mały|Poszczący asceci, terakotowy panel ścienny z Kaszmiru, V wiek, Muzeum Linden w Stuttgarcie Post – dobrowolne całkowite powstrzymanie się od jedzenia lub od spożywania pewnych rodzajów pokarmów (np. mięsa) przez określony czas. Pości się przede wszystkim z przyczyn religijnych.
Post w chrześcijaństwie Praktyki postne w prawosławiu
Postrzegając osobę człowieka jako jedność ciała i duszy, Kościół prawosławny nalega na to, iż ciało musi być kształtowane i utrzymywane w dyscyplinie tak samo jak dusza. Stąd prawosławny kalendarz liturgiczny poprzetykany jest dłuższymi lub krótszymi okresami postu, występującymi zwłaszcza przed dużymi świętami.
W ciągu roku liturgicznego pojawiają cztery główne okresy długiego postu:
Post Filipowy (przed świętem Bożego Narodzenia) – trwa czterdzieści dni, od 14 listopada do 24 grudnia według kalendarza gregoriańskiego (27.11–06.01 według kalendarza juliańskiego). Wielki post – rozpoczyna się w poniedziałek po Niedzieli przebaczenia win (Niedziela Seropustna), siedem tygodni przed świętem Paschy. Post Piotrowy – rozpoczyna się w poniedziałek, osiem dni po święcie Pięćdziesiątnicy, a kończy się 28 czerwca (11.07), w wigilię święta apostołów Piotra i Pawła; w zależności od daty świętowania Paschy, czas jego trwania waha się od jednego do sześciu tygodni. Post Uspieński (przed świętem Zaśnięcia Bogarodzicy) – trwa dwa tygodnie, od 1 do 14 sierpnia (14.08–27.08).
Oprócz tych czterech głównych okresów dniami postnymi są wszystkie środy (na pamiątkę zdradzenia Chrystusa przez Judasza) i piątki (dzień męki i śmierci Chrystusa na Krzyżu), a w niektórych monasterach również poniedziałki, z wyjątkiem okresu pomiędzy Bożym Narodzeniem a Epifanią, tygodni: Paschalnego i po święcie Pięćdziesiątnicy.
Dniami postu są również święta Podwyższenia Krzyża Świętego – 14 września (27.09 według kalendarza gregoriańskiego), Ścięcia głowy św. Jana Chrzciciela – 29 sierpnia (11.09) oraz wigilia Epifanii – 5 stycznia (18.01.) Wszystkie posty jednodniowe są postami ścisłymi, z wyjątkiem:
jeżeli święto Bożego Narodzenia i Chrztu Pańskiego przypada na środę lub piątek, to post w tych dniach nie jest przestrzegany; jeżeli święto Spotkania Pańskiego – 2 lutego (15.02 według kalendarza gregoriańskiego), Przemienienia Pańskiego – 6 sierpnia (19.08), Zaśnięcia Bogarodzicy – 15 sierpnia (28.08), Narodzenia Bogarodzicy – 8 września (21.09), Opieki Bogarodzicy (Pokrowy) – 1 października (14.10), Wprowadzenia Bogarodzicy do Świątyni – 21 listopada (04.12), Narodziny św. Jana Chrzciciela – 24 czerwca (07.07), świętych apostołów Piotra i Pawła – 29 czerwca (12.07) i Jana Teologa – 8 maja (21.05) przypadają na środę bądź piątek, wówczas dozwolone jest spożywanie ryb; w okresie od Paschy do Pięćdziesiątnicy (tj. 50 dni po święcie Zmartwychwstania) w środy i w piątki również można spożywać ryby.
Praktyki postne w Kościele rzymskokatolickim Post według Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 roku W tradycyjnym katolicyzmie według Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 roku wyróżniano następujące rodzaje postów: jakościowy, ilościowy i ścisły oraz post eucharystyczny.
Post jakościowy – polegający na powstrzymywaniu się od spożywania mięsa i wywaru z mięsa. Natomiast nie zabrania się spożywania jaj, nabiału, przypraw i tłuszczów zwierzęcych. „Can. 1250. .” Obowiązuje we wszystkie piątki. „Can. 1252. § 1. .” Post ilościowy – polegający na ograniczeniu posiłków do jednego do syta dziennie. Natomiast nie zabrania się skromnych posiłków: porannego i wieczornego. Nie jest zabronione spożywanie mięsa i ryb. Można łączyć posiłek południowy z wieczornym. „Can. 1251. § 1. .” Obowiązuje we wszystkie poniedziałki, wtorki, środy i czwartki Wielkiego Postu (z wyjątkiem środy popielcowej i suchodniowej, kiedy obowiązuje post ścisły). „Can. 1251. § 3. .”
Post ścisły – łączący oba posty w jeden. Obowiązuje w środę popielcową, piątki i soboty Wielkiego Postu, w suche dni, w wigilię Zielonych Świąt i Bożego Narodzenia, oraz w wigilię Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (14 sierpnia) i w wigilię święta Wszystkich Świętych. „Can. 1252 § 2. .” Post eucharystyczny – polegający na niespożywaniu żadnych posiłków od północy do czasu przyjęcia Najświętszej Eucharystii. „Can. 858. § 1. .”
Post według Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 roku Obecnie według Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 roku nie ma wyraźnego podziału na post jakościowy i post ilościowy.
W praktyce wyróżnia się trzy główne rodzaje postów:
Post ścisły – obowiązuje w Kościele łacińskim (rzymskim), także w Polsce, w Środę Popielcową oraz w Wielki Piątek. Polega na powstrzymaniu się od spożywania mięsa i pokarmów mięsnych oraz ograniczeniu posiłków. Post polegający na powstrzymywaniu się od spożywania mięsa i pokarmów mięsnych oraz ograniczeniu posiłków obowiązuje wszystkich od 18. roku życia do rozpoczęcia 60. roku życia (jeden posiłek do syta w ciągu dnia); wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych w Środę Popielcową i w Wielki Piątek obowiązuje od 14. roku życia do końca życia. Konferencje Episkopatu i ordynariusze mają prawo przez własne zarządzenia określać szczegóły zachowania postu. W Polsce post oznacza spożycie w ciągu dnia jednego posiłku do syta i dwóch lekkich. Zasady postu w Polsce określa Kodeks prawa kanonicznego:„Prawem o wstrzemięźliwości są związane osoby, które ukończyły czternasty rok życia, prawem zaś o poście są związane wszystkie osoby pełnoletnie, aż do rozpoczęcia sześćdziesiątego roku życia. Duszpasterze oraz rodzice winni zatroszczyć się o to, ażeby również ci, którzy z racji młodszego wieku nie są związani jeszcze prawem postu i wstrzemięźliwości, byli wprowadzeni w autentyczny duch pokuty” (kan. 1252). Wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych – obowiązująca m.in. w Polsce, polega na powstrzymaniu się od spożycia mięsa i pokarmów mięsnych we wszystkie piątki całego roku (z wyjątkiem uroczystości, czyli dni liturgicznych najwyższej rangi), a także w Środę Popielcową i Wielki Piątek (osoby pełnoletnie do rozpoczęcia 60. roku życia obowiązuje w Środę Popielcową i Wielki Piątek post ścisły) dla wszystkich od 14. roku życia do końca życia. W Liście Episkopatu Polski na temat przykazań kościelnych z 2003 r. polscy biskupi piszą także: „Zachęcamy też, zgodnie z postanowieniem II Polskiego Synodu Plenarnego, do zachowania wstrzemięźliwości od pokarmów mięsnych w Wigilię Bożego Narodzenia, ze względu na wyjątkowy charakter tego dnia w Polsce.” W Wielką Sobotę, po liturgii piątkowej, post jest dalej kontynuowany w Kościele. Nazywa się go tradycyjnie paschalnym. Zgodnie z tradycją powstrzymujemy się tego dnia od pokarmów mięsnych, nie jest to jednak post narzucony przez prawo kanoniczne. Dlatego post paschalny w Wielką Sobotę (trwający do Wigilii Paschalnej) nie jest obowiązkiem, ale jest przez Kościół bardzo zalecany i zgodny z wymową liturgii Triduum Paschalnego. Z przestrzegania wstrzemięźliwości (na mocy dyspensy Prymasa Polski) zwolnione są osoby stołujące się w zakładach zbiorowego żywienia, w których nie są przestrzegane kościelne przepisy postne, i ci, którzy nie mają możliwości czynienia wyboru potraw, a muszą spożywać to, co jest dostępne. Dyspensa ta nie dotyczy Wielkiego Piątku i Środy Popielcowej oraz Wigilii Bożego NarodzeniaDekret prymasa Polski z 30 listopada 1966 roku, nr 4082/66.. Wierni korzystający z tej dyspensy winni zastępczo pomodlić się w intencjach Ojca Świętego i złożyć ofiarę do skarbonki „Jałmużna postna” lub spełnić inny uczynek miłosierdzia. W szczególnych przypadkach, ze słusznych powodów, dyspensy od zachowania wstrzemięźliwości może udzielić proboszcz własny bądź miejsca poszczególnym wiernym, rodzinom lub grupom wiernych, nakładając wówczas formę zadośćuczynienia do wypełnienia przez wiernych, np. jałmużnę albo modlitwę w intencjach Kościoła.
Osoby podróżujące statkiem nie podlegają obowiązkowi wstrzemięźliwości i postu, o którym mowa w kan. 1251.
Post Eucharystyczny – powstrzymanie się od spożycia pokarmów i picia (z wyjątkiem wody i lekarstwa) na godzinę przed przyjęciem Komunii Świętej. Obowiązuje wszystkich przystępujących do Komunii Świętej, z wyjątkiem chorych i ich opiekunów oraz kapłanów, którzy celebrują lub koncelebrują Mszę po raz kolejny w danym dniu. Post Eucharystyczny jest nakazany, o czym mówią następujące przepisy prawa kanonicznego:„Przystępujący do Najświętszej Eucharystii powinien przynajmniej na godzinę przed przyjęciem Komunii świętej powstrzymać się od jakiegokolwiek pokarmu i napoju, z wyjątkiem tylko wody i lekarstwa” (Kan. 919 § 1).” „Kapłan, który tego samego dnia sprawuje dwa lub trzy razy Najświętszą Eucharystię, może przed drugim lub trzecim sprawowaniem coś spożyć, chociażby nie zachodziła przerwa jednej godziny.” (Kan. 919 § 2).” „Osoby w podeszłym wieku lub złożone jakąś chorobą, jak również ci, którzy się nimi opiekują, mogą przyjąć Najświętszą Eucharystię, chociażby coś spożyli w ciągu godziny poprzedzającej” (Kan. 919 § 3).”
Postem nazywa się również dobrowolnie podejmowane przez wiernych postanowienia odmawiania sobie określonych przyjemności, czy też pewnych rodzajów jedzenia, albo ograniczania jego ilości.
Według oficjalnej wykładni IV przykazania kościelnego, w przypadku uzasadnionej niemożliwości zachowania postu w piątek chrześcijanin może podjąć inne formy pokuty.
Po wprowadzeniu nowego Kodeksu nastąpiło złagodzenie wymogów dotyczących postów. Nie ma w nowym Prawie nakazu postu w Wigilię Bożego Narodzenia, ale dekret Prymasa Polski zaleca zachowanie postu w ten dzień. Również zniesiony jest post w wigilię Zielonych Świąt i wigilię Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (14 sierpnia) oraz w wigilię święta Wszystkich Świętych. Post w Suche Dni został zniesiony. Według nowego Kodeksu Prawa Kanonicznego niezachowanie postu w Wigilię Bożego Narodzenia nie jest grzechem i nie łamie żadnego z przykazań.
Praktyki postne w protestantyzmie
Praktyka postu, rozumiana jako wstrzymywanie się na pewien czas od określonych potraw lub napojów, jest raczej wtórna wobec biblijnego rozumienia tego pojęcia. Pan Bóg stwierdza: „Lecz to jest post, w którym mam upodobanie: że się rozwiązuje bezprawne więzy, że się zrywa powrozy jarzma, wypuszcza na wolność uciśnionych i łamie wszelkie jarzmo, że podzielisz twój chleb z głodnym i biednych bezdomnych przyjmiesz do domu, gdy zobaczysz nagiego, przyodziejesz go, a od swojego współbrata nie obrócisz się” (Księga Izajasza, r. 58., ww. 6 i 7). Post w Kościele ewangelickim ma zatem przede wszystkim postać etycznej postawy wobec drugiego człowieka. Właśnie czas pasyjny, poprzez skupienie, modlitwę i koncentrację na Słowie Bożym, ma umożliwić wierzącym weryfikację postaw, naprawę wyrządzonych innym szkód, wejrzenie w siebie, podjęcie zobowiązania życia na co dzień według wskazań Biblii. W niektórych regionach kraju (co wynika z tradycji historycznych bądź rodzinnych) praktykuje się post również jako pewną wstrzemięźliwość wobec pokarmów i napojów. Wśród młodego pokolenia coraz częściej upowszechnia się zwyczaj rezygnowania w czasie pasyjnym nie tylko z rozrywki, o czym była mowa wcześniej, lecz także na przykład z używek – kawy, herbaty, oglądania telewizji, jedzenia słodyczy itp. Zaoszczędzone w ten sposób pieniądze często trafiają do tzw. skarbonek diakonii, wystawianych w parafiach, z których dochód jest przeznaczany przez Kościół na cele charytatywne, m.in. na prowadzenie domów opieki, a zatem w duchu cytowanego wyżej Słowa Bożego.