Dawne osiedla w Polsce – jednostki administracyjne o statusie osiedli, funkcjonujące w PRL w latach 1954–1972. Typ ten jednostki administracyjnej posiadał szerokie uprawnienia, w zasadzie równe uprawieniom miasta niewydzielonegoGajewski, M. (1964). Zmiany administracyjne miast i osiedli 1918–1963. GUS, Warszawa..
Historia W PRL podczas reformy administracyjnej z 1954 wprowadzono (obok miast) gromady w miejsce dotychczasowych gmin, jako podstawowe jednostki administracyjne kraju. Inną nowością było wprowadzenie wzorem radzieckim nowej kategorii jednostek administracyjnych jakimi były osiedla (odpowiednik radzieckich „посёлков городского типа”, czyli w tłumaczeniu „osiedli typu miejskiego”). Status osiedli był pośredni między wsią a miastem i otrzymywały go głównie tzw. miejscowości robotnicze, uzdrowiskowe i rybackie, które posiadały pewne cechy miejskie, a którym nie zdecydowano się na nadanie praw miejskich. W sumie powstały w Polsce 162 osiedla (160 w latach 50.), głównie na Górnym i Dolnym Śląsku. Wiele z nich otrzymało w późniejszych latach prawa miejskie, część przyłączono do sąsiednich miast, a część zaliczono do rzędu wsi.
Ostatecznie osiedla zniesiono w 1972 roku. Likwidacja gromad i osiedli, a w ich miejsce wprowadzenie gmin była jedną z większych reform administracyjnych kraju. Zmiany struktury administracyjnej na szczeblu podstawowym zostały zrealizowane 1 stycznia 1973 roku.. W miejsce 3413 gromad utworzono po reformie 2365 znacznie większych gmin (w tym 318 gmin miejsko-wiejskich)Leoński Z., Zarys prawa administracyjnego, Warszawa 2004.. Liczbę tę zmniejszono w dalszych latach do 2129 (2 lipca 1976)Służewski J. Terenowe organy administracji i rady narodowe po reformie, Warszawa 1977..
Na ogół przyznawanie praw osiedla następowało 1 stycznia danego roku. Oprócz roku 1954, kiedy utworzenie osiedli nastąpiło dnia 13 listopada i roku 1963, kiedy 2 osiedla utworzono 30 czerwca, na uwagę zasługuje rok 1959, w którym część osiedli powstała 1 stycznia, a część osiedli 31 grudnia – a więc w praktyce funkcjonowały od roku 1960. Poniższa (sortowalna) tabela zawiera wykaz wszystkich polskich osiedli. W kolumnie Dodatkowe informacje podkreślono ponadto przyczynę przedwczesnego (a więc przed 1 stycznia 1973) zniesienia statusu osiedla.
Wykaz osiedli Stan powierzchni i ludności: na rok 1961 (niezależnie od statusu jednostki w 1961 roku) Główne źródło: Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965–1967 Źródła uzupełniające: Dzienniki Ustaw, przedstawione w przypisach