Tamaryna (Saguinus) – rodzaj ssaków naczelnych z rodziny pazurkowcowatych (Callitrichidae).
Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki zamieszkujące lasy tropikalne północnej i zachodnio-środkowej części Ameryki Południowej.
Charakterystyka Długość ciała 18–33 cm, ogona 25–42 cm; masa ciała 293–650 g. Żyją w małych grupach, które zwykle składają się z pary rodzicielskiej i 1–3 młodych. Tak jak u marmozet, ojciec młodych tamaryn opiekuje się nimi już od chwili porodu. Kilka gatunków tamaryn jest zagrożonych wyginięciem.
Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1807 roku zoolog i botanik Johann Centurius von Hoffmannsegg w artykule poświęconym opisowi czterech małpopodobnych zwierząt z Brazylii, opublikowanym w czasopiśmie Magazin für die neuesten Entdeckungen in der gesammten Naturkunde. Gatunkiem typowym jest (oznaczenie monotypowe) S. ursula.
W obrębie pazurkowcowatych łączono rodzaj tamaryna (Saguinus) z marmozetą (Leontopithecus) w jedną grupę, pozostałe zaś w drugą, tak jak poczynił to w 1957 W.C.O. Hill, kierując się uzębieniem (m.in. stosunek wielkości siekaczy do kłów, większy u krótkociosych marmosets niż u długociosych tamarins, a więc tamaryn i marmozet) (nowsze badania genetyczne temu przeczą). Dokładny podział rodziny na rodzaje zmieniał się jednak zależnie od autora.
W 2012 ukazała się publikacja Schneidera i innych, w której zbadano mtDNA regionu kontrolnego. W efekcie uzyskano następujące drzewo filogenetyczne:
Badania genetyczne wskazują bazalną pozycję Saguinus na drzewie rodowym pazurkowcowatych, oddzieliły się między 13 a 15 milionów lat temu. Gatunki z rodzaju tamaryna grupowano w aż 12 rodzajach. Można podzielić je na 6 grup gatunków: Saguinus bicolor, Saguinus inustus, Saguinus midas, Saguinus mystax, Saguinus nigricollis, Saguinus oedipus. Grupa nigricollis oddzieliła się jako pierwsza około 11–8 milionów lat temu. Następnie, przed 6–7 milionami lat, oddzieliła się grupa mystax. 4–5 milionów lat temu oddzieliła się grupa oedipus. Jako ostatnie zróżnicowały się dwie pozostałe grupy bicolor i midas. W efekcie Rylands i inni zaproponowali w przypadku grupy nigricollis, starszej od pojawienia się Callithrix, Cebuella czy Mico, powrócenie do rodzaju Leontocebus. Badacze ci zaprezentowali w swej publikacji następujący kladogram:
Jeszcze nowsze badania z 2023 wskazują nawet po oddzieleniu Leontocebus obecność 3 głównych kladów, którym Lopes i inni przypisują rangę rodzajów: Oedipomidas, Saguinus i Tamarinus. Prezentują następujący kladogram (uproszczono):
Etymologia Saguinus (Sanguinus, Saquinus): ‘pazurczatka’, być może od brazylijskiej, lokalnej nazwy sahui, używanej w okolicach Bahia. Midas (Middas): w mitologii greckiej Midas () był władcą Frygii, który został obdarzony mocą dotyku zamieniającego wszystko w złoto. Nazwa ta została po raz pierwszy użyta w teriologii jako epitet gatunkowy tamaryny złotorękiej, najwyraźniej ze względu na żółtozłote lub jasnoczerwonawe ręce i nogi tej małpy. Gatunek typowy (absolutna tautonimia): Midas rufimanus É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812 (= Simia midas Linnaeus, 1758). Leontocebus (Leontocobus): gr. λεων leō, λεοντος leontos ‘lew’; κηβος kēbos ‘długoogoniasta małpa’. Gatunek typowy: Wagner wymienił kilka gatunków – Simia aurita É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1811, Simia Rosalia Linnaeus, 1766, Simia leonina Humboldt, 1805 (= Leontopithecus fuscus Lesson, 1840), Midas bicolor von Spix, 1823, Simia Oedipus Linnaeus, 1758 i Hapale chrisomelas zu Wied-Neuwied, 1821 (= Midas chrysomelas Kuhl, 1820) – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Simia leonina von Humboldt, 1805 (= Leontopithecus fuscus Lesson, 1840). Oedipus: epitet gatunkowy Simia oedipus Linnaeus, 1758; gr. οιδος oidos, οιδεος oideos ‘obrzęk’, od οιδεω oideō ‘puchnąć’; πους pous, ποδος podos ‘stopa’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Oedipus titi Lesson, 1840 (= Simia oedipus Linnaeus, 1758). Marikina: rodzima nazwa używana nad rzeką Marañón lub w górnym biegu rzeki Amazonki zaadaptowana przez de Buffona. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Midas bicolor von Spix, 1823. Oedipomidas (Oedipomidus): zbitka wyrazowa nazw rodzajów: Oedipus Lesson, 1840 oraz Midas É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812. Gatunek typowy: Reichenbach wymienił dwa gatunki – Simia Oedipus Linnaeus, 1758 i Hapale Geoffroyi Pucheran, 1845 – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Simia oedipus Linnaeus, 1758. Hapanella: rodzaj Hapale Illiger, 1811 (uistiti); łac. przyrostek zdrabniający -ella. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Hapale geoffroyi Pucheran, 1845. Mystax: gr. μυσταξ mustax, μυστακος mustakos ‘wąsy’, od μασταξ mastax, μαστακος mastakos ‘szczęki, usta’, od μασαομαι masaomai ‘żuć’. Gatunek typowy (absolutna tautonimia): Midas mystax von Spix, 1823. Seniocebus: ‘starzec’, od senex, senis ‘starsza osoba’; rodzaj Cebus (kapucynka). Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Midas bicolor von Spix, 1823. Tamarin: lokalna nazwa Tamarina dla tamaryny, używana w Kajennie w Gujanie Francuskiej, zaadaptowana w XVIII wieku przez francuskiego przyrodnika de Buffona. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Saguinus Ursula von Hoffmannsegg, 1807. Tamarinus: jak Tamarina. Gatunek typowy: Trouessart wymienił kilkanaście gatunków – Jacchus chrysopygus Mikan, 1823, Midas fuscicollis von Spix, 1823, Hapale illigeri Pucheran, 1845, Hapale Devilli I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1851, Midas lagonotus Jiménez de la Espada, 1870, Midas nigricollis von Spix, 1823, Midas graellsiPodgatunek S. nigricollis Jiménez de la Espada, 1870, Hapale nigrifrons I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1851, Midas tripartitus A. Milne-Edwards, 1878, Midas weddelli Deville, 1849, Midas mystax von Spix, 1823, Midas labiatus É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812 i Midas pileatus I. Geoffroy Saint-Hilaire & Deville, 1848 – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Midas mystax von Spix, 1823.
Podział systematyczny Do rodzaju należą następujące gatunki zgrupowane w czterech podrodzajach: