Górski Karabach (; , trl. Lernajin Gharabagh) – region historyczno-geograficzny, położony na obszarze Kaukazu Południowego, częściowo w obrębie Gór Karabaskich. Region jest w większości górzysty i zalesiony.
Górski Karabach należy do Azerbejdżanu. Do 2023 roku był terytorium spornym, uznawanym na arenie międzynarodowej za część Azerbejdżanu, jednak w rzeczywistości wraz z siedmioma zdobytymi przez wojska ormiańskie w trakcie I wojny o Górski Karabach azerskimi prowincjami współtworzył Republikę Górskiego Karabachu, której nie uznawało żadne państwo na świecie. Od zakończenia wojny w 1994 roku przedstawiciele rządów Armenii i Azerbejdżanu prowadzili rozmowy pokojowe z udziałem kontrolowanej przez OBWE Grupy Mińskiej w sprawie spornego statusu regionu.
27 września 2020 roku wznowiono starcia w nierozwiązanym konflikcie o Górski Karabach na Linii Kontaktowej w tym regionie. Organizacja Narodów Zjednoczonych zdecydowanie potępiła konflikt i wezwała obie strony do złagodzenia napięć i niezwłocznego wznowienia konstruktywnych negocjacji. W wyniku walk Azerbejdżan zdobył tereny na północy i na południu regionu, jednak sprzeczne komunikaty obu stron walk uniemożliwiły dokładne oszacowanie zmian granicznych.
W dniach 19–20 września 2023 roku miał miejsce kolejny konflikt zbrojny o Górski Karabach, a w wyniku kończącego go porozumienia struktury Republiki Górskiego Karabachu zostały rozwiązane. W związku z tym cały region Górski Karabach znalazł się pod rzeczywistą kontrolą Azerbejdżanu.
Nazwa Nazwa „Karabach” pochodzi z języków: tureckiego i perskiego. Tureckie słowo karabach jest bezpośrednim tłumaczeniem perskiego bagh e siah, które po polsku oznacza „czarny ogród”. Był to geograficzny termin używany w średniowieczu przez Persów dla określenia jednej z prowincji Armenii. Nazwa pierwszy raz pojawiła się w źródłach gruzińskich i perskich w XIII i XIV wieku. Ormiańskojęzyczną nazwą regionu jest „Artsakh” (Arcach), która najprawdopodobniej pochodzi od określenia Sartsakh (sar w języku ormiańskim oznacza „górę”, tsakh „lasy”). Pod wpływem toponimu rosyjskiego Nagornyj Karabach (Нагорный Карабах) region ten niepoprawnie nazywa się niekiedy „Górnym Karabachem”.
Historia Czasy prehistoryczne W 1968 roku w jaskini Azokh znaleziono szczękę, pochodzącą, zgodnie z ustaleniami, sprzed 300 tysięcy lat p.n.e. Odkrycie to dowodzi, że Górski Karabach jest jednym z najwcześniej zasiedlonych przez ludzi obszarów w Eurazji.
Starożytność–XVI wiek Pierwotnie obszar Górskiego Karabachu zamieszkiwała ludność posługująca się językami lezgińskimi. Następnie region, położony między konkurującymi ze sobą Urartu, Asyrią i Medią, w VI wieku p.n.e. znalazł się w granicach Persji pod rządami Cyrusa II Wielkiego. Od 189 roku p.n.e. do około 390 roku n.e. wchodził w skład prowincji Arcach, należącej do Wielkiej Armenii. Później znalazł się w kontrolowanej od 461 roku przez Persję Sasanidów Albanii Kaukaskiej, co było rezultatem wielu walk toczonych przez to państwo z Wielką Armenią. W IV i V wieku znaczna część ludności Górskiego Karabachu została chrześcijanami, dzięki prowadzonej na jego obszarze działalności misyjnej Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego. Spowodowało to stopniową asymilację autochtonicznej ludności z narodem ormiańskim. Region rozwijał się, stając się gęsto zaludnioną prowincją Albanii Kaukaskiej, a miasto Bərdə zostało w VI wieku stolicą tego państwaP. Kwiatkiewicz, O przeszłości politycznej Azerbejdżanu – od starożytności do podboju rosyjskiego i podziału kraju, Cywilizacja i polityka, 13/2015 s. 234–244.. Na początku VIII wieku Arabowie podbili Persję i wszystkie jej posiadłości, w tym także Albanię Kaukaską, czego wynikiem było przeniknięcie na tereny Karabachu islamu. W górskiej części regionu chrześcijaństwo jednak pozostało. Od początku IX do połowy XIV wieku Górski Karabach wchodził w skład pozostającego pod ormiańską administracją Księstwa Chaczen. Księstwo to w czasie swego istnienia musiało się zmagać zarówno z naciskami ze strony Cesarstwa Bizantyńskiego, jak i podbojami dokonywanymi: w XI i XII wieku przez Seldżukidów, około 1230 roku przez Mongołów oraz federacje plemienne Kara Kojunlu i Ak Kojunlu, odpowiednio w XIV i na początku XVI wieku. Ormiańska ludność tego trudno dostępnego, górskiego obszaru zachowała jednak względną swobodę.
XVI–XIX wiek thumb|Rycina przedstawiająca cytadelę i pałac władcy Chanatu Karabachskiego w Şuşy Na początku XVI wieku obszar Księstwa Chaczen został zdobyty przez Persję Safawidów. W tym czasie zamieszkały przez najsilniejsze politycznie i kulturowo społeczności ormiańskie teren Górskiego Karabachu został podzielony na pięć częściowo niezależnych księstw zwanych melikdomami. W 1724 roku na mocy traktatu z Konstantynopola duża część obszaru Persji została podzielona między Imperium Rosyjskie i Imperium Osmańskie, a obszar Górskiego Karabachu wraz z innymi kaukaskimi prowincjami znalazł się w posiadaniu tego drugiego państwa. Dwanaście lat później Górski Karabach został podbity przez perskiego władcę Nadira Szaha Afszara, któremu pomogli w tym przywódcy ormiańskich melikdomów. Po jego śmierci, w 1747 roku lokalny wódz turecki Panah Ali-han przejął kontrolę nad regionem i trzy lata później założył na jego terenie Chanat Karabachski, formalnie podległy Persji. 14 maja 1805 roku w Kürəkçay przywódcy Chanatu Karabachskiego i Imperium Rosyjskiego podpisali traktat, na mocy którego chanat miał przejść pod zwierzchnictwo rosyjskie w zamian za nienaruszenie prawa następców władcy karabachskiego do zarządzania wewnętrznymi sprawami kraju, jednak jeszcze w tym samym roku strona rosyjska odstąpiła od umowy, podejrzewając drugą stronę o nielojalność. W 1813 roku Persja oficjalnie przekazała obszar Chanatu Karabachskiego Imperium Rosyjskiemu, zgodnie z warunkami kończącego wojnę rosyjsko-perską z lat 1804–1813 traktatu z Gülüstanu. W 1822 roku Chanat Karabachski został zlikwidowany. Cztery lata później jego obszar został włączony do obwodu kaspijskiego, z kolei w 1876 roku wszedł w skład guberni jelizawietpolskiej. W okresie przynależności do Imperium Rosyjskiego, przede wszystkim po zakończeniu wojny rosyjsko-perskiej z lat 1826–1828, a także wojny krymskiej i wojny rosyjsko-tureckiej z lat 1877–1878 na terenie Górskiego Karabachu osiedlało się wielu Ormian, przy jednoczesnym opuszczaniu tych terenów przez muzułmanów: Azerów, Kurdów i Lezginów.
XX wiek thumb|Ormiańskie dzielnice Şuşy zniszczone przez wojska azerskie podczas starć zbrojnych w 1920 roku W czasie I wojny światowej o tereny Kaukazu walczyły ze sobą Imperium Osmańskie i Imperium Rosyjskie. W wyniku różnych problemów politycznych, jakie stały się udziałem tego ostatniego po rewolucji październikowej, w listopadzie 1917 roku na Kaukazie Południowym powstał niezależny od centralnych władz rosyjskich rząd. W kwietniu następnego roku trzy kaukaskie narody: Gruzini, Ormianie i Azerowie utworzyły Zakaukaską Demokratyczną Republikę Federacyjną. W nowo powstałym państwie, muszącym się zmagać z inwazją wojsk osmańskich zaczęły kształtować się wewnętrzne podziały, które doprowadziły do powstania w maju 1918 roku trzech odrębnych krajów. Pomiędzy dwoma z nich, Armenią i Azerbejdżanem w następnym roku rozgorzały starcia zbrojne, których powodem była przynależność terytorialna Górskiego Karabachu, a także Zangezuru i Nachiczewanu. Stacjonujące na Kaukazie wojska brytyjskie, występując w imieniu aliantów przekazały sporne tereny Azerbejdżanowi, co wynikało z chęci umożliwienia Wielkiej Brytanii dostępu do złóż ropy naftowej nad Morzem Kaspijskim. Przynależność terenów do Azerbejdżanu potwierdzono, mimo protestów Armenii i Ormian w 1920 roku na paryskiej konferencji pokojowej, na której także przyznano Ormianom z Górskiego Karabachu prawo do autonomii terytorialnej i narodowo-kulturalnej. thumb|Mapa Nagorno-Karabachskiego Obwodu Autonomicznego z 1928 roku W 1920 roku w Górskim Karabachu doszło do zbrojnego powstania Ormian przeciwko władzom w Baku, wspartego przez wojska Armenii. Azerbejdżan starając się stłumić bunt, skierował do Górskiego Karabachu większość swojej armii, co wykorzystała Armia Czerwona, która zajęła osłabione państwo, po czym niedługo później bolszewicy utworzyli zależną od moskiewskich władz Azerbejdżańską SRR (kilka miesięcy później powstała z kolei Armeńska SRR). Rosyjska Federacyjna SRR zdecydowała o pozostawieniu Górskiego Karabachu oraz Nachiczewanu, na obszarze którego w lipcu 1920 roku utworzono Nachiczewańską Autonomiczną SRR w granicach Azerbejdżańskiej SRR z uwagi na rozwinięcie dobrych relacji z państwem tureckim, co miał umożliwić fakt, że Azerów i Turków łączy wspólnota językowa oraz kulturowa. Natomiast w grudniu 1920 roku Rosyjska Federacyjna SRR podpisała z Armeńską SRR traktat, który uznawał ormiańskie roszczenia do Zangezuru. W 1923 roku na obszarze Górskiego Karabachu został utworzony Nagorno-Karabachski Obwód Autonomiczny. thumb|Ormiańska akcja protestacyjna z 1988 roku Wskutek utraty niepodległości przez zainteresowane Górskim Karabachem kraje, konflikt o ten region na wiele lat uległ „zamrożeniu”. Jego eskalacja nastąpiła pod koniec lat 80. XX wieku z powodu osłabienia polityczno-gospodarczego ZSRR. Wówczas w Górskim Karabachu odżyły nadzieje na zjednoczenie z ArmeniąP. Kwiatkiewicz, Przemiany polityczne w Azerbejdżanie. Od republiki radzieckiej do współczesnego państwa, Poznań 2018, s. 96–112.. 20 lutego 1988 roku na 20. zgromadzeniu delegatów Nagorno-Karabachskiego Obwodu Autonomicznego przyjęto rezolucję o przyłączeniu regionu do Armeńskiej SRR. W tym czasie pomiędzy Ormianami a Azerami dochodziło do incydentów, które z czasem przybierały na sile. Pierwszym wydarzeniem o charakterze czystki etnicznej, a zarazem jedną z przyczyn wybuchu wojny o Górski Karabach była dokonana przez Azerów masakra w Sumgaicie, wobec której przychylne niedążącym do niepodległości Azerom władze w Moskwie przyjęły stanowisko, że odpowiedzialni za nią byli „ormiańscy prowokatorzy”. W samej Armeńskiej SRR wybuchały przy tym masowe akcje protestacyjne, w których ormiańskie społeczeństwo domagało się przyłączenia Nagorno-Karabachskiego Obwodu Autonomicznego do swojego państwa i wyciągnięcia przez moskiewskie władze konsekwencji wobec sprawców wydarzeń z Sumgaitu.
13 czerwca 1988 roku Rada Najwyższa Azerbejdżańskiej SRR odmówiła wykonania rezolucji z 20 lutego, po czym 2 dni później Rada Najwyższa Armeńskiej SRR ją zatwierdziła i zwróciła się do władz radzieckich z prośbą o rozwiązanie problemu. Te, wydaną 18 lipca decyzją Rady Najwyższej ZSRR, powołującej się na Artykuł 78 radzieckiej konstytucji, zabraniający dokonywania jakichkolwiek zmian terytorialnych bez zgody republiki związkowej, której te zmiany dotyczą zdecydowały o pozostawieniu Górskiego Karabachu w granicach Azerbejdżańskiej SRR. Począwszy od 20 stycznia 1989 roku Rada Najwyższa ZSRR ustanowiła w regionie specjalne władze, podlegające bezpośrednio rządowi radzieckiemu. Formalnie zostały one założone latem 1989 roku w postaci Rady Narodowej, złożonej z upoważnionych przedstawicieli górskokarabachskiego społeczeństwa. 1 grudnia 1989 roku Rada Najwyższa Armeńskiej SRR przyjęła uchwałę o zjednoczeniu Nagorno-Karabachskiego Obwodu Autonomicznego z Armeńską SRR, która jednakże nie miała mocy prawnej z powodu nie dysponowania zgodą władz w Moskwie. thumb|Mapa Republiki Górskiego Karabachu ukazująca położenie dawnego Nagorno-Karabachskiego Obwodu Autonomicznego (na brązowo) i (na żółto)