Szlak turystyczny – wytyczona w terenie trasa, zwykle w określony sposób oznakowana, przeznaczona do ruchu turystycznego, pieszego lub z użyciem środków transportu (rower, koń wierzchowy, narty, kajak i in.). Przebieg szlaków turystycznych jest zaznaczany na mapach turystycznych i opisywany w przewodnikachSZLAKI – definicje-rodzaje-funkcje. Wytyczanie i utrzymywanie szlaków turystycznych, zwłaszcza w strefach przygranicznych, jest obecnie przedmiotem współpracy międzynarodowej.
thumb|upright=1.3|Symbole używane przez PTTK przy znakowaniu szlaku pieszego w Polsce thumb|Oznaczenia szlaków – od góry: konnego, narciarskiego, pieszych thumb|Standardowe oznakowanie szlaku thumb|niestandardowy znak thumb|Węzeł szlaków turystycznych na Hali pod Śnieżnikiem thumb|Węzeł szlaków pieszych na Pomorzu Zachodnim (oznakowanie długości odcinka szlaku w km, w odróżnieniu od rejonów górskich, gdzie podawany jest szacowany czas przejścia)
Podział szlaków Zarząd Główny PTTK wyróżnia następujące rodzaje szlaków ze względu na sposób przemieszczania się: szlaki piesze (górskie i nizinne) szlaki rowerowe (górskie i nizinne) szlaki kajakowe szlaki jeździeckie (górskie i nizinne) szlaki narciarskie (górskie i nizinne).
Nie jest to jedyny podział szlaków, np. ze względu na zwiedzane obiekty i charakter szlaki można podzielić na: szlaki historyczne szlaki kulturowe szlaki przyrodnicze szlaki pielgrzymkowe inne szlaki turystyczne.
Ponadto pośród szlaków pieszych, oprócz podstawowych szlaków turystycznych, wyróżnia się szlaki spacerowe, szlaki dojściowe i ścieżki dydaktyczne (np. przyrodnicze, historyczne). Szlaki rowerowe nie są drogami rowerowymi w rozumieniu Ustawy Prawo o ruchu drogowym.
Szlaki piesze Szlaki turystyczne są znakowane w celu ułatwienia turystom dotarcia do najciekawszych miejsc regionu. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki, szlaki wodne przebiegają zaś przez spławne akweny i cieki wodne. Ze względów historycznych większość szlaków w Polsce ma oznakowanie zgodne z instrukcją znakowania szlaków turystycznych PTTK.
W Polsce na obszarze parków narodowych i rezerwatów przyrody znakowane szlaki turystyczne są zazwyczaj jedynymi dopuszczalnymi trasami, po których mogą poruszać się turyści bez specjalnego zezwolenia.
W Polsce szlaki piesze dzieli się na:
szlaki turystyczne ścieżki dojściowe (do ujęcia wody pitnej lub źródła, do punktu widokowego lub szczytu, do obiektu krajoznawczego, do obiektu noclegowego) ścieżki dydaktyczne i edukacyjne ścieżki spacerowe
Znakowanie W Polsce znakowanie szlaków turystycznych może być wykonywane jedynie przez upoważnione do tego podmioty, za zgodą właściciela terenu, przez który szlak prowadzi, a znaki szlaku mogą być umieszczane na obiektach infrastruktury za zgodą ich dysponentów. Lądowe szlaki turystyczne podlegają ochronie prawnej na podstawie Ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – 3. Kodeks Wykroczeń (Dz. U. Nr 12 poz. 114), którego art. 85 § 2 i 3 stanowią, iż karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny podlega ten, „...kto samowolnie niszczy, uszkadza, usuwa lub ustawia znak turystyczny”, a także, że w razie popełnienia takiego wykroczenia „...można orzec obowiązek zapłaty równowartości zniszczonego lub uszkodzonego przedmiotu, albo obowiązek przywrócenia do stanu poprzedniego”Regulamin znakowania szlaków turystycznych PTTK Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń, art. 85, § 2 i 3 .
W Polsce ustalone jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony dowolną inną niż biała (np. czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą) farbą. Podstawowy znak ma wymiary 9×15 cm. Znaki powinny być umieszczone w taki sposób, aby zachowana była widoczność kolejnego do przodu i do tyłu, nie rzadziej jednak niż co 200 m.
Kolor, którym oznaczony jest szlak, nie ma związku z trudnością szlaku, w przeciwieństwie do oznaczeń szlaków narciarskich – gdzie kolor określa stopień trudności trasy narciarskiej.
Przyjmuje się następujące znaczenie kolorów szlaków pieszych:
szlak główny jest zawsze oznaczony kolorem czerwonym np. Główny Szlak Beskidzki, Główny Szlak Sudecki, Główny Szlak Świętokrzyski, Szlak Orlich Gniazd na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Szlak główny zwykle jest poprowadzony przez najbardziej spektakularne, a jednocześnie najciekawsze krajobrazowo i przyrodniczo miejsca danego regionu (w górach zwykle przez najwyższe kulminacje danego pasma). Na pewno nie obejmuje jednak wszystkich wartych zobaczenia atrakcji w danym regionie, gdyż jest to niemożliwe. Często do bardzo interesujących miejsc nie są poprowadzone w ogóle szlaki turystyczne. Kolorem czerwonym oznaczone bywają też inne szlaki biegnące w danym terenie niekoniecznie będące szlakiem głównym. kolor niebieski wyznacza szlaki pokonujące duże odległości – dalekobieżne żółtym znakuje się krótkie szlaki łącznikowe, czasami też dojściowe zielony oznacza szlak doprowadzający do charakterystycznych miejsc kolor czarny wyznacza krótki szlak dojściowy.
Są to oznaczenia umowne (nie odnosi się do nich instrukcja znakowania szlaków), .
Prace znakarskie na terenie parków narodowych wykonuje PTTK w porozumieniu z dyrekcjami parków, zaś poza parkami można spotkać zarówno szlaki znakowane przez PTTK, jak i przez inne instytucje (np. gminy, zarządy parków krajobrazowych itp.). Część ze szlaków znakowanych nie przez PTTK stosuje oznaczenia zgodne z PTTK, inne stosują własne. Specyficzne oznakowanie posiadały szlaki wolnościowe.
Znakowanym szlakom turystycznym może towarzyszyć odpowiednia infrastruktura turystyczna: tablice z opisem szlaku, czasami przejścia itp., miejsca do odpoczynku i ochrony przed złymi warunkami atmosferycznymi, sztuczne ułatwienia, spotykane zwłaszcza na terenach wysokogórskich, w postaci schodów, poręczy, drabinek, klamer, łańcuchów itp.
Historia znakowania w Karpatach Powstałe w 1873 r. Galicyjskie Towarzystwo Tatrzańskie (potem Towarzystwo Tatrzańskie i Polskie Towarzystwo Tatrzańskie) za jeden z celów postawiło sobie zachęcanie do zwiedzania gór, ułatwianie dostępu i pobytu w nich turystom. Realizując te cele, od roku 1874 rozpoczęto budowę m.in. ścieżek turystycznych. Z czasem zaistniała potrzeba umieszczania na ścieżkach dodatkowych znaków orientacyjnych – głównie malowanych farbą. Pierwszy polski szlak za pomocą drogowskazów wyznakował Leopold Wajgiel już w 1880 (Żabie – Krasny Łuh – Howerla). Począwszy od 1887, gdy Walery Eljasz wyznacza szlak do Morskiego Oka, rozpoczęto udostępnianie tatrzańskich dolin aż po śmiałe szlaki graniowe, takie jak np. Orla Perć (ks. Walenty Gadowski w latach 1903–1906). Od 1893 r. powstają pierwsze szlaki turystyczne w Beskidach Zachodnich – niemiecka organizacja Beskidenverein oznakowała trasy w okolicach Klimczoka, Szyndzielni i Magurki (nie wiemy jednak w jakiej formie), w 1894 wytyczyła czerwony szlak na Babią Górę, najpierw od strony węgierskiej, a następnie od galicyjskiej (1895).
Z początku szlaki turystyczne malowano cynobrem (czerwony minerał – siarczek rtęci). Było to podyktowane bardzo dużą trwałością tak powstałych znaków. Miały one postać pojedynczego czerwonego paska. Później dla lepszej widoczności znaku zaczęto dodawać drugi pasek biały, co jednak upowszechniło się dopiero po 1914 roku. Pierwszą szczegółową instrukcję znakowania szlaków zaproponował w roku 1924 Feliks Rapf. W niej już znalazł się znak szlaku pieszego znany w Polsce dzisiaj – dwa białe paski z kolorowym w środku (pięć kolorów do wyboru; po raz pierwszy uczyniło tak Beskidenverein w 1897 w rejonie Babiej Góry).
Mimo to na międzywojennych mapach topograficznych WIG-u widnieje sześć kolorów szlaków: C – czerwony N – niebieski Z – zielony Ż – żółty S – czarny (sadza) B – białypatrz np. mapa rejonu Bochni: https://archive.ph/20151213131144/http://www.mapywig.org/m/WIG_maps/series/100K/P49_S31_BOCHNIA.jpg.
Ważnym wydarzeniem w historii szlaków turystycznych była tzw. wojna na pędzle (1925–1927) między Beskidenverein a Polskim Towarzystwem Tatrzańskim (PTT). Chodziło w niej o zapobieżenie monopolowi niemieckiemu w Beskidach Zachodnich. Na porządku dziennym było wzajemne przemalowywanie szlaków turystycznych (stąd nazwa). Po stronie polskiej w działaniach tych wyróżnili się szczególnie osiemnastoletni gimnazjalista z bielskiego gimnazjum im. Asnyka Władysław Midowicz, który poświęcił całe wakacje w roku 1925 na znakowanie polskich szlaków w rejonie Beskidu Żywieckiego (m.in. 11 czerwca 1925 r. w przeciągu niecałych dziesięciu godzin, wytyczył i wyznakował najefektowniejszą ścieżkę Beskidów, zwaną Percią Akademików), oraz profesor Stanisław Merta wraz z synem Józefem Mertą (studentem Uniwersytetu Jagiellońskiego), którzy w czasie wakacji 1927 r. przeznakowali prawie wszystkie dotychczasowe oznakowania BV w obrębie Babiej Góry i Pilska.
W 1931 roku PTT opublikowało szczegółową instrukcję znakowania szlaków turystycznych w Beskidach Zachodnich. Pierwsza instrukcja urzędowa została wydana w 1935 r. nakładem Ministerstwa Komunikacji. Zawierała wytyczne w sprawie prowadzenia i znakowania szlaków turystycznych w Karpatach.
Historia znakowania w Sudetach
thumb|upright=1.2|Symbole szlaków (właściwie to punkty docelowe – nieme znaki) w czeskich Karkonoszach – tzw. muttichovki W Sudetach najbardziej aktywną organizacją w znakowaniu szlaków było niemieckie Morawsko-Śląskie Sudeckie Towarzystwo Górskie (w samych Jesionikach w okresie międzywojennym wyznaczyło 2000 kilometrów szlaków) oraz Klub Czeskich Turystów. Początkowo stawiano kamienne słupki z wyrytymi napisami (niemieckimi i czeskimi po południowej stronie, niemieckimi po północnej), pomalowanymi czarną farbą. Od 1885 roku pojawił się system znaków malowanych farbą – krzyże, kropki i trójkąty. W 1889 KČT rozpoczął znakowanie w formie czerwonych poziomych pasów obramowanych węższymi, białymi (podobnie jak ma to miejsce dzisiaj).
Następnie wprowadzono inny system, docelowy – romb, którego pole dzielono na pół, każda połówka oznaczała jakiś punkt docelowy (np. Śnieżka miała kolor biały, Karpacz żółty, a Szklarska Poręba niebieski), a ostry kąt rombu wskazywał kierunek. System ten, autorstwa MSSGV, pojawił się początkowo w Jesionikach, następnie w Górach Wałbrzyskich i Karkonoszach. W 1935 roku podjęto ustalenia, że ma objąć całe Sudety, lecz nie wszędzie go wprowadzono. Na odcinkach powyżej granicy lasu stawiano białe słupy, „tyczkując” w ten sposób ścieżkę dla turystów.
Dodatkowo w czechosłowackich Karkonoszach od 1923 stawiano na szlakach czerwone symbole (tzw. muttichovki, od nazwiska pomysłodawcy i autora; każdy obiekt docelowy miał przypisany inny symbol) – celem była neutralizacja oznaczeń w dobie czesko-niemieckich sporów o język, jaki powinien znaleźć się na drogowskazach. W praktyce nie były to oznaczenia szlaków tylko punktów docelowych. Po II wojnie światowej zarówno po polskiej jak i czeskiej stronie zastąpiono je znakami używanymi obecnie, jednak przedwojenne symbole graficzne po stronie czeskiej pozostawiono i służą turystom do dziś (w okresie międzywojennym oznaczano też tak szlaki prowadzące do niektórych obiektów po dzisiejszej polskiej stronie, np. do nieistniejącego już Schroniska Księcia Henryka czy Strzechy Akademickiej).
Znakowanie po 1945 roku thumb|upright|Szlak śladami dobrego wojaka Szwejka