mały|Tablica na fasadzie kamienicy przy ul. Wita Stwosza 4 w Katowicach Adolf Karol Dygacz (ur. 23 lipca 1914 w Droniowicach k. Lublińca, zm. 5 kwietnia 2004 w Katowicach) – etnograf, muzykolog, folklorysta, znawca kultury górnośląskiej i zagłębiowskiej, której poświęcił habilitację.
Życiorys Urodził się w rodzinie Józefa i Anny z domu Kopyciok. Posiadał liczne rodzeństwo: Annę, Martę, Gertrudę, Emilię, Waleskę, Ryszarda i Augusta. Uczęszczał do Szkoły Podstawowej w Droniowicach, gdzie do poznawania muzyki ludowej zachęcił go nauczyciel – Juliusz Brommer.
W latach 1930–1934 przebywał w Lublińcu, gdzie uczęszczał do Niższego Seminarium Duchownego, prowadzonego przez Misjonarzy Oblatów. Wówczas pracował w drukarni prowadzonej przez zakonników, zarabiając na swoje utrzymanie. W 1934 roku przeniósł się do Katowic, gdzie przygotowywał się do matury. W 1936 roku w trybie eksternistycznym przystąpił do matury w Państwowym Gimnazjum i Liceum w Katowicach (obecnie III Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza w Katowicach) i zdał ją z pozytywnym wynikiem. Dalszą edukację kontynuował na studiach, które przerwała wojenna zawierucha. Na studia powrócił po zakończeniu II wojny światowej.
W latach 1937–1938 odbył Dywizyjny Kurs Podchorążych Rezerwy w Grodnie, który ukończył ze stopniem podporucznika.
Studiował na Wydziale Wychowania Muzycznego (ukończył w 1948) oraz na Wydziale Kompozycji i Teorii Muzyki (ukończył 1951) Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Katowicach, gdzie studiował teorię i pedagogikę muzyki; ukończył również prawo w Wyższej Szkole Ekonomicznej w Katowicach (1949) oraz Wydział Filozoficzno-Historyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego (1952) w zakresie muzykologii. W 1962 obronił pracę doktorską, w 1975 habilitacyjną (na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu); od 1991 z tytułem profesora.
Brał udział w kampanii wrześniowej, a następnie w ruchu oporu na Górnym Śląsku.
Podczas II wojny światowej był w niewoli niemieckiej i radzieckiej, z których uciekł i wrócił na Śląsk. Działał w podziemnej organizacji antyfaszystowskiej.
W 1940 roku miał zostać wywieziony na roboty przymusowe, jednak ukrywając się, rozpoczął pracę jako pielęgniarz w Zakładzie im. św. Józefa dla osób upośledzonych umysłowo w Prószkowie k. Opola.
Za działalność konspiracyjną został aresztowany w 1941 roku, skazany na sześć lat więzienia (jako więzień polityczny) i osadzony w zakładzie karnym w Opolu. Później przenoszono go do zakładów w Bytomiu, Katowicach i Raciborzu. Po wojnie podjął pracę naukowo-dydaktyczną: w latach 1951–1975 na PWSM w Katowicach, 1974–1980 na Uniwersytecie Wrocławskim, od 1980 na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach (filia w Cieszynie, kierownik Zakładu Teorii Muzyki i Folklorystyki Muzycznej). Był członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Komisji Etnograficznej Oddziału PAN w Krakowie oraz Komisji Historyczno-Literackiej Oddziału PAN w Katowicach.
Jako siedmioletni chłopiec, w 1921 roku patrzył na powstańców śląskich, którzy rozdawali ulotki o treściach patriotycznych. W tej atmosferze zasłyszane przez niego pieśni powstańcze nabierały szczególnego znaczenia i w przyszłości zainspirowały go do utworzenia zbioru Śląskie pieśni powstańcze z lat 1919–1921.
W 1933 rozpoczął zbieranie pieśni ludowych na Górnym Śląsku. Zebrał ok. 16 tysięcy melodii i tekstów. W latach 1950–1955 uczestniczył w Akcji Zbierania Folkloru Muzycznego, zainicjowanej przez Państwowy Instytut Sztuki w Warszawie. Badał również folklor miejski, robotniczy, szczególnie w grupach zawodowych hutników i górników. Od 1961 współpracował z Międzynarodowym Centrum do Badań nad Pieśnią Robotniczą w Budapeszcie. A. Dygacz był wówczas przedstawicielami Polski w tej organizacji, co umożliwiało mu współpracę z naukowcami, pochodzącymi z aż 12 państw. W tekście węgierskiej etnograf Tekli Dömötör, będącym sprawozdaniem z tego wydarzenia, znalazła się wzmianka o „fascynujących badaniach A. Dygacza, w których subtelnie przeanalizowano postawę i postawę polskich pracowników przemysłowych, odzwierciedlone w pieśniach”. alt=Nagrobek Adolfa Dygacza (a także Janiny i Kornelii Dygacz)|mały|Nagrobek Adolfa Dygacza (a także Janiny i Kornelii Dygacz) W latach 1951/1952–1975 prowadził wykłady zlecone z zakresu teorii muzyki, folkloru, psychologii ogólnej i muzycznej w Wyższej Szkole Muzycznej w Katowicach (obecnie Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego w Katowicach). Był pracownikiem etatowym Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego (1974–1980), a kolejno kierownikiem Zakładu Teorii Muzyki i Folklorystyki Muzycznej w Cieszynie – Filii Uniwersytetu Śląskiego (1980–1992). Do 1999 w tym ośrodku naukowym prowadził seminaria magisterskie. Był promotorem ponad dwustu prac magisterskich z zakresu kultury ludowej różnych regionów Polski, a także dziewięciu rozpraw doktorskich i trzech habilitacji. Doktoranci Adolfa Dygacza to m.in.: Jadwiga Romana Bobrowska, Dionizjusz Czubala, Alojzy Kopoczek, Alina Kopoczek, Krystyna Turek, Marian Gerlich, Halina Gerlich.
Należał do wielu organizacji kulturalnych, w latach 1970–1973 wiceprezes Związku Kompozytorów Polskich. Był także członkiem m.in. Związku Nauczycielstwa Polskiego, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk oraz Katowickiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego. W 1995 otrzymał tytuł Honorowego Ślązaka Roku nadany przez Radio Katowice.
Pochowany na cmentarzu przy ul. Francuskiej w Katowicach.
Działalność naukowa i badawcza Jako pedagog zajmował się teorią muzyki oraz problemami wychowania muzycznego. Jako badacz interesował się zagadnieniami muzyki ludowej, a w szczególności folklorem zawodowym. Był wszechstronnym badaczem. Jego zbiory pochodzą głównie z Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego, jak również ze Śląska Opolskiego, Dolnego Śląska, Śląska Cieszyńskiego, Beskidu Śląskiego. Interesując się folklorem grup zawodowych, zgromadził pieśni z innych regionów Polski, o czym świadczy mapa Etnograficznej podróży Adolfa Dygacza.
Główne kierunki jego działalności badawczej to dokumentowanie folkloru hutniczego i górniczego. Zbierał także pieśni powszechne (między innymi historyczne – pieśni powstańcze i plebiscytowe) i obrzędowe.
Opublikował około 2 tysięcy artykułów z zakresu publicystyki muzycznej oraz około 160 prac naukowych (w tym 12 książek). Niektóre z publikacji:
Śląskie pieśni powstańcze 1919–1921 (1958) Pieśni górnicze. Studium i materiały (1960) Polska pieśń górniczo-hutnicza (1964) Rzeka Odra w polskiej pieśni ludowej. Studium folklorystyczne (1966) Ludowe pieśni górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim. Studium folklorystyczne (1975, przedmowa Julian Krzyżanowski; praca habilitacyjna) Polskie instrumenty ludowe. Studia folklorystyczne (1981, z Alojzym Kopoczkiem) Pieśni ludowe miasta Katowic. Wybór źródeł i charakterystyka (1987) Śląskie pieśni ludowe (1995)
Archiwum Adolfa Dygacza Archiwum Adolfa Dygacza zostało przekazane do Górnośląskiego Parku Etnograficznego w Chorzowie przez żonę badacza – Janinę Lipińską-Dygacz oraz córkę – Kornelię Dygacz. Od 2017 roku instytucja ta prowadzi wieloetapowy projekt pn. Digitalizacja zbiorów prof. dr. hab. Adolfa Dygacza, w ramach którego porządkuje nagrania z taśm szpulowych z prywatnych inicjatyw badawczych Dygacza, opracowuje, transkrybuje materiał z rękopisów i maszynopisów folklorysty oraz udostępnia w wolnym dostępie jego zbiory folklorysty. Prowadzi działania towarzyszące, popularyzujące jego działalność, w ramach których zrealizowano w 2020 roku wystawę czasową Życie jako pieśń. Z teki profesora Adolfa Dygacza oraz wydano publikację Skończone powstanie, złożona już broń... Zbiór pieśni powstańczych z archiwum Adolfa Dygacza (wybór i opracowanie Agata Krajewska). W 2024 roku ukazało się kolejne opracowanie pieśni z archiwum Dygacza - Pieśni frywolne Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego ze zbiorów Adolfa Dygacza (wybór, opracowanie, redakcja Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Agata Krajewska-Mikosz).
Ordery i odznaczenia
Order Sztandaru Pracy II klasy Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Srebrny Krzyż Zasługi (1954) „w 10 rocznicę Polski Ludowej za zasługi w pracy zawodowej”. Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury”
Źródło:.
Nagrody
Nagroda miasta Katowice (1960) Śląska Nagroda im. Juliusza Ligonia (1991) Nagroda im. Wojciecha Korfantego nadana przez Związek Górnośląski (1999)
Upamiętnienie 14 października 2010 na fasadzie budynku przy ul. Wita Stwosza 4 w Katowicach odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci profesora (mieszkał w tym budynku w latach 1988–2004)Profesor Adolf Dygacz uhonorowany www.katowice.eu [dostęp 16 października 2010]..
7 września 2012 w Galerii Artystów na placu Grunwaldzkim w Katowicach odsłonięto popiersie Adolfa DygaczaDziś odsłonięcie popiersia Adolfa Dygacza w Galerii Artystycznej www.katowice.naszemiasto.pl [dostęp 2012-09-09]..
Przypisy
Bibliografia
Encyklopedia muzyczna PWM. Część biograficzna, tom II, Kraków 1984. Kto jest kim w Polsce. Informator biograficzny, Warszawa 1993. (wk): Profesor Adolf Dygacz na piedestale, w: „Śląsk” R. XVIII, nr 10 (204), październik 2012.
Linki zewnętrzne
Archiwum Adolfa Dygacza w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej: cz. I, cz. II, cz. III
Kategoria:Absolwenci III Liceum Ogólnokształcącego im. Adama Mickiewicza w Katowicach Kategoria:Laureaci Nagrody im. Wojciecha Korfantego Kategoria:Laureaci Śląskiej Nagrody im. Juliusza Ligonia Kategoria:Ludzie związani z Katowicami Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski Kategoria:Odznaczeni odznaką „Zasłużony Działacz Kultury” Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy II klasy Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Polscy etnografowie Kategoria:Polscy folkloryści Kategoria:Polscy teoretycy kultury Kategoria:Urodzeni w 1914 Kategoria:Zmarli w 2004