)królestwo11 marca 1879Shō TaiRosjacesarstwo16 marca 1917Michał II RomanowTeoretycznie ostatni car Rosji. 15 marca 1917 Mikołaj II abdykował na rzecz swego brata Michała, który jednak odmówił przyjęcia/zrzekł się tronu następnego dnia.Rumuniakrólestwo30 grudnia 1947 Michał IRwandaW latach 1946–1962 część Ruanda-Urundi terytorium powiernicze ONZ pod administracją Belgii królestwo 28 stycznia 1961 Kigeli VSerbiaOd 1 grudnia 1918 Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, od 3 października 1929 Królestwo Jugosławii.królestwo29 października 1945Proklamacja Federacyjnej Ludowej Republiki Jugosławii.Piotr II KaradziordziewićSikkim (ob. część Indii)królestwo16 maja 1975Palden Thondup NamgyalSyriakrólestwo24 lipca 1920Fajsal ITunezja królestwo 25 lipca 1957 Muhammad VIIIImperium Osmańskie (ob. Turcja)sułtanat1 listopada 1922Mehmed VITybet (ob. część ChRL)teokracja1950Dalajlama XIVUkrainaStruktura prawna Państwa Ukraińskiego była tamtejszym odpowiednikiem monarchii konstytucyjnej, bazowanej na niektórych aspektach ustroju Hetmanatu Kozackiego.hetmanat14 grudnia 1918Pawło SkoropadskiWęgryW latach 1867–1918 w unii realnej z Austrią jako Austro-Węgrykrólestwo16 listopada 1918Rezygnacja z udziału w rządach króla Karola., 1 lutego 1946Proklamacja republiki po okresie regencji Horthyego.Karol IVW okresie międzywojennym monarchia węgierska nie miała króla, a funkcję regenta pełnił Miklós Horthy.Wietnam cesarstwo 30 sierpnia 1945 Bảo ĐạiWłochykrólestwo12 czerwca 1946Humbert IIWolne Państwo KongokrólestwoW unii personalnej z Królestwem Belgii15 listopada 1908Od 1908 roku kolonia Belgijska (Kongo Belgijskie)Leopold II KoburgZanzibar (ob. część Tanzanii)sułtanat12 stycznia 1964Dżamszid ibn Abd Allah Oprócz tego władca brytyjski, który panuje obecnie łącznie w 15 monarchiach w przeszłości pełnił funkcję monarchy w następujących państwach, które obecnie mają ustrój republikański: Wolne Państwo Irlandzkie (1931–1949), Związek Południowej Afryki (1931–1961), Indie (1947–1950), Pakistan (1947–1956), Cejlon (1948–1972), Ghana (1957–1960), Nigeria (1960–1963), Sierra Leone (1961–1971), Tanganika (1961–1962), Trynidad i Tobago (1962–1976), Uganda (1962–1963), Kenia (1963–1964), Malawi (1964–1966), Malta (1964–1974), Gambia (1965–1970), Gujana (1966–1970), Barbados (1966–2021), Mauritius (1968–1992), Fidżi (1970–1987).

Żyjący byli monarchowie