thumb thumb thumb thumb thumb thumb|Święto 13 Dywizji Piechoty w Równem - odsłonięcie pomnika marszałka Józefa Piłsudskiego; lipiec 1934 thumb|Święto 13 Dywizji Piechoty w Równem - dobosze 45 pp w historycznych strojach legii gen. Józefa Zajączka
13 Kresowa Dywizja Piechoty (13 DP) – wielka jednostka piechoty Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego II RP w latach 1918–1939.
W okresie międzywojennym dowództwo 13 DP stacjonowało w Równem. W jej skład w 1923 wchodziły: 43 pp, 44 pp i 45 pułk piechoty. W czasie kampanii wrześniowej dywizja walczyła w składzie Armii „Prusy”. Początkowo przeznaczona do Korpusu Interwencyjnego, już w toku wojny przerzucona koleją pod Tomaszów Mazowiecki. Prowadziła walki z XVI Korpusem Armijnym. Część dywizji broniła do 16 września odcinka Wisły od Wilgi do Maciejowic, a następnie przebiła się do Warszawy. Tam gdzie łącznie z 1. i 2 pułkiem robotniczym tworzyła nową 13 DP. Większość, pod dowództwem płk. dypl. Wacława Szalewicza, utworzyła w Chełmie 13 Brygadę Piechoty, która wzięła udział w II bitwie tomaszowskiej.
1 Dywizja Strzelców Polskich 1918–1919
W czerwcu 1918 w składzie Armii Polskiej we Francji przystąpiono do formowania 1 Dywizji Strzelców Polskich. 17 czerwca w miejscowości Villeres-Marmery 1 pułk Strzelców Polskich złożył przysięgę i otrzymał sztandar ufundowany przez miasto Paryż. 22 czerwca pod Mailly w Szampanii miasta: Verdun, Nancy i Belfort wręczyły ufundowane przez siebie sztandary 2 i 3 pułkowi Strzelców Polskich oraz 1 pułkowi artylerii polowej. 8 lipca dywizja liczyła 227 oficerów i 10.005 szeregowców. 4 sierpnia francuskie Naczelne Dowództwo podjęło formalną decyzję o sformowaniu 1 DSP w oparciu o dowództwo i pododdziały rozformowywanej 63 Dywizji Piechoty. Dowódcą 1 DSP został gen. Ecochard, dotychczasowy dowódca francuskiej 63 DP. Wkrótce zastąpił go gen. Vidalon, były szef sztabu 4 Armii (franc.). Zastępcą dowódcy dywizji (dowódcą piechoty dywizyjnej) został płk Jasieński. Formowanie dywizji w oparciu o służby i zakłady 63 DP (franc.) trwało do grudnia 1918. W listopadzie 1918 dowództwo francuskie zamierzało użyć dywizji w operacji zmierzającej do zajęcia rejonu Saarbrücken pomimo tego, że nie zakończyła ona formowania. 11 listopada dywizja znalazła się na podstawie wyjściowej do natarcia w rejonie Lunéville. Podpisanie rozejmu przekreśliło plany wykorzystania dywizji do walk frontowych. 19 lutego 1919 na bazie rozformowanego XXXVI Korpusu (franc.) sformowano I Korpus AP we Francji w skład, którego weszła 1 i 2 Dywizja Strzelców Polskich. Obsada personalna dowództwa dywizji w 1920StanowiskoStopień, imię i nazwiskoDowódca dywizjipłk Franciszek Paulikgen. por. Stanisław Haller (14 VIII –16IX)gen. ppor. Adam Nowotny (od 16 IX)Szef sztabumjr szt. gen. Tadeusz Kurcjuszmjr Włodzimierz BochenekReferent organizacyjno materialnymjr Teodor Furgalski (ranny 17 VIII)Referent organizacyjnyppor. Nikodem PolakReferent informacyjnyppor. Zagórowskipor. ad. szt. Stefan Starzyński (od 2 VIII)Referent operacyjnykpt. Józef Gródeckipor. ad. szt. Jerzy StawińskiOficer operacyjnypor. Piotr LisowskiReferent materialnykpt. Józef PotyrałaReferent uzbrojeniapor. Szczepan ŻebrowskiReferent personalnyN.N.Szef łączności dywizjipor. Marian Dorotycz- Malewiczpor. Józef Edward OleksyReferent technicznykpt./mjr Czesław PawłowiczSzef intendenturypor. Mieczysław NowotarskiSzef sanitarnymjr/ppłk lek. dr Bronisław StrońskiDywizyjny lekarz weterynariirtm./mjr lek. wet. Leon Jaroszmjr lek. wet. Tadeusz KuszProboszcz dywizjiks. Kazimierz AndlerKierownik sądu polowegokpt. KS Tadeusz Julian Skwirzyńskikpt. KS dr Franciszek Konieczny (od 5 VIII)Oficer śledczypor. dr Juliusz Neumann (do VII)Oficer śledczypor. Jan SuwadaOficer śledczyppor. KS Aleksander ZaniewskiOficer śledczykpt. KS dr Stanisław Dręgiewicz (od 2 VIII)Oficer sąduppor. KS dr Leon Becher(od VII)Oficer sąduppor. KS Władysław Józef KóhslingOficer sąduppor. Feliks Neymark-Bądkowski (od 29 VIII)Protokolantpchor. Wacław Bara (VII)Kierownik poczty polowej nr 29urz. wojsk. IX r. Kazimierz GutkiewiczOficer pocztyurz. wojsk. X r. WicherkiewiczObsługa Hughesaurz. wojsk. X r. Stanisław KosteckiObsługa Hughesaurz. wojsk. X r. Marcin PytelSzef kartografiipor. Stanisław NastałDywizyjny punkt zborny jeńcówpchor. MalinowskiAdiutant sztabupor. ad. szt. Jerzy BonkowiczOficer adiutanturyppor. Franciszek SablikOficer ordynansowypor. Roman KozakiewiczOficer cenzurypor. Jan BłożeckiOficer cenzuryppor. Witold DenizanReferent taborówpor. Zygfryd ZinkasOficer dowództwartm. ad. szt. Bohdan Witwicki (do 1 VIII)Oficer dowództwakpt. Wojciech Fyda (do VII)Oficer dowództwapor. Otton Bruckmann (do VII)Oficer dowództwapor. Aleksander Skarbek Kiełczewski (do 1 VIII)Oficer dowództwappor. Paweł FrytzOficer dowództwappor. Henryk NakoniecznikoffOficer dowództwappor. Maksymilian Raban (od 5 VIII)Oficer dowództwappor. Jerzy Niewiadomski (od 10 VIII)Oficer dowództwapchor. Tadeusz LeszczyńskiOficer dowództwaurz. wojsk XI r. LankoszKompania sztabowaDowódca kompaniippor. Aleksander KoenigDowódca plutonuppor, Kazimierz SmerekaDowódca plutonuppor. Kazimierz TchórzelskiPluton żandarmerii polowejDowódcappor. Roman Puaczppor. Aleksander Skory
13 Kresowa DP w walce o granice thumb|13 DP w 1938 9 września 1919 rozkazem Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego 1 Dywizję Strzelców Polskich przemianowano na 13 Dywizję Piechoty. W jej skład weszły 43., 44., 45. i 50 pułk piechoty. Dywizję przeformowano na etat dywizji złożonej z dwóch brygad piechoty (każda po dwa pułki):
XXV Brygada Piechoty 43 pułk piechoty (dawny 1 pułk Strzelców Polskich 1 DSP) 44 pułk piechoty (dawny 2 pułk Strzelców Polskich 1 DSP) XXVI Brygada Piechoty 45 pułk piechoty (dawny 3 pułk Strzelców Polskich 1 DSP) 50 pułk piechoty (dawny 8 pułk Strzelców Polskich 3 DSP)
13 DP uczestniczyła w maju, czerwcu i lipcu 1919 w walkach z wojskami Ukraińskiej Republiki Ludowej w rejonie Włodzimierz Wołyński, Kowel, Łuck. Od sierpnia walczyła z bolszewikami o Równe, Zwiahel, Ostróg. Od kwietnia 1920 roku uczestniczyła w ofensywie na Kijów, zdobyła Ostropol i Koziatyn. Na przełomie maja i czerwca 1920 roku i broniła pozycji pod Koziatynem przed atakami Armii Konnej Budionnego, w zaciekłych walkach udaremniając wszystkie jej ataki. W lipcowym i sierpniowym odwrocie Armii Polskiej powstrzymywała wojska Budionnego w marszu na Lwów (m.in. w bitwie pod Brodami). 13 Dywizja udaremniła zdobycie miasta przez Armię Konną, zadając jej duże straty. Mieszkańcy Lwowa dziękując za ocalenie miasta ofiarowali dowódcy dywizji pamiątkowy proporzec. We wrześniu dywizja ścigała Budionnego pod Zamościem, Komarowem, Tyszowcami, a potem w ofensywie na Wołyniu do Łucka. Do końca walk dywizja działała w rejonie Zwiahla.
Dywizja w okresie pokoju 18 października 1921 wprowadzono pokojową organizację wojska. Rozformowano brygady piechoty. Dywizje przeszły na strukturę trzypułkową. W związku z powyższym ze składu dywizji wyłączono 50 pułk piechoty i podporządkowano go dowódcy 27 Dywizji Piechoty.
W 1931 utworzono 13 kompanię telegraficzną, a 13 pułk artylerii polowej przemianowano na 13 pułk artylerii lekkiej.
Jednostki dywizji stacjonowały na terenie Okręgu Korpusu Nr II, w garnizonach: Równe – dowództwo 13 DP, 44 i 45 pp oraz 13 pal, Ośrodek Sapersko-Pionierski 13 DP, 13 samodzielna bateria artylerii przeciwlotniczej, kompania łączności 13 DP, Dubno – 43 pp, Brody – II/43 pp, Łuck – III/13 pal, Komenda Rejonu PW Konnego 13 DP, Włodzimierz Wołyński – kadra zapasowa piechoty.
Obsada personalna w marcu 1939 Ostatnia „pokojowa” obsada personalna dowództwa dywizji: StanowiskoStopień, imię i nazwiskodowódca dywizjipłk dypl. Józef Stefan Ćwiertniakdowódca piechoty dywizyjnejpłk art. Wacław Szalewiczszef sztabuppłk dypl. art. Alfred SiudowskiI oficer sztabukpt. dypl. art. Walenty RodziewiczI oficer sztabu (dubler)kpt. dypl. Leon CzerniakII oficer sztabukpt. Eustachy Wiktor Palewiczkomendant rejonu PW konnegomjr kaw. Franciszek Bednarskidowódca łącznościkpt. łączn. Eugeniusz Kisteroficer taborowykpt. tab. Józef Karasińskioficer intendenturykpt. int. Feliks Stefan Kosman
Działania dywizji w kampanii wrześniowej
13 DP zmobilizowana została w dniach 14–15 sierpnia 1939 w mobilizacji alarmowej, w grupie jednostek oznaczonych kolorem czerwonym. W dniach 16–18 sierpnia przewieziona w rejon Bydgoszczy, gdzie wraz z 27 Dywizją Piechoty weszła w skład Korpusu Interwencyjnego. 23 sierpnia zrezygnował ze stanowiska dowódca dywizji płk Józef Ćwiertniak, a 26 sierpnia nowym dowódcą został były dowódca piechoty dywizyjnej 14 Dywizji Piechoty płk Władysław Kaliński. 31 sierpnia, rozkazem marsz. Edwarda Rydza-Śmigłego, Korpus Interwencyjny rozwiązano, a dywizja została przydzielona do odwodowej Armii „Prusy” gen. Stefana Dęba-Biernackiego.
Przerzucanie pododdziałów dywizji spod Bydgoszczy w rejon Koluszek rozpoczęto dopiero 1 września około południa. Pierwsze transporty w rejon stacji wyładowczych dotarły 2 września, a oddziały po wyładowaniu się ześrodkowały się w lasach Regny – Będzelin. Pozostałe, na skutek ataków lotniczych i zniszczenia linii kolejowych, docierały do rejonu wyładowczego przez kilka dni, a ostatni I/ 45 pp w nocy z 5 na 6 września. 2 września stanowisko dowodzenia dywizji rozwinięto w Redzeniu. Ześrodkowanie w pobliżu linii kolejowej spowodowało, że oddziały były pod ciągłym ostrzałem nieprzyjacielskiego lotnictwa, a straty były znaczne. 3 września przybył w rejon Koluszek 43 pułk piechoty i od 7.00 wyładowywał się na stacji Rokiciny. Pierwszy przybył eszelon z dowództwem pułku i samodzielnymi pododdziałami. Około południa przyjechał I batalion, który w trakcie wyładowywania był silnie bombardowany. Około 15.00 wyładowywała się kompania przeciwpancerna i pluton artylerii, a około 17.00 II batalion. Nocą z 3 na 4 września 13 DP rozpoczęła 35-kilometrowe przegrupowanie do rejonu Tomaszów –Ujazd. Jej ostatnie pododdziały wyładowywały się jeszcze nocą z 5 na 6 września ( III/43 pp, I/45 pp i 3/13 pal).
4 września dywizja ześrodkowana została w lasach na południe od Regn. Rozkazem dowódcy Armii „Prusy", 5 września przesunięta została do obszaru: Tomaszów Mazowiecki – Ujazd w celu jego obrony. Była ostatnią dywizją broniącą drogi do stolicy. Lewe skrzydło obrony – las Zawady przed Tomaszowem – obsadził 45 pułk strzelców kresowych, prawe skrzydło – rejon miejscowości Wólka Krzykowska, Sangródz i Ujazd – 43 pułk strzelców. 44 pułk strzelców stanowił odwód i stał w lesie Lubochnia koło wsi Kaczka i (I baon) pod Bronisławowem.