Adam Teofil Chętnik (ur. 20 grudnia 1885 w Nowogrodzie, zm. 29 maja 1967 w Warszawie) – polski etnograf, muzealnik, działacz społeczny i polityczny.
Miłośnik i badacz kultury kurpiowskiej, autor książek poświęconych Kurpiom Puszczy Zielonej, założyciel Skansenu Kurpiowskiego w Nowogrodzie. Jego dorobek naukowy liczy ponad 100 prac. Był posłem na Sejm I kadencji w II RP z ramienia Związku Ludowo-Narodowego, należał do Polskiej Akademii Umiejętności. Tworzył również poezję, był muzykiem amatorem grającym na wielu instrumentach, twórcą i reżyserem zespołu pieśni i tańca oraz lutnikiem.
Życiorys Młodość Ojciec Adama, Wincenty Chętnik, pochodził ze wsi Mątwica, którą opuścił po upadku powstania styczniowego. Zamieszkał w Nowogrodzie, gdzie trudnił się rzemiosłem: był cieślą, stolarzem, murarzem, blacharzem, a jednocześnie lutnikiem i muzykantem. Miał trzymorgowe gospodarstwo, ale praca ciesielska zajmowała go tak bardzo, że szybko pozbył się posiadanej ziemi. W latach 1892–1895 trzykrotnie wyjeżdżał do Anglii, gdzie w Londynie pracował w fabryce stylowych mebli. Za zarobione pieniądze zorganizował cegielnię dającą mieszkańcom Nowogrodu zatrudnienie. Wincenty Chętnik był człowiekiem „bywałym w świecie”, umiał czytać i pisać po polsku, znał też rosyjski i angielski. Prenumerował polskie czasopisma: „Gazetę Świąteczną”, „Zorzę” i „Polaka”Stanisław Pajka, O życiu i twórczości Adama Chętnika – kilka przypomnień i refleksji, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 4, 1990, s. 202.. Krzewił wśród mieszkańców Nowogrodu idee narodowowyzwoleńcze i społecznikowskie, będąc współorganizatorem Ochotniczej Straży Pożarnej i ruchu spółdzielczego. Rodzina matki Adama Chętnika, Stanisława z Fliszkowskich, która zajmowała się hafciarstwem i krawiectwem, miała rodowód drobnoszlachecki.
W działalność społeczną włączył się też Adam Chętnik, prowadząc tajne nauczanie w pobliskich wioskach. W 1903 za namową i przy pomocy ojca założył pierwszą w Nowogrodzie bibliotekę publiczną. Był współorganizatorem Straży Pożarnej i Stowarzyszenia Spożywców. Zaangażował się w opór wobec rusyfikacji, polegający na bojkocie szkół z rosyjskim językiem wykładowym. We wspomnieniach napisał też o dywersji: pomieszczenia rosyjskiej szkoły w Nowogrodzie skażono trudno usuwalną cuchnącą substancją, przez co szkołę zamknięto. Kilku uczestników podał z imienia: Adam to był prawdopodobnie ChętnikJak lud się budził. Przyczynek do dziejów naszej oświaty narodowej, Adam Chętnik.. Patriotyczno-oświatowa działalność Chętników spowodowała represje władz rosyjskich – kilkakrotnie przetrzymywano ich w areszcie w Łomży.
Do obowiązków Adama należała opieka nad młodszym rodzeństwem i pomoc ojcu w jego pracy, dzięki czemu poznał w praktyce wiele rzemiosł. Założył z rówieśnikami zespół muzyczno-teatralny – grano na instrumentach wykonanych przez Adama i Wincentego Chętników. Zespół dawał przedstawienia z okazji świąt religijnych. Adam Chętnik bywał też grajkiem weselnym. Swoje spostrzeżenia, obserwacje i zasłyszane opowiadania zapisywał w prowadzonym od młodych lat dzienniku. Wielokrotnie nawiązywał do tych doświadczeń w późniejszych publikacjach.
Szkoła w Nowogrodzie zapewniła Chętnikowi bardzo wąską edukację. Dzięki samokształceniu i prowadzeniu nauczania domowego poznał geografię oraz historię i literaturę polską. Do najbliższego gimnazjum w Łomży chodził trzy razy w tygodniu pieszo, rzadko korzystając ze stancji. Na utrzymanie zarabiał w łomżyńskiej mleczarni oraz pomagając ojcu na budowach. Program czteroletniego gimnazjum przerobił w półtora roku.
Studia W 1908 wyjechał do Warszawy, gdzie w 1909 ukończył kurs pedagogiczny uprawniający do pracy w szkolnictwie prywatnym. W 1911 wyjechał do Petersburga, gdzie przez kilka miesięcy uzupełniał dodatkowe przedmioty i doskonalił język rosyjskiBernard Kielak, Adam Chętnik i Władysław Skierkowski – widzenie regionu kurpiowskiego Puszczy Zielonej, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 10, 1996, s. 22.. Egzamin nauczycielski dający uprawnienia do pracy w szkolnictwie publicznym zdał celująco. W Warszawie kontynuował naukę na Wyższych Kursach Naukowych prowadzonych przez Towarzystwo Kursów Naukowych, które miało charakter polskiej szkoły wyższej. We wspomnieniach napisał: Nie miałem zamiaru trawić moich dni jako belfer. W skrytości pragnąłem zostać etnografem.
Podczas nauki nawiązał kontakty z publicystami i działaczami znanymi mu wcześniej jedynie z kolportowanych przez niego polskich pism. Główny opiekun Kursów Aleksander Zawadzki widział w Chętniku działacza politycznego; przez pewien czas współpracował przy wydawaniu tajnej „Polski” i kolportażu bibuły na prowincję. Najbardziej znacząca była jednak dla niego znajomość z redaktorem naczelnym „Zorzy” Mieczysławem Brzezińskim, który wykładał przyrodę martwą na kursie pedagogicznym. Pod jego wpływem młody Chętnik wycofał się z polityki, a zaangażował się w ruch ludowy i działalność dziennikarsko-publicystyczną. Brzeziński wsparł Chętnika w znalezieniu mieszkania w bursie i zatrudnieniu w administracji pisma, co umożliwiło młodzieńcowi samodzielne utrzymanie przy braku wsparcia od rodziny. Po śmierci Brzezińskiego w 1911 wdowa po nim – Rozalia Brzezińska, pisarka ludowa – wynajęła pokój Chętnikowi oraz udostępniła pracownię i bibliotekę męża. Adam Chętnik nazywał Brzezińskiego swoim ukochanym mentorem, a po jego śmierci symbolicznie odwdzięczył się za opiekę, pisząc o jego działalności w czasopismach (w „Drużynie” w 1913, w „Oświacie Polskiej” w 1930) i wydając w 1930 obszerną publikację Mieczysław Brzeziński. Jego życie i praca.
Działalność społeczno-polityczna „Drużyna” i ruch junacki thumb|Pierwsza strona Drużyny z 20 sierpnia 1918. Adam Chętnik był redaktorem tego czasopisma.
Od 1912 Adam Chętnik wydawał pismo „Drużyna” przeznaczone dla młodzieży wiejskiej. Czasopismu towarzyszyły osobne broszury naukowe oraz podręczniki przeznaczone dla działaczy ludowych i junackich pod wspólną nazwą „Biblioteka Drużyny”. Czasopismo ukazywało się z przerwami przez 12 lat. Chętnik należał do władz ruchu junackiego jako członek Rady PrzybocznejJerzy Kijowski, Wkład Adama Chętnika w tworzenie i rozwój ruchu młodzieżowego na Kurpiowszczyźnie, „Zeszyty Naukowe OTN”, z. 24, 2010, s. 67–74..
Krajoznawstwo Na kursach pedagogicznych Chętnik poznał Kazimierza Kulwiecia, redaktora „Ziemi”, współzałożyciela i prezesa Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. W „Ziemi” Chętnik publikował w 1911 sprawozdania etnograficzno-krajoznawcze. Jego działalność w PTK obejmowała organizowanie młodzieżowych kół krajoznawczych, muzealnictwo regionalne i publicystykę krajoznawczą. Założył w Nowogrodzie w 1917 koło krajoznawcze, którego prezesem pozostał do 1934. Organizował wycieczki dla młodzieży kurpiowskiej. Jego nieodłącznym wyposażeniem już wówczas był notatnik: zapiski i rysunki z wycieczek wykorzystywał w swoich późniejszych publikacjach. Zbierał eksponaty z myślą o utworzeniu muzeum kurpiowskiego, przekazał je utworzonym przez Towarzystwo muzeom regionalnym w Ostrołęce i Łomży. Publikował wiele artykułów zawierających opisy różnych regionów i ich zabytków, miejscowości, osobliwości przyrodniczych. Ukazywały się na łamach „Ziemi”, „Drużyny”, a później w „Gościu Puszczańskim” i Bibliotece Nadnarwiańskiej.
Związek Puszczański W latach 1919–1922 ukazywało się redagowane przez Chętnika pismo „Gość Puszczański”. Jesienią 1919 Adam Chętnik został prezesem nowo powstałego Związku Puszczańskiego, a pismo stało się organem Związku. Związek zajmował się sprawami Kurpiów i ich sąsiadów – Mazurów pruskich, z uwzględnieniem interesów ogólnopolskich. W deklaracjach programowych Związku podkreślał, że ma on charakter społeczno-gospodarczy i kulturalny oraz apolityczny. Chętnik założył koła Związku Puszczańskiego m.in. w Myszyńcu, Kadzidle, Łysych i Czarni.
Na rzecz Mazur thumb|Pomnik Stacha Konwy, wystawiony staraniem Adama Chętnika w 1922 roku Po ogłoszeniu w 1919 plebiscytu na Mazurach Chętnik zgłosił się do Głównego Komitetu Mazurskiego w Warszawie, gdzie uzyskał zgodę na utworzenie lokalnego komitetu w Nowogrodzie z prawem do wydawania własnego pisma i materiałów propagandowychMarek Nowotka, Pogranicze kurpiowsko-mazurskie w pracach i działalności Adama Chętnika, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 7, 1993, s. 53.. W agitacji na rzecz przyłączenia Mazur do Polski powoływał się na wspólnotę językowo-obyczajową Warmiaków i Mazurów pruskich z Kurpiami, czyli podobieństwo gwar i zwyczajów. Do agitacji plebiscytowej oraz propagowania idei pracy organicznej w duchu patriotyzmu powołał pismo kurpiowsko-mazurskie „Gość Pograniczny” (1920–1923 z przerwami), którego redakcja mieściła się razem z „Gościem Puszczańskim” w jego domu. Udało mu się zorganizować kolportaż aż na obszarze Suwalszczyzny. Powoływał oddziały i koła Związku Puszczańskiego, ukierunkowując je na działania plebiscytowe, starał się też do nich wciągnąć organizacje młodzieżowe i harcerstwo, członków Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, nauczycieli, Ochotniczą Staż Pożarną itp.Marek Nowotka, Pogranicze kurpiowsko-mazurskie w pracach i działalności Adama Chętnika, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 7, 1993, s. 54.
Niekorzystny dla Polski wynik plebiscytu w 1920 nie zraził go do działań na rzecz „braci Mazurów” w celu przeciwdziałania germanizacji i podtrzymywania świadomości narodowej. Rozpoczął wydawanie serii „Biblioteczka Pogranicza Prus Wschodnich”Marek Nowotka, Pogranicze kurpiowsko-mazurskie w pracach i działalności Adama Chętnika, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 7, 1993, s. 55., w której wydał 8 swoich opracowań. Jako pierwsza ukazała się broszura poświęcona Stachowi KonwieAdam Chętnik, Stach Konwa, wielki patriota ziemi łomżyńskiej, pogromca Szwedów, Sasów i Moskali, Nowogród 1922.. Dzięki staraniom Chętnika Konwie postawiono pomnik w lesie pod JednaczewemJerzy Kijowski, Historia Puszczy Zielonej w pracach Adama Chętnika, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 7, 1993, s. 19.. Na uroczystości odsłonięcia pomnika 25 czerwca 1922 zjawiło się kilku Mazurów z pogranicza, przez co po części oficjalnej urządzono wiec w sprawie mazurskiej.
W okresie międzywojennym, kiedy przekroczenie granicy polsko-niemieckiej było utrudnione, działalność mazurska Chętnika sprowadziła się do publikacji artykułów i opracowań historyczo-etnograficznych, z których najbardziej znaczącą była książka Mazurskim Szlakiem. Opisy, obrazki, opowieści, gadki z Pogranicza Prus Wschodnich z ilustracjami i mapkami (1939).
Poseł na Sejm Był posłem na Sejm I kadencji (1922–1927) z ramienia Związku Ludowo-Narodowego. Jako przedstawiciel ziemi łomżyńskiej zasiadał w komisjach zajmujących się sprawami regionu: gospodarką leśną, regulacją Narwi, kwestiami gospodarczymi i oświatowymi, bronił interesów regionu przez składanie wniosków i interpelacji poselskichAdam Chętnik, Mój życiorys: fragmenty, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 6, 1992, s. 212..
Po upływie kadencji Sejmu wycofał się z działalności politycznej i poświęcił się pracy naukowej.
Praca naukowa i muzealnictwo Chata kurpiowska thumb|Fotografia z książki Puszcza kurpiowska Pierwsza książka Chętnika Puszcza kurpiowska ukazała się w 1913. Jego druga książka Chata kurpiowska (1915) – druga obszerna monografia o budownictwie ludowym, po „Budownictwie ludowym na Podhalu” Władysława Matlakowskiego – nawiązywała do rozprawy Jana Karłowicza pt. Chata polska. Studium lingwistyczno-archeologiczne zawierającej apel o gromadzenie szczegółowych opisów budownictwa ludowego różnych regionów. Jako praca poprawna metodycznie, oparta na doskonałej znajomości terenu i tematu (Chętnik zadedykował ją ojcu, „kurpiowskiemu cieśli zawołanemu”), została doceniona przez środowisko naukowe. Od Instytutu Popierania Nauki Chętnik otrzymał za nią nagrodę im. Mianowskiego. Całość nagrody i honorarium przeznaczył na zakup ziemi nad Narwią, gdzie w przyszłości zamierzał się osiedlić z rodziną.