thumb|290px|right|Ogólna mapa bitwy pod Antietam Bitwa nad Antietam (znana też jako bitwa pod Sharpsburgiem) – starcie zbrojne, które miało miejsce 17 września 1862 roku pod miastem Sharpsburg w stanie Maryland w Stanach Zjednoczonych w trakcie wojny secesyjnej. Nazwa wzięła się od rzeki Antietam Creek przecinającej pole bitwy.
Łączne straty wyniosły ponad 23 tys. żołnierzy w ciągu jednego dnia walki. Był to do tego dnia najbardziej krwawy dzień w historii Stanów Zjednoczonych. Armia Unii odniosła zwycięstwo nad wojskami Konfederacji; natarcie południowców na Maryland zostało powstrzymane.
Bitwa ta uważana jest za przełomowy moment w wojnie, bowiem od tej pory – mimo szeregu dalszych wygranych starć – przewaga południowców zaczęła się wyraźnie zmniejszać, co ostatecznie doprowadziło do zwycięstwa Unii w dwa i pół roku później.
Tło wydarzeń Licząca 45 000 ludzi konfederacka Armia Północnej Wirginii wkroczyła na terytorium stanu Maryland 3 września 1862 roku po zwycięstwie 29 sierpnia w II bitwie nad Bull Run. Generał Robert E. Lee miał nadzieję zyskać dla swej armii zaopatrzenie i rekrutów z granicznego stanu, którego mieszkańcy w większości sympatyzowali z Południem, a jednocześnie wywrzeć presję na opinię publiczną Północy przed zbliżającymi się wyboramiJ. McPherson, Battle Cry of Freedom, s.534-535.. Część polityków Konfederacji (także Jefferson Davis) wierzyła, że zwycięstwo w walnej bitwie na terenach stanów północnych pozwoli im zyskać uznanie i wsparcie finansowe ze strony Wielkiej Brytanii i Francji, chociaż nie ma dowodów na to, że Lee również brał pod uwagę taką możliwośćS.W. Sears, Landscape Turned Red, s.65-66; J. McPherson, Crossroads to Freedom, s.88-95.. Tymczasem sytuacja konfederackich żołnierzy była rozpaczliwa. Ludzie szli przed siebie obdarci i głodni; jedna czwarta nie miała butów, raniąc stopy na kamienistych drogach. Nic dziwnego, że coraz więcej było maruderów ciągnących za armią w ślimaczym tempieD. Eicher, The Longest Night, s.339..
Przed bitwą nad Antietam doszło na terenie Wirginii do dwóch starć: gen. mjr „Stonewall” Jackson zajął miejscowość Harpers Ferry, a McClellan przedarł się przez Pasmo Błękitne – zewnętrzny, wschodni i najwyższy łańcuch górski południowych Appalachów. Dzięki temu, że Jackson zajęty był odbieraniem kapitulacji garnizonu Harpers Ferry, znacząca część armii Lee była nieobecna podczas zbliżającej się bitwy nad Antietam. Z drugiej strony – wobec twardego oporu konfederatów na przełęczach – postępy armii McClellana były wolniejsze niż zakładano, co pozwoliło Lee skoncentrować znaczne siły pod SharpsburgiemJ. McPherson, Crossroads to Freedom, s.110-12..
Jak należało się spodziewać, McClellan zareagował na wieść o przekroczeniu Potomaku przez Armię Północnej Wirginii nerwowo. Wyobrażał sobie, że ma przed sobą wielką, niepokonaną armię, o czym pisał do Hallecka: „Wszystkie dane, jakie napływają do nas z różnych źródeł, potwierdzają, że cała rebeliancka armia, licząca nie mniej niż 120 tysięcy ludzi, stoi pod Frederick City”. Tymczasem 13 września, gdy blisko 90-tysięczna Armia Potomaku była w marszu dążąc do spotkania z Lee, żołnierze UniiS.W. Sears, Landscape Turned Red, s.112; J. McPherson, Crossroads of Freedom, s.108. znaleźli przypadkiem tajne plany przeciwnika (tzw. Rozkaz specjalny 191). Zgodnie z tym planem Lee miał podzielić swą armię w celu zdobycia ważnego węzła komunikacyjnego i bogatych magazynów Unii w Harpers Ferry. Nadzwyczaj ostrożny McClellan czekał około 18 godzin z podjęciem decyzji, jak wykorzystać te informacje wywiadowcze, a tym samym zmarnował okazję na pokonanie rozczłonkowanych sił PołudniowcówJ. McPherson, Crossroads to Freedom, s.109..
Bitwa Lee rozstawił 15 września swe siły pod miasteczkiem Sharpsburg nad brzegiem rzeki Antietam. Pozycja była obronna, ale nie taka, której nie można byłoby zdobyć. Ukształtowanie terenu dawało piechocie świetne (drewniane i kamienne ogrodzenia, wapienne skałki i zagłębienia) stanowiska strzeleckie, ale rzeka przed frontem oddziałów nie stanowiła poważnej przeszkody. Antietam na tym odcinku jest zaledwie 15–30 m szeroka i na tyle płytka, że łatwa do sforsowania zarówno przez kawalerię, jak i piechotę. Na dodatek oba brzegi łączą trzy kamienne mosty – odległe o około 1600 metrów od siebie. Pozycja była nadto niebezpieczna dla obrońców, bowiem na tyłach zajmowanych wówczas przez konfederatów płynie rzeka Potomak, a jedyny bród – dla ewentualnego wycofywania się – leży w miejscowości Shepherdstown (inny bród, w Williamsport w stanie Maryland, użyty przez Jacksona w marszu na Harpers Ferry, znajduje się w odległości 16 km na północ od Sharpsburga).
Pierwsze dwie dywizje unionistów dotarły na pole przyszłej bitwy po południu 15 września, a większość armii do wieczora. Gdyby unioniści zaatakowali rankiem 16 września, mieliby ogromną przewagę i szansę na zwycięstwo we wstępnym boju, ale McClellan był przekonany, że Lee ma ponad 100 tysięcy ludzi, co spowodowało opóźnienia o cały dzień. Dało to konfederatom czas na przygotowanie obrony i ściągnięcie korpusu Longstreeta spod Hagerstown oraz Jacksona (bez dywizji Hilla) z Harpers Ferry. Jackson zajął lewe (północne) skrzydło oparte o brzegi Potomaku, a Longstreet prawe, przylegające do Antietam; linia frontu była długa na blisko 6 km.
Wieczorem 16 września McClellan rozkazał I Korpusowi Hookera przekroczyć Antietam i wstępnym bojem rozpoznać pozycje konfederatów. Dywizja Meade’a poszła na pierwszy ogień w pobliżu Wschodniego Lasu. Po zmroku pod osłoną artylerii McClellan kontynuował rozmieszczanie swych wojsk. Jego plan zakładał zmasowanie sił naprzeciw lewego skrzydła przeciwnika, do czego skłaniała go dyslokacja mostów nad Antietam. Dolny most (od czasu bitwy nosi nazwę Burnside Bridge) znajdował się pod ogniem konfederatów, którzy obsadzili pobliskie wzgórza. Most środkowy z kolei, na drodze z Boonsboro, był w zasięgu artylerii z przedpola Sharpsburga. Natomiast górny most znajdował się 3 km na wschód od konfederackich baterii i mógł być wykorzystany bezpiecznie. McClellan planował użyć do ataku połowę swej armii, rozpoczynając uderzenie dwoma korpusami wspieranymi przez trzeci i – jeśli zajdzie taka konieczność – czwarty. Miał jednocześnie zamiar przypuścić pozorowany atak dziewiątego korpusu Burnside’a na prawe skrzydło nieprzyjaciela oraz – gdy któryś z atakujących korpusów osiągnie postępy – uderzenie sił rezerwowych w centrumR.H. Bailey, The Bloodiest Day, s.63..
Działania w okolicy Wschodniego Lasu pokazały Lee, jakie są zamiary McClellana. Natychmiast przesunął gros swych sił na lewo i posłał depesze wzywające do pośpiechu generałów: Lafayette’a McLawsa (dwie dywizje) i A. P. Hilla (jedna).
Plany McClellana były źle skoordynowane i źle realizowane. On sam wydawał rozkazy podległym sobie dowódcom bez informowania ich o przedsięwziętym ogólnym planie bitwy. Dowódcy z kolei – ze względu na konfigurację terenu – nie mieli wglądu w sektory inne niż własne, a główna kwatera McClellana znajdowała się blisko dwa kilometry z tyłu, co uniemożliwiało koordynację działań poszczególnych korpusów. W rezultacie bitwa, która rozpoczęła się następnego dnia rano, składała się jakby z trzech niezależnych bitew: porannej na północy, południowej w centrum i popołudniowej na południu. Wobec braku koordynacji i uporządkowania sił McClellan niemal całkowicie zmarnował dwukrotną przewagę własnych wojsk i pozwolił Lee na przemieszczanie swych oddziałów tak, by pokonać każdy z atakujących korpusów.
Rano thumb|290px|Zabici żołnierze konfederaccy na drodze Hagerstown Turnpike thumb|290px|Atak XII Korpusu, 7.30 do 9.00 rano thumb|290px|Pole kukurydzy, wygląd dzisiejszy thumb|290px|Wzgórze Dunker z kościółkiem po bitwie Bitwa rozpoczęła się o świcie (około 5.30) atakiem I Korpusu unionistów Josepha Hookera wzdłuż drogi Hagerstown Turnpike. 8600 ludzi Hookera miało zająć wzniesienie Dunker, na którym do dzisiaj stoi kościółek miejscowej sekty baptystów, osadników niemieckich. Pozycję o zdecydowanie obronnym charakterze trzymało 7 700 konfederackich żołnierzy Stonewalla Jacksona. Dywizja Abnera Doubledaya nacierała na prawo od Hookera, Jamesa Rickettsa na lewo w kierunku na Wschodni Las, a rezerwowa dywizja George’a Meade’a rozwijała się lekko cofnięta w centrum. Linia obrony Jacksona rozciągała się od Zachodniego Lasu (dywizje Alexandra Lawtona i John R. Jonesa) w poprzek drogi Hagerstown Turnpike, a dalej wzdłuż południowej krawędzi Pola Kukurydzy. Cztery brygady piechoty – jako rezerwa – okupowały Zachodni Las.
Gdy pierwsi żołnierze Unii wyszli z lasu i wkroczyli na Pole Kukurydzy, rozpoczął się pojedynek artyleryjski. Konfederaci prowadzili ogień z baterii artylerii konnej Jeba Stuarta i czterech baterii płk. Stephena D. Lee rozstawionych na wzniesieniu Dunker. Unioniści odpowiedzieli ogniem dziewięciu baterii ze wzgórz za Północnym Lasem, czterech baterii dział 20-funtowych z odległości 3 km na wschód od nurtu Antietam Creek. Ostrzał i wywołany przezeń pożar kukurydzy przyniósł obu stronom ciężkie straty.
1 Brygada Pensylwańska Meade’a pod dowództwem gen. Trumana Seymoura zaczęła posuwać się naprzód przez Wschodni Las, wdając się w wymianę strzałów z brygadą Alabamy, Georgii i Karoliny Północnej płk. Jamesa Walkera. Gdy ludzie Walkera zepchnęli Seymoura w tył, w czym bardzo pomógł ogień baterii Lee, dywizja Rickettsa weszła na Pole Kukurydzy, gdzie również została zmasakrowana przez artylerię. Brygada gen. Abrama Duryée’go wpadła wprost pod salwowy ogień brygady Georgii płk. Marcellusa Douglassa. Będąc pod ciężkim ogniem z odległości 250 metrów i nie mogąc doczekać się wsparcia Duryée zarządził odwrót.
Wsparcie, na które Duryée liczył – brygady gen. George’a L. Hartsuffa i płk. Williama A. Christiana – miało trudności z dotarciem na plac boju. Hartsuff został ranny, a Christian rozproszył oddział i uciekł w panice na tyły. Gdy jego żołnierze w końcu pozbierali się i ruszyli do przodu, natknęli się na Polu Kukurydzy na tę samą artylerię i piechotę, co ich poprzednicy. Coraz więcej i więcej żołnierzy Unii zaścielało plac bitewny. W tej sytuacji brygada „Tygrysów z Luizjany” Harry’ego Haysa uderzyła i wyparła ich resztki do Wschodniego Lasu. Straty poniesione przez 12. pp z Massachusetts (67% stanów) były tego dnia ze wszystkich jednostek obu stron największeR.S. Wolff, Encyclopedia..., s.61.. „Tygrysy” zostały powstrzymane dopiero przez baterię 3-calowych gwintowanych dział, których ogień zmusił ich do odwrotu – znów przez Pole Kukurydzy – gdzie zostali zdziesiątkowani (zginęło 323 spośród 500 żołnierzyR.H. Bailey, The Bloodiest Day, s.71-73.).
Podczas gdy na Polu Kukurydzy trwała krwawa łaźnia, atak unionistów kilkaset metrów dalej na zachód przyniósł pozornie sukces. Żołnierze 4 Brygady gen. Johna Gibbona z dywizji Doubledaya (ostatnio nazwanej „Żelazną Brygadą”) ruszyli wzdłuż drogi Hagerstown Turnpike, spychając ludzi Jacksona na boki. Zostali powstrzymani nagłym uderzeniem 1150 ludzi z brygady Starke’a, którzy zaczęli strzelać z odległości zaledwie 30 metrów. Konfederatów odparł jednak gwałtowny ogień karabinowy „Żelaznej Brygady”, a sam Starke został śmiertelnie rannyR.H. Bailey, The bloodiest Day, s.75.. Unioniści nacierali w kierunku kościółka na wzniesieniu Dunker, wcinając się głęboko w linie obronne Jacksona. Mimo poważnych strat postępy korpusu Hookera były coraz bardziej widoczne.
Posiłki dla konfederatów nadeszły tuż po godz. 7 rano. Dywizje McLawsa i Richarda H. Andersona zjawiły się po całonocnym marszu z Harpers Ferry. Około 7.15 gen. Lee przerzucił z prawego skrzydła na pomoc Jacksonowi brygadę George’a T. Andersona.