Miesięcznikowate (Menispermaceae Juss.) – rodzina roślin okrytonasiennych. Obejmuje ok. 70 rodzajów z ponad 440 gatunkami. Zwykle są to drewniejące pnącza o liściach dłoniasto unerwionych, kwiatach drobnych. Owocami są jednonasienne pestkowce. Miesięcznikowate występują w ogromnej większości na obszarach niżowych w strefie tropikalnej, poza tym zasięg obejmuje też obszary w strefie klimatu umiarkowanego – wschodnią część Ameryki Północnej i Azji (w strefie umiarkowanej rosną przedstawiciele dwóch rodzajów – Menispermum i Cocculus). Centra zróżnicowania gatunkowego występują w południowo-wschodniej Azji oraz w równikowej Afryce i Ameryce Południowej.

Nazwa naukowa rodziny utworzona została z nazwy rodzaju typowego Menispermum z greckich słów μενε (mene) = księżyc i σπερμα (sperma) = nasiono w nawiązaniu do wygiętego kształtu nasion (charakterystycznych w całej rodzinie).

Morfologia thumb|Jateorhiza palmata thumb|Stephania venosa thumb|Pachygone ovata Pokrój Pnącza, rzadziej krzewy i niskie drzewa. Niemal wszystkie gatunki to rośliny drzewiaste, drewniejące przynajmniej u nasady pędu. Pnącza owijają się w lewo. Wiele pnączy osiąga duże rozmiary sięgając warstwy koron drzew, ale należą tu też rośliny o cienkich pędach (np. Dioscoreophyllum). Częste są długie korzenie podporowe.

Liście Skrętoległe, ogonkowe, bez przylistków, pojedyncze (trójlistkowe tylko u Burasaia). Blaszka liściowa z żyłkowaniem dłoniastym, rzadko pierzastym, czasem dłoniasto klapowana (u Disciphania heterophylla liście pięcioklapowe i dodatkowo asymetryczne). Zwykle całobrzega, rzadko piłkowana.

Kwiaty Zebrane w bardzo zróżnicowane, rozgałęzione kwiatostany wyrastające w kątach liści, nierzadko też na starszych, już bezlistnych odcinkach pędów (kaulifloria). Rośliny są dwupienne – na różnych okazach rozwijają się tylko kwiaty męskie lub tylko żeńskie (kwiaty obupłciowe występują u Parabaena i Tiliacora). Kwiatostany męskie są zwykle silniej rozgałęzione od kwiatostanów żeńskich. Kwiaty zawsze drobne, niepozorne, bez miodników, zwykle promieniste, rzadko dwubocznie symetryczne. Listki okwiatu zielone, białozielone, białe lub kremowe. W kwiatach pręcikowych występuje 6 działek kielicha i 6 płatków korony (czasem są silnie zredukowane lub ich brak). Pręcików jest tyle co płatków lub są liczne (u Hypserpa do 40). W kwiatach słupkowych działek i płatków jest po 6, rzadziej po 4 lub po 1. Zwykle obecne są prątniczki. Słupków od 1 do 6 (u Hypserpa do 30), najczęściej jest jeden lub dwa okółki liczące po trzy słupki. Słupki są niezrośnięte, zawierają po dwa zalążki, przy czym rozwija się tylko jeden z pary. Szyjka słupka często wygięta, na szczycie ze znamieniem, czasem podzielonym. Owoce Zwykle żywo zabarwione, jednonasienne pestkowce. Na ogół niewielkie, tylko u Chlaenandra do ok. 10 cm średnicy. Egzokarp błoniasty, cienki, mezokarp zwykle mięsisty, endokarp bardzo twardy, często brodawkowaty lub z podłużnymi listewkami. Nasiona podkowiasto wygięte (u Spirospermum skręcone spiralnie).

Biologia i ekologia Większość gatunków rośnie w tropikalnych wilgotnych lasach nizinnych. Nieliczne występują w strefie subtropikalnej i w ciepłej strefie umiarkowanej. Na obszarach suchych występują kseromorficzne krzewy i niskie drzewa (Antizoma, Cocculus, Cissampelos). Większość gatunków to rośliny naziemne, wyjątkiem pod tym względem jest epifit (Stephania cyanantha rosnąca na baobabach w południowej Afryce).

Przedstawiciele tej rodziny cechują się obfitym i zróżnicowanym udziałem alkaloidów, które odpowiadają za ich trujące i lecznicze właściwości. W budowie anatomicznej wyróżniają się obecnością w łodydze kilku pierścieni kambium i czasem wyraźnie asymetrycznym przyrostem łodyg na grubość, stąd bywają one spłaszczone.

Znaczenie użytkowe Rośliny z szeregu gatunków wykorzystywane są jako lecznicze. Jateorhiza palmata stosowana jest jako tzw. „korzeń Kalumba” podczas dolegliwości przewodu pokarmowego. Rośliny z rodzaju Tinospora wykorzystywane są w Azji jako lek przeciwgorączkowy. W tradycyjnej medycynie chińskiej wykorzystywano Stephania tetrandra i Sinomenium acutum, a w ajurwedzie Cissampelos pereira i Cocculus hirsutus. Pikrotoksyna pozyskiwana z Anamirta cocculus wykorzystywana jest jako lek przeciwrobaczy. W Ameryce Południowej do leczenia stosowano Chondrodendron i Abuta.

Toksyny zawarte w roślinach z szeregu gatunków (np. z rodzajów Chondrodendron, Abuta, Sciadotenia, Cocculus, Anamirta) służą do trucia i oszałamiania ryb i ptaków podczas polowań i połowów.

Jadalnym gatunkiem jest Dioscoreophyllum cumminsii (zawiera tak słodkie białka, że po spożyciu tej rośliny jeszcze przez długi czas wszystko ma słodki smak). Z soku owoców z rodzaju Cocculus sporządzany jest w Afryce napój alkoholowy.

Niektóre liany wykorzystywane są jak powrozy i sznury. Z rodzaju Fibraurea pozyskuje się barwniki.

Systematyka Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016) Rodzina miesięcznikowatych zaliczona jest do rzędu jaskrowców (Ranunculales), kladu dwuliściennych właściwych (eudicots). Miesięcznikowate są grupą siostrzaną dla kladu obejmującego rodziny berberysowatych i jaskrowatych, od którego oddzieliła się około 124 miliony lat temu (kreda wczesna). Rozdzielenie się dwóch podrodzin nastąpiło w kredzie późnej.

Podział rodziny

Podrodzina Chasmantheroideae Luersson

Plemię Burasaieae Endlicher

Plemię Coscinieae J. D. Hooker & Thompson Anamirta Colebrooke Arcangelisia Beccari Coscinium Colebrooke

Podrodzina Menispermoidaee Arnott

Plemię Anomospermeae Miers Abuta Aublet Anomospermum Miers Caryomene Barneby & Krukoff Diploclisia Miers Echinostephia (Diels) Domin Elephantomene Barneby & Krukoff Hypserpa Miers Legnephora Miers Orthomene Barneby & Krukoff Parapachygone Forman Pericampylus Miers Sarcopetalum F. Mueller Telitoxicum Moldenke

Plemię Cissampelidae J.D. Hooker & Thompson Antizoma Miers Cissampelos L. Cyclea Wight Perichasma Miers Stephania Loureiro

Plemię Limacieae Prantl Limacia Loureiro

Plemię Menispermeae de Candolle Menispermum L. – miesięcznik Sinomenium Diels

Plemię Pachygoneae Miers Cocculus de Candolle – rybitrutka Haematocarpus Miers Hyperbaena Bentham Pachygone Miers

Plemię Spirospermeae R. Ortiz & W. Wang Limaciopsis Engler Rhaptonema Miers Spirospermum Thouars Strychnopsis Baillon

Plemię Tiliacoreae Miers

Przypisy