Inżynieria społeczna, inżynieria socjalna, socjotechnika () – w politologii, socjologii i marketingu: zespół technik służących osiągnięciu określonych celów poprzez manipulację społeczeństwem. Innymi słowy jest to celowe przekształcanie społeczeństwa.
Stanowi jedną z najważniejszych form oddziaływania aparatu państwowego, partii politycznych i elity władzy na tych: których się już kontroluje; których się pragnie kontrolować; którzy przeszkadzają w sprawowaniu pożądanej kontroliJanusz Goćkowski, Kultura, socjotechnika i style oddziaływania na grupy i jednostki, [w:] Socjotechnika, pod redakcją naukową Adama Podgóreckiego, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, t. 2, s. 84..
Socjotechnika może być stosowana dla dobra społeczeństwa, jednak zarówno reżimy totalitarne jak i liberalne demokracje, wykorzystują socjotechnikę do utrzymania władzy. https://www.nytimes.com/1972/10/08/archives/the-freedom-of-the-press-orwell.html Manipulacja prowadzi często do rozniecania negatywnych uczuć jak strach, agresja i nienawiść.
Rozumienie socjotechniki Socjotechnika może być rozumiana jako: Działanie indywidualne lub grupowe zmierzające do uzyskania pożądanego zachowania jednostek i grup społecznych. Zespół dyrektyw dotyczących dokonywania racjonalnych przemian życia społecznego. Dyrektywy te, zwane dyrektywami socjotechnicznymi określają, jak przy pomocy odpowiednich środków dokonywać celowych przemian społecznych, opierając się przy tym na ocenach i wartościach społecznych. Refleksja teoretyczna nad celowymi działaniami społecznymi, przyjmująca ich skuteczność za jedno z głównych kryteriów analizy. Sztuka lub umiejętność skutecznego oddziaływania na innych.
Kulturowe rozumienie socjotechniki Socjotechnika może być rozumiana jako autonomiczna dziedzina kultury, kształtująca tę kulturę jako forma inwencji i aktywności cywilizacyjnej. Występuje we wszystkich typach cywilizacji w roli czynnika stymulującego i organizującego układy i procesy kulturowe. „Historia dostarcza badaczom socjotechniki rozlicznych dowodów świadczących, że opisywanie i wyjaśnianie tej dziedziny zjawisk wymaga interpretacji kulturowej” – ocenia Janusz GoćkowskiJanusz Goćkowski, Kultura, socjotechnika i style oddziaływania na grupy i jednostki, [w:] Socjotechnika, pod redakcją naukową Adama Podgóreckiego, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, t. 2, s. 69..
Jest metodą budowania i przekazywania reguł i sposobów oddziaływania na grupy i jednostki.
Zajmuje się zarówno instytucjami, jak i konkretnymi jednostkami; ważne są zarówno aspekt zbiorowej realizacji, jak i indywidualnej twórczości – wzajemnie od siebie zależne. „...wszelka indywidualna inspiracja tylko wtedy może stać się rzeczywistością kulturową, jeśli może ukształtować opinię publiczną grupy, znaleźć materialny środki wyrazu i wcielić się w tę instytucję” – twierdzi Bronisław MalinowskiJanusz Goćkowski, Kultura, socjotechnika i style oddziaływania na grupy i jednostki, [w:] Socjotechnika, pod redakcją naukową Adama Podgóreckiego, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, t. 2, s. 73, za: Bronisław Malinowski, Naukowa teoria kultury..
Badania struktur i funkcji instytucji zajmujących się socjotechniką oddziaływania na grupy i jednostki pozwalają na wyróżnienie pojęcia kultury socjotechnicznej.
Kulturę socjotechniczną można wyjaśniać jako: instytucje, których funkcją zamierzoną i rzeczywistą jest realizowanie i realizowanie programów prakseologicznego oddziaływania na grupy i jednostki jako zjawiska socjologiczne; dyspozycje stanowiące umiejętności i nawyki w zakresie projektowania i realizowania owych programów; poglądy na temat wartości i celów oraz konwencji, procedur, technologii, metod i dyrektyw, a także operacji używanych w projektowaniu i realizowaniu takich programów; informacje, znaków, symboli i kodów, które kształtują procesy uczenia się socjotechników oraz uczenia się adresatów operacji socjotechnicznych; poziom inteligencji i sprawności psychologicznej oraz wyposażenia technicznego w zakresie projektowania i realizowania owych programów; charakter selekcjonowania i preferowania wartości oraz decydowania o celach wytyczających zadania dla działań projektujących i realizujących owe programyJanusz Goćkowski, Kultura, socjotechnika i style oddziaływania na grupy i jednostki, [w:] Socjotechnika, pod redakcją naukową Adama Podgóreckiego, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, t. 2, s. 77–78..
Dla badań nad kulturą socjotechniczną istotne znaczenie mają: miejsce w czasie, decydujące o konkretnym charakterze kultury socjotechnicznej; struktura społeczno-ekonomiczna, decydująca o charakterze walki i współpracy klas i warstw; kultura polityczna, a przede wszystkim ustrój polityczny i system partyjny, decydująca o charakterze działań na rzecz zdobycia, utrzymania czy rozszerzenia władzy; moralność i etykieta, decydujące o charakterze teoretycznych i praktycznych sporów o racje związane z wartościami, celami, normami, ocenami; a przy tym określające możliwość i dopuszczalność zadań i operacji socjotechnicznych; wiedza i technika, decydujące o umiejętnościach programowania, sterowania, organizowania i realizowania operacji socjotechnicznych; pierwiastek narodowy i religijny nadający kulturze socjotechnicznej „swoiste piękno duchowej ekspresji, wyrosłej na podłożu historycznie ukształtowanych mitów i rytów kulturowych”Janusz Goćkowski, Kultura, socjotechnika i style oddziaływania na grupy i jednostki, [w:] Socjotechnika, pod redakcją naukową Adama Podgóreckiego, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, t. 2, s. 79–80..
Kultury socjotechniczne podzielić można konserwujące, reformujące i rewolucjonizujące społeczeństwo – a więc takie, których celem jest stabilizacja lub modyfikacja, a nawet metamorfoza porządku cywilizacyjnego, na który oddziałują instytucje danej kultury.
Cechy socjotechniki Według Jacka Kurczewskiego socjotechnika może być rozumiana jako: wiedza o tym, jak osiągać pożądane stany rzeczy; byłaby wtedy bardzo bliska socjologii; umiejętność dokonywania zaplanowanych zmian rzeczywistości społecznej i indywidualnej rozumianej jako skuteczność podejmowanych działań; wiedza o ogólnych metodach przekształcania rzeczywistości społeczno-indywidualnej; byłaby bliska prakseologii ogólnej.
Można wyróżnić, zdaniem Adama Podgóreckiego, trzy spojrzenia na socjotechnikęAdam Podgórecki, Pięć funkcji socjologii, [w:] Socjotechnika, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, t. 1, s. 30.: klasyczna koncepcja socjotechniki polega na zestawieniu i dobieraniu rozmaitych prawidłowości ogólnych z zakresu socjologii i nauk pokrewnych po to, by przekładać je na język odpowiednich dyrektyw praktycznych. kliniczna koncepcja socjotechniki zainteresowana także w tym, by owe dyrektywy zostały zaakceptowane i zrealizowane; działa we współpracy z tymi, do których te dyrektywy są skierowane. eksperymentalno-interwencyjna koncepcja socjotechniki uważa za swoje zadanie interwencję w stosunku do grup społecznych, instytucji i organizacji, by wskazać potrzebę działania socjologicznego, z wyliczeniem korzyści i stratAdam Podgórecki, Pięć funkcji socjologii, [w:] Socjotechnika, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, t. 1, s. 30..
Podstawę socjotechniki stanowią elementarne dyrektywy, zarówno te mniej pewne (zaczerpnięte z wiedzy potocznej i literatury), jak i te bardziej pewne (opierające się na twierdzeniach poszczególnych nauk społecznych).
„Teoria socjotechniczna to zbiór skutecznych wypowiedzi celowościowych uporządkowanych ze względu na wymogi praktycznej działalności społecznej”, jak stwierdza Jacek KurczewskiJacek Kurczewski, Problemy analizy działań socjotechnicznych, [w:] Socjotechnika, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, t. 1, s. 57..
Oddziaływanie socjotechniczne Celem zabiegów socjotechnicznych może być uzyskanie pożądanego stanu rzeczy odnoszącego się do: poszczególnej jednostki (psychotechnika); do grupy społecznej – zbioru jednostek powiązanych szeregiem więzi międzyosobniczych (działanie na mikrostruktury); do agregatu społecznego – zbioru jednostek nieposiadających wspólnych więzi subiektywnych (działanie na makrostruktury).
Oddziaływanie na jednostkę może być dokonywane czterema drogami: bezpośrednie; za pomocą jej fizycznego otoczenia; za pomocą kontrolowania stanu agregatu ludzkiego, w skład którego wchodzi; za pomocą kontrolowania stanu grupy społecznej, do której należy.
Głównym celem decydenta, któremu socjotechnik ma służyć radą, jest wywoływanie określonych zachowań ludzkich, a „rola socjotechnika polega między innymi właśnie na tym, by pomóc decydentowi w zdaniu sobie sprawy, wobec jakiego stoi wyboru”, jak pisze Klemens Szaniawski. Socjotechnik dostarcza niezbędnych informacji, decydent na ich podstawie podejmuje określone działaniaKlemens Szaniawski, Teoria decyzji a dyrektywy socjotechniczne, [w:] Socjotechnika, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, t. 1, s. 73..
Socjotechnik wobec osoby, która nie akceptuje celu oddziaływania, nie wykazuje gotowości do jego osiągnięcia lub nie ma odpowiedniej motywacji, podejmuje środki nagradzające, karzące i neutralnie emocjonalnieOddziaływanie na człowieka, jak stwierdza Jacek Kurczewski, w rzeczywistości rzadko ogranicza się do użycia środków z tylko jednej z tych kategorii.. Idąc za tym, wyróżnia się socjotechnikę nagradzania, socjotechnikę karania i oddziaływania neutralne emocjonalnie. Socjotechnika nagradzania i socjotechnika karania mają właściwości opisywane w psychologii pod nazwą teorii uczenia.
Innym sposobem podziału sytuacji, w których zachodzą kształtowania, jest odróżnienie sytuacji dokonywującej się za pośrednictwem świadomości lub poza nią.
Psychotechnika a socjotechnika Zasadnicze różnice: Psychotechnika to taka nauka praktyczna, która przy uwzględnieniu uznawanych ocen i znajomości ogólnych prawidłowości psychicznych przez zalecenia odpowiednich środków dążyć będzie do uzyskania przewidzianych środków psychicznych u danej jednostki. Ma zastosowanie tam, gdzie chodzi o uzyskanie zmiany w opiniach, postawach lub zachowaniach jednostki. Zmierza do zmienienia człowieka pod jakimś szczególnym względem lub do narzucenia mu pewnej określonej identyfikacji czy też zmiany uprzednio posiadanej identyfikacji.
Socjotechnika to taka nauka praktyczna, która przy uwzględnieniu uznawanych ocen oraz przy uwzględnieniu ogólnych prawidłowości społecznych dążyć będzie przy stosowaniu zalecanych środków do wywołania określonych skutków społecznych. Ma zastosowanie wtedy, gdy zmiana będzie dotyczyć opinii postaw i zachowań jednostki abstrakcyjnej, modelowej. Zdąża do ukształtowania łatwo społecznie rozprowadzalnego całościowego wzoru osobowego lub pewnego stereotypu zachowania częściowego.
W oddziaływaniu psychotechnicznym chodzi o dokonanie zmian w danej jednostce i tylko w tej jednostce.
Psychotechnika może być niekiedy używana do celów społecznych, a socjotechnika może być używana do celów psychotechnicznychAdam Podgórecki, Oddziaływanie na jednostkę i na grupę społeczną, [w:] Socjotechnika, pod redakcją naukową Adama Podgóreckiego, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, t. 2, s. 52–53; praca drukowana w Studiach socjologicznych, nr 3/4, 1968..
Stosowane techniki pozorny wybór – adept socjotechniki przedstawia podmiotom manipulacji kilka punktów widzenia, ale zdanie zgodne z jego poglądami w zawoalowany sposób ukazuje w bardziej pozytywnych barwach; ośmieszanie – manipulator stara się ośmieszyć nieodpowiadające mu idee; autorytatywne świadectwo – socjotechnik powołuje się na powszechnie akceptowany autorytet; transfer (przeniesienie) – osoba manipulująca społecznością stara się skojarzyć swoje przesłanie z pozytywnym pojęciem ugruntowanym wśród jego odbiorców, często poprzez tworzenie zbitek słownych; niezależne zdanie – adept inżynierii społecznej tak kształtuje przekaz, aby stworzyć wrażenie, że nie zależy mu na przekonaniu odbiorców do swojego zdania; selekcja faktów – manipulator wybiera fakty tylko dla niego wygodne i pozwala odbiorcom na dostęp tylko do jego przekazów;