Szymon Zacjusz, właściwie: Szymon Żak, inna formy nazwiska: Zacius, (ur. około 1507 w Proszowicach, zm. około 1591 w Bochni) – pastor kalwiński, propagator reformacji na Litwie i w Małopolsce, pisarz teologiczny, poeta, jeden z autorów przekładu Biblii brzeskiej.
Życiorys Syn mieszczanina Marcina Żaka. Dzieciństwo spędził w Proszowicach (Małopolska). W latach 1523–1526 studiował w Akademii Krakowskiej, 3 lata później uzyskał stopień bakałarza, a w roku 1531 magistra. Był księdzem. Po zakończeniu studiów kierował szkołą zamkową na Wawelu i sprawował urząd kantora krakowskiej szkoły katedralnej. Należał do najwybitniejszych ówczesnych humanistów, znał biegle łacinę, grecki i hebrajski. Jesienią roku 1535 ujawnił się jako zwolennik kalwinizmu. Spotkały go za to ostre represje – musiał wyjechać na Litwę na dwór Mikołaja Radziwiłła Czarnego, gdzie został jednocześnie przełożonym kalwińskich zborów w jego majątkach. W półroczu letnim 1538 był notowany w Liber diligentarium jako extraneus.
W latach 1540–1548 był naczelnym pastorem w Krzyżanowicach koło Bochni. Około roku 1549 przyjął wyznanie helweckie i tam też ożenił się z Katarzyną Przeklotówną (Przekłotką), która urodziła mu dwie córki. Ekskomunikowany zaocznie, schronił się w roku 1551 (przez okres dwóch lat) na dworze biskupa kujawskiego Jana Drohojowskiego. W Brześciu pełnił urząd ministra, wkrótce potem otrzymał jako pierwszy godność superintendenta zborów litewskich i podlaskich w Wilnie. Na synodzie pińczowskim w roku 1560 przeprowadził unię kościołów litewskich z małopolskimi. W latach 1561–1570 był ministrem i seniorem w Krakowie. Po roku 1570 ponownie osiadł w Bochni. Dorobił się znacznego majątku (domy, majątki ziemskie i kram solny w rynku), część dochodów przeznaczał na propagowanie kalwinizmu, głównie wśród górników z żup bocheńskich.
Mimo że był postacią kontrowersyjną (miał opinię niszczyciela kościołów katolickich na Litwie), to cieszył się pod koniec życia powszechnym szacunkiem i popularnością. Na starość cierpiał na chorobę nóg, która uniemożliwiła mu chodzenie (był wożony w specjalnej kolasie). Jako kalwinista nie mógł być pochowany na miejscowym cmentarzu katolickim i pochowano go (około roku 1591) w ogrodzie jego domu w Bochni przy ulicy Białej.
W roku 1956 podczas budowy nowego domu odkryto szczątki Zacjusza oraz jego żony i córki.
Twórczość Ważniejsze utwory Ad... Petrum Tomicium, episcopum cracoviensem... de reditu..., brak miejsca wydania 1532 (poemat łaciński) Ad... Andream de Tenczyn..., Kraków 1535, drukarnia H. Wietor, (poemat na szczęśliwy powrót Tęczyńskiego do kraju; na końcu wiersz pt. Super epistolam b. Pauli ad Hebroes I. Multiphane multique modis); unikat: Biblioteka Jagiellońska Epithalamion... principis Joachimi Branderburgensis... et... Hedvigis... regis Poloniae Sisgismundi filiae, Kraków 1535, drukarnia F. Ungler Ode dicolos distrophos de anunciatione, conceptione et nativitate Jesu Christi, brak miejsca wydania (1535, drukarnia H. Wietor?) Ode dicolos tetrastrophos de inferorum demolitione et passione ac resurrectione Jesu Christi. Ad... dominum Andream de Tenczyn, (Kraków) 1535. drukarnia F. Ungler Akta, to jest sprawy zboru krześciańskiego wileńskiego, które sie poczeli roku Pańskiego 1557 miesiąca decembra dnia 14, Brześć 1559, drukarnia S. Murmelius; przedr. H. Merczyng Mounumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae, seria X, zeszyt 1, Wilno 1913; unikat: Biblioteka Czartoryskich O posciech i o ich własnościach i sposobach, skąd naprzód poszły, a jako mają być chowane i rozumiane, Brześć 1559, drukarnia S. Murmelius Wyznanie wiary zboru wileńskiego z księdzem Simonem z Proszowic superintendentem i ze wszemi ministry wespołek przyjęte i pochwalone, Brześć 1559, drukarnia S. Murmelius
Ponadto pisał (tłumaczył) pieśni przedrukowane w kancjonałach: Jana Seklucjana, Bartłomieja Groickiego, Piotra Artomiusza i Jana Zaremby. W pozostałych fragmentach ostatniego kancjonału, wyd. w roku 1558, znajdują się nast. tytuły pieśni S. Zacjusza: Piosnka zaranna, gdy zorze wschodzą; Druga piosnka na rane powstanie, gdy się rozdniewa; Hymnus inszym kształtem przełożony na polskie...; Pożegnanie krześciańskie na każdy dzień. Utwór Piosnka zaranna według Zaremby i przedruku u Seklucjana – przedr. Z. M. Szweykowski: Wstęp do: C. Bazylik: Pieśni na 4-głosowy chór mieszany a cappella. Wyd. Z. M. Szweykowski i S. Wiechowicz, Kraków 1958, Wydawnictwa Dawnej Muzyki Polskiej, zeszyt 24, s. 12 – Utwór: Pożegnanie krześciańskie – przedr.: W. Budka "Szymon Zacius", Reformacja w Polsce 1922; Z. M. Szweykowski: Wstęp do: C. Bazylik: Pieśni na 4-głosowy chór mieszany a cappella.
Utwór o autorstwie niepewnym Katechismus mniejszy, to jest nauka z krótkim wykładem o przedniejszych cząstkach zakonu krześciańskiego dla ludu prostego... Katechismus więtszy, to jest nauka krześcianska o Bodze i o wierze swiętej, w której ociec z synem rozmawiają, Brześć 1553 lub 1554, drukarnia B. Wojewódka; przedr. F. Pułaski pt. "Katechizm brzeski 1553/1554 r.", Warszawa 1908, Collectanea Bibl. Ordynacji Krasińskich, nr 1, (autorstwo przypisują S. Zacjuszowi, F. Pułaski, T. Grabowski i nieco później Estreicher. J. Koryl dopatruje się jednak autora Katechizmu raczej w Bernardzie Wojewódce"Zbór brzeski ma bardzo wiele twarzy": Bernard Wojewódka jako autor Katechizmu brzeskiego i jego formacja intelektualno-wyznaniowa, w: Katechizm brzeski (1553-1554), Kraków 2023, s. 161-188.).
Przypisy
Bibliografia Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 3 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 429-430
Linki zewnętrzne Dzieła Szymona Zacjusza w bibliotece Polona
Kategoria:Duchowni kalwińscy I Rzeczypospolitej Kategoria:Ludzie związani z Bochnią (I Rzeczpospolita) Kategoria:Ludzie związani z Proszowicami (I Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy działacze reformacyjni Kategoria:Polscy tłumacze Biblii Kategoria:Protestanccy tłumacze Biblii Kategoria:Urodzeni w 1507 Kategoria:Zmarli w XVI wieku Kategoria:Ludzie urodzeni w Proszowicach