Jeleń, jeleniec (Cervus) – rodzaj ssaków z podrodziny jeleni (Cervinae) w obrębie rodziny jeleniowatych (Cervidae).
Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Eurazji, północnej Afryce i Ameryce Północnej.
Morfologia Długość ciała samic 110–230 cm, samców 120–240 cm, długość ogona 8–18 cm, wysokość w kłębie samic 60–150 cm, samców 65–165 cm; długość poroża samców 30–164 cm; masa ciała samic 20–250 kg, samców 30–400 kg.
Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1758 roku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w 10. wydaniu Systema Naturae, publikacji jego autorstwa dotyczącej systematyki zwierząt i roślin. Linneusz wymienił kilka gatunków – Cervus guineensis (nomen dubium), Cervus elaphus , Cervus dama , Cervus alces , Cervus capreolus , Cervus bezoarticus , Cervus tarandus i Cervus camelopardalis – z których gatunkiem typowym był (linneuszowska tautonimia) Cervus elaphus (jeleń szlachetny).
Etymologia Cervus (Corvus): ‘jeleń’. Elaphus: elaphos ‘jeleń’. Gatunek typowy (absolutna tautonimia): Cervus elaphus . Hippelaphus: gr. ιππελαφος ippelaphos ‘koń-jeleń’, od ιππος ippos ‘koń’; ελαφος elaphos ‘jeleń’. Gatunek typowy: nie podany. Harana: etymologia niejasna, Hodgson nie wyjaśnił znaczenia nazwy rodzajowej. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Cervus wallichiiPodgatunek C. canadensis. . Pseudocervus: gr. ψευδος pseudos ‘fałszywy’; rodzaj Cervus . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Cervus wallichii . Strongyloceros: gr. στρογγυλος strongulos ‘okrągły, kulisty’; κερας keras, κερατος keratos ‘róg’. Gatunek typowy: Owen wymienił dwa gatunki – Cervus elaphus i Strongyloceros spelaeus (= Cervus elaphus ) – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Cervus elaphus . Sika (Sica): shika ‘jeleń’. Gatunek typowy: Sclater wymienił trzy gatunki – Cervus mantchuricusPodgatunek C. nippon. , Cervus taëvanus (= Cervus nippon ) i Cervus sika (= Cervus nippon ) – z ktorych gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Cervus sika (= Cervus nippon ). Pseudaxis: gr. ψευδος pseudos ‘fałszywy’; rodzaj Axis (aksis). Gatunek typowy: Gray wymienił trzy gatunki – Cervus mantchuricus , Cervus sika (= Cervus nippon ) i Pseudaxis taivanus (= niepoprwana późniejsza pisownia Cervus taiouanusPodgatunek C. nippon. ) – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Pseudaxis taivanus (= niepoprwana późniejsza pisownia Cervus taiouanusPodgatunek C. nippon. ). Elaphoceros: gr. ελαφος elaphos ‘jeleń’; κερας keras, κερατος keratos ‘róg’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Cervus sika (= Cervus nippon ). Sikelaphus: zbitka wyrazowa nazw rodzajów: Sika oraz Elaphus . Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Cervus Soloensis Sikaillus: rodzaj Sika ; łac. przyrostek zdrabniający -illus. Gatunek typowy: Heude wymienił kilkanaście gatunków – Sika aceros (= Cervus nippon ), Sika brachypus (= Cervus nippon ), Sikaillus consobrinus (= Cervus nippon ), Sikaïllus daimius (= Cervus nippon ), Sikaïllus dejardinius (= Cervus nippon ), Sika infelix (= Cervus nippon ), Sikaïllus latidens (= Cervus nippon ), Sikaïllus marmandianus (= Cervus nippon ), Sika paschalis , Sikaillus regulus (= Cervus nippon ), Sika rex (= Cervus nippon ), Sikaïllus sicarius (= Cervus nippon ) i Cervus sika (= Cervus nippon ) – z których gatunkiem typowym jest Cervus sika (= Cervus nippon ). Eucervus: gr. ευ eu ‘dobry, ładny’; rodzaj Cervus . Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Cervus elaphus . Przewalskium: Nikołaj Michajłowicz Przewalski (1839–1888), rosyjski geograf, generał, badacz środkowej i wschodniej Azji. Członek Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego od 1864, od 1878 członek honorowy Petersburskiej Akademii Nauk. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Cervus albirostris . Deperetia: Charles Jean Julien Depéret (1854–1929), francuski paleontolog. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Cervus (cfr. Anoglochis) Praenipponicus . Bohlinella: dr. Anders Birger Bohlin (1898–1990), szwedzki paleontolog; łac. przyrostek zdrabniający -ella. Nipponicervus: nihon ‘Japonia’; rodzaj Cervus . Pseudodama: gr. ψευδος pseudos ‘fałszywy’ ; rodzaj Dama (daniel). Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Dama nestii . Euraxis: gr. ευρυς eurus ‘szeroki’ ; rodzaj Axis (aksis). Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Dama nestii .
Podział systematyczny Zaliczane do rodzaju Cervus jelenie i sambary były w tradycyjnej klasyfikacji dzielone na podrodzaje Rusa, Rucervus, Sika i Cervus, w nowszych klasyfikacjach zostały podniesione do rangi rodzajów. Według tej klasyfikacji w rodzaju Cervus pozostały dwa gatunki: Cervus elaphus (jeleń szlachetny) i Cervus nippon (jeleń wschodni, sika). Dalsze badania wykazały wyraźne różnice występujące pomiędzy licznymi podgatunkami jelenia szlachetnego. Północnoamerykańskie i syberyjskie podgatunki określane jako wapiti zostały zgodnie uznane przez badaczy za odrębny gatunek Cervus canadensis. Analiza filogenezy przeprowadzona dla 50 populacji większości żyjących gatunków i podgatunków z rodzaju Cervus wykazała, że w Europie, zachodniej Azji i północnej Afryce (grupa zachodnia) występuje Cervus elaphus, natomiast we wschodniej i północnej Azji oraz Ameryce Północnej (grupa wschodnia) – Cervus canadensis. Nie zostały potwierdzone hipotezy o istnieniu jednego gatunku jelenia z licznymi, szeroko rozprzestrzenionymi podgatunkami. Pierwsi prawdziwi przedstawiciele rodzaju Cervus pojawili się prawdopodobnie w Azji Środkowej, a następnie w Europie we wczesnym pliocenie około 3,5 miliona lat temu. Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki: Podrodzaj Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNPrzewalskiumFlerow, 1930centruj|150pxCervus albirostrisPrzewalski, 1883jeleń białowargigatunek monotypowyendemit Chińskiej Republiki Ludowej: wschodnia Wyżyna Tybetańska (wschodni Tybet, zachodnie Gansu, Qinghai, zachodni Syczuan i północno-zachodni Junnan); zakres wysokości: 3500–5100 m n.p.m.DC: do 190 cmDO: 12–13 cmMC: 90–220 kgSikaP.L. Sclater, 1870centruj|150pxCervus nipponTemminck, 1838jeleń wschodni10 podgatunkówRosja (Kraj Nadmorski), środkowa, północno-wschodnia i wschodnia Chińska Republika Ludowa, Japonia, Tajwan i północny Wietnam; prawdopodobnie Korea Północna; introdukowany do Filipin, Europy, Armenii, Azerbejdżanu, Madagaskaru, Australii, Nowej Zelandii i Stanów Zjednoczonych; zakres wysokości: do 3000 m n.p.m.DC: 110–190 cmDO: 10–18 cmMC: 20–140 kgCervusLinnaeus, 1758centruj|150pxCervus canadensisErxleben, 1777jeleń kanadyjski6 podgatunkówAzja od gór Tienszan (wschodni Kirgistan) i Ałtaj (północno-wschodni Kazachstan) przez Mongolię i Rosję (na wschód do Kraju Nadmorskiego) do północnej, środkowej i południowej Chińskiej Republiki Ludowej, Bhutanu oraz Ameryka Północna (Kanada i Stany Zjednoczone); zakres wysokości: do 3300 m n.p.m.DC: 190–240 cmDO: 10–16 cmMC: 150–400 kg Cervus hangluJ.A. Wagner, 1844jeleń kaszmirski3 podgatunkiAzja Środkowa w Kazachstanie, Uzbekistanie, Tadżykistanie, północnym Afganistanie, Chińskiej Republice Ludowej (południowy Sinciang) i północnych Indiach (Kaszmir); zakres wysokości: 4300–4900 m n.p.m.DC: 180–205 cmDO: 8–12 cmMC: 110–240 kgcentruj|150pxCervus elaphusLinnaeus, 1758jeleń szlachetny5 podgatunkówEuropa, Korsyka (reintrodukowany), Sardynia, Turcja, Kaukaz, północno-zachodni Iran, góry Atlas (Algieria, Tunezja, reintrodukowany w północnym Maroku); introdukowany do Chile, Argentyny, Australii i Nowej Zelandii; zakres wysokości: do 2800 m n.p.m.DC: 165–205 cmDO: 14–16 cmMC: 75–220 kg Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek narażony.
Opisano również gatunki wymarłe:
Uwagi
Przypisy Nazwy zwyczajowe za: Nazwy zwyczajowe za:
Bibliografia
Kategoria:Jeleniowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza