Kino „Kosmos” – kino w Katowicach, położone przy ulicy Sokolskiej 66, prowadzone przez Instytucję Filmową „Silesia-Film” (poprzednio Centrum Sztuki Filmowej). Zostało wybudowane w latach 1959–1965 w stylu późnego modernizmu i przebudowane w latach 2004–2006.

Historia lewo|mały|Fragment osiedla Koszutka pod koniec lat 50. XX wieku; po lewej gmach kina „Kosmos” w trakcie budowy lewo|mały|Kino „Kosmos” w swojej pierwotniej bryle lewo|mały|Centrum Sztuki Filmowej miesiąc przed oficjalnym otarciem po przebudowie (2006)

Budynek kina „Kosmos” został wzniesiony w latach 1959–1965 pośrodku ówczesnego osiedla im. Juliana Marchlewskiego (późniejsze osiedle Koszutka) w Katowicach. Kino zostało zaprojektowane w stylu późnomodernistycznym przez Stanisława Kwaśniewicza, Juranda Jareckiego i Mariana Skałkowskiego z katowickiego „Miastoprojektu”, a pierwsze rysunki koncepcyjne gmachu powstały już w 1956 roku.

„Kosmos” stał się jedynym kinem wybudowanym od podstaw w Katowicach w okresie Polski Ludowej. W momencie otwarcia posiadał jedną z największych sal kinowych na Górnym Śląsku (mogła jednocześnie pomieścić 650 widzów), wyposażoną w jedyny w regionie wklęsły ekran panoramiczny, a także był pierwszym kinem wyposażonym w aparaturę projekcyjną do odtwarzania z taśmy o szerokości 70 mm. W dniu premiery działalności kina „Kosmos” wyemitowano film Pierwszy dzień wolności w reżyserii Aleksandra Forda – sam reżyser wziął udział w jego projekcji.

Rozwój telewizji i nośników VHS, a także sieci multipleksów w latach 80. i 90. XX wieku doprowadził do spadku frekwencji w kinie „Kosmos”, a wraz z tym do pogorszenia stanu technicznego budynku. Z tego też powodu na początku XXI wieku podjęto decyzję o przebudowie kina i stworzenia w nim wielofunkcyjnej placówki z filmoteką, kinem studyjnym, biblioteką i zapleczem dydaktycznym.

Gruntowną przebudowę gmachu rozpoczęto w 2004 roku. Otwarcie kina po modernizacji miało miejsce 7 października 2006 roku (bądź dzień wcześniej). Nazwę obiektu zmieniono na Centrum Sztuki Filmowej. Bryłę kina całkowicie zmieniono na podstawie projektu architekta Jacka Machnikowskiego. Po poprzednim wystroju pozostały żyrandole i ścienna mozaika autorstwa Klaudiusza Jędrusika, przedstawiająca Pana Twardowskiego na kogucie. Przebudowa otrzymała antynagrodę – Betonową Kostkę.

W 2009 roku Centrum Sztuki Filmowej odwiedziło 174 tys. widzów, a rok później, po czterech latach od przebudowy kino powróciło do swojej poprzedniej nazwy (Centrum Sztuki Filmowej – Kino Kosmos) i z tej też okazji na elewacji budynku zamontowano nowy neon, który został oficjalnie włączony 15 października.

W 2012 roku zmieniono aranżację holu budynku według projektu pracowni Wzorro. Architekci dostosowali stylistykę wnętrz do estetyki przełomu lat 50. i 60. XX wieku, gdy powstało kino „Kosmos”, które posługiwało się już wówczas wyłącznie tą nazwą.

W 2019 roku kino przeszło kolejny remont, dzięki czemu hol kina nawiązano estetycznie do jego nazwy oraz odwołuje się w swoim wystroju do klasyki filmów science-fiction. W 2010 roku zadebiutował Międzynarodowy Festiwal Producentów Filmowych Regiofun, którego kino „Kosmos” było głównym obiektem (organizowano go do 2016 roku). W 2011 roku plac za Centrum Sztuki Filmowej uzyskał nazwę skwer Gustawa Holoubka.

W 2026 kinu została przyznana Śląkfa za 2025 rok w kategorii „wydawca/promotor roku”. Do nagrody nominowała je Anna Kańtoch, pisząc: „w czasach, gdy większość starych kin dawno już ustąpiła miejsca podobnym do siebie jak dwie krople wody multipleksom, istniejący od lat 60. Kosmos nie tylko przetrwał, ale w dodatku udało mu się zbudować jedyną w swoim rodzaju pozycję na rynku”.

Działalność Kino „Kosmos”, poza bieżącym repertuarem, nastawione jest na klasykę kina ze zbiorów Filmoteki Śląskiej oraz Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego, a także emituje odrestaurowane filmy. Transmituje na żywo oraz organizuje retransmisje oper z Metropolitan Opera w Nowym Jorku oraz spektakli teatralnych z National Theatre w Londynie.

Kino aranżuje projekty edukacyjne, skierowane do nauczycieli i uczniów wszystkich grup wiekowych. Dla osób starszych organizowane są filmy z cyklu Pora dla Seniora, a dla dzieci na pokazy animacji w sobotnie i niedzielne popołudnia oraz w ramach cyklu Rodzina w Kinie. W kinie funkcjonuje Klub Filmowy Ambasada, odbywają się cykle filmowe, repliki festiwali oraz przeglądy tematyczne, jak retrospektywy reżyserów i reżyserek.

W kinie „Kosmos” zlokalizowana jest również siedziba Filmoteki Śląskiej Instytucji Filmowej „Silesia-Film” z biblioteką, czytelnią i wizualnią, a oprócz samego kina w budynku mieści się także kawiarnia.

Architektura mały|Fasada kina „Kosmos” (2026)

Kino „Kosmos” znajduje się przy ulicy Sokolskiej 66 w Katowicach (pierwotnie pod adresem plac Grunwaldzki 3). Stanęło na zamknięciu zielonej osi, w centralnej części Koszutki, zwrócone fasadą do placu Grunwaldzkiego, w otoczeniu socrealistycznych budynków osiedla Koszutka.

Jest to obiekt dwukondygnacyjny z podpiwniczeniem, o konstrukcji szkieletowej, z przekryciem w formie stalowych kratownic, a samą konstrukcję ściany osłonowej oraz okna wykonano z profili aluminiowych. Jego bryła pierwotnie miała kształt zwężającego się w kierunku zachodnim prostopadłościanu. Powierzchnia użytkowa gmachu po przebudowie wynosi 2363 m² (pierwotnie 1075 m²), a kubatura 14 680 m³.

Architektonicznie gmach po przebudowie w stylu postmodernistycznym nie ma zasadniczo nic wspólnego z oryginalnym kształtem – charakteryzuje się ciężką bryłą, bez transparentnej szklanej fasady. Pierwotnie natomiast fasada kina była całkowicie przeszklona, a jego górną partię wyłożono aluminiową blachą trapezową. Po boku umieszczono duży napis z nazwą kina, a boczne ściany pokryto okładziną z granitu. Przed budynkiem powstał taras, który miał służyć m.in. dla osób czekających w kolejkach do kas. Po bokach zaprojektowano rampy umożliwiające szybkie opuszczenie kina przez widzów.

We wnętrzu kina „Kosmos”, na dole pierwotnie znajdowała się obszerna poczekalnia, hol kasowy, toalety oraz klatki schodowe. Pomiędzy holem a poczekalnią zaprojektowano przeszklone ściany. Na piętrze, przed górnym wejściem na salę także znajdował się hol. Amfiteatralna sala kinowa początkowo była wyłożona fakturowanym tynkiem, a strop gipsem. Na sufitach zawieszono gwieździste żyrandole, a w holu metaloplastyczne rzeźby i kolorową mozaikę przedstawiającą Pana Twardowskiego, którą wpisano do gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice.

Kino „Kosmos” dysponuje łącznie dwiema salami kinowymi. Duża, nosząca nazwę Nostromo, posiada 367 miejsc na widowni i srebrny ekran. Mała, nazwana Solaris, mieści 46 składanych foteli z pulpitami. Obydwie sale obsługuje jedna kabina projekcyjna, wyposażona zarówno w dwa projektory analogowe na taśmy 35 mm, jak i dwa projektory cyfrowe.

Fotografia kina Kosmos sprzed modernizacji elewacji znalazła się na okładce albumu Kosmos Kino hiszpańskiego zespołu muzyki elektronicznej .

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Oficjalna strona internetowa kina „Kosmos” Oficjalna strona Instytucji Filmowej „Silesia-Film”

Kosmos Kategoria:Koszutka Katowice Kategoria:Architektura postmodernizmu w Katowicach Kategoria:Budynki projektu Juranda Jareckiego