thumb|Zdjęcie koronacyjne Leona XIII (1878) thumb|Leon XIII (1878) Leon XIII (, ; właśc. Gioacchino Vincenzo Raphaelo Luigi Pecci, wym. []; ur. 2 marca 1810 w Carpineto, zm. 20 lipca 1903 w Watykanie) – włoski duchowny rzymskokatolicki, 256. papież w okresie od 20 lutego 1878 do 20 lipca 1903.
Arcybiskup Perugii w latach 1846–1878, kamerling Świętego Kościoła Rzymskiego w latach 1877–1878,
Życiorys Wczesne życie Urodził się w zubożałej rodzinie szlacheckiej, jako syn Ludovica Pecciego i Anny Prosperi-Buzi. Rodzina Peccich była uboga, ale szczyciła się starymi szlacheckimi tradycjami, zwłaszcza matka wywodziła swój ród od słynnego Coli di Rienzo. Ojciec był pułkownikiem w milicji baronalnej. Po wejściu Francuzów sprawował też funkcje administracyjne w nowym zarządzie miasta. Rodzina była liczna, a przyszły papież był szóstym dzieckiem, obok trzech braci i dwóch sióstr. Jego bratem był kardynał Giuseppe Pecci.
Kształcił się w kolegium jezuickim w Viterbo, do którego trafił wraz z bratem Giuseppem w 1818 r. Nauka trwała 6 lat. Następnie kontynuował naukę na Kolegium Rzymskim oraz w Kościelnej Akademii Szlacheckiej. Uzyskał doktorat z teologii (w roku 1836) oraz obojga praw. 31 grudnia 1837 przyjął święcenia kapłańskie.
W 1837 został prałatem Jego Świątobliwości oraz referendarzem Najwyższego Trybunału Sygnatury Apostolskiej. 27 stycznia 1843 został wybrany arcybiskupem tytularnym Damietty oraz nuncjuszem apostolskim w Belgii, którym był w latach 1843–1846. Następnie, 19 stycznia 1846 został arcybiskupem Perugii. W tym czasie protestował przeciwko zajęciu miasta przez Sardynię, a także zreformował działanie tamtejszego seminarium duchownego. Popierał tomizm i pragnął zbliżenia katolicyzmu i kultury nowoczesnej. 19 grudnia 1853 został kreowany kardynałem prezbiterem i otrzymał kościół tytularny S. Lorenzo in Panisperna, natomiast 21 września 1877 został kamerlingiem i pozostał nim do elekcji.
Wybór na papieża Podczas konklawe był kandydatem umiarkowanej frakcji. Został wybrany 20 lutego 1878 w trzecim głosowaniu, a następnie ukoronowany 3 marca 1878 w bazylice watykańskiej. thumb|Pierścień Rybaka Leona XIII
Pontyfikat Sprawy religijne Leona XIII uznaje się za pierwszego nowoczesnego papieża, dążącego do dialogu ze współczesnym światem, ale nierezygnującego jednocześnie z ewangelizacji życia społecznego. W kwestiach potępiania masonerii, socjalizmu czy nihilizmu, kontynuował politykę Piusa IX. Podobnie jak poprzednik, popierał centralizację władzy kościelnej, między innymi poprzez wzmocnienie władzy nuncjuszów, a także popierał tomizm jako system filozoficzny odpowiadający doktrynie katolickiej (encyklika Aeterni Patris z 4 sierpnia 1879).
W 1893 ustanowił uroczystość Świętej Rodziny, które obchodzone jest w oktawie Bożego Narodzenia. Siedem lat później, przy okazji obchodów Roku Jubileuszowego, poświęcił rodzaj ludzki Najświętszemu Sercu Jezusowemu.
13 września 1896 r. listem apostolskim Apostolicae curae święcenia w kościele anglikańskim uznał za nieważne, a sukcesję apostolską za przerwaną.
Kreował 147 kardynałów na dwudziestu siedmiu konsystorzach. Za czasów Leona XIII w Polsce powstał mariawityzm, a w Stanach Zjednoczonych – Narodowy Kościół katolicki.
Łącznie powołał 248 nowych biskupstw, a także pierwszego delegata w USA. W latach 90 XIX w. napisał dwa listy apostolskie: Praeclara i Satis cognitum, skierowane do chrześcijan niekatolickich, których zaprosił do ponownego przyłączenia się do Kościoła rzymskokatolickiego.
Sprawy kościelne i społeczne thumb|Portret Leona XIII (1880) thumb|Srebrny medal upamiętniający inaugurację nowego obserwatorium przez papieża Leona XIII (1891) 18 sierpnia 1883 otworzył Tajne Archiwa Watykanu, umożliwiając dostęp do nich wszystkim naukowcom, niezależnie od wyznania. Pod koniec pontyfikatu, ustalił nowe kryteria cenzury (1897) i nowego Indeksu ksiąg zakazanych (1900). 30 października 1902 powołał Papieską Komisję Biblijną, której zadaniem było troska o nauki o Biblii. Ustanowił również odznaczenie „Pro Ecclesia et Pontifice”.
Leon był tercjarzem franciszkańskim i troszczył się o rozwój tego zakonu. Aby przywrócić XII-wieczne ideały i zwiększyć liczbę członków, złagodził regułę zakonną w konstytucji Misericors Dei Filius z 1888 roku. Był związany z sanktuarium stygmatów w La Verna, do którego szereg razy pielgrzymował, czemu dał wyraz w encyklice Auspicato concessum z 17 września 1882 roku.
Papież dużą uwagę poświęcał sprawom społecznym. Już na początku pontyfikatu wypowiedział się przychylnie na temat ustrojów demokratycznych (encyklika Diuturnum illud z 29 czerwca 1881). Cztery lata później, 1 listopada 1885 wydał encyklikę Immortale Dei, gdzie określił zakres władzy duchowej i świeckiej oraz podkreślił, że każda władza jest legalna, o ile zapewnia dobrobyt społeczny. 20 czerwca 1888 w encyklice Libertas praestantissimum, stwierdził natomiast, że Kościół winien być strażnikiem dobrze rozumianej wolności.
Leon stał się znany jako autor pierwszej encykliki społecznej Rerum novarum, w której przedstawione zostały zasady katolickiej nauki społecznej. Encyklika ta, wydana 15 maja 1891 roku, zawiera poglądy opowiadające się za uczciwą płacą, prawami robotników i związkami zawodowymi, przez co Leon został określony mianem „papieża robotników”.
Sprawy wewnętrzne i zagraniczne thumb|Leon XIII (1898) Podobnie jak Pius IX, Leon XIII pragnął przywrócić Państwo Kościelne z jego wpływami. Nowy papież był jednak zdecydowanie bardziej otwarty na dyplomację, co doprowadziło do wycofania się kanclerza Niemiec Ottona von Bismarcka z Kulturkampfu i ustaw antykościelnych. Leon poczynił dalsze ustępstwa na rzecz Niemiec licząc, że wraz z Austrią wystąpią one przeciw Zjednoczonemu Królestwu Włoch. Jednak nadzieje okazały się płonne, ponadto Niemcy i Austria zawarły trójprzymierze z Włochami w 1882, odnowione w 1887 i latach następnych. Wówczas papież usiłował nawiązać kontakty z Francją, co również zakończyło się niepowodzeniem. Katolicy francuscy byli na tyle oburzeni, że odnowiono konkordat z 1801 i wprowadzono ustawy antykościelne, a papież nie otrzymał pomocy w rozwiązaniu tzw. kwestii rzymskiej.
Ustanowił stosunki dyplomatyczne z Belgią, lecz nie udało mu się to z Wielką Brytanią, pomimo że poparł ją w walce ze zbuntowanymi katolikami irlandzkimi. Po zabójstwie cesarza Wszechrusi Aleksandra II i wstąpieniu na tron Aleksandra III udało się nawiązać stosunki dyplomatyczne z Imperium Rosyjskim. Dzięki temu Leon XIII w 1882 roku wskrzesił diecezję kielecką i mianował 12 biskupów w 1883. Skierował także w 1894 roku encyklikę Charitatis providentiaeque do biskupów polskich, w której podkreślił zasługi Polski dla chrześcijaństwa, ale jednocześnie wezwał wiernych do lojalności wobec zaborców.
Śmierć thumb|Philip de László: Portret Leona XIII (1900) thumb|Portret Leona XIII ok. 1903 thumb|Pomnik i grób Leona XIII w bazylice św. Jana na Lateranie Leon XIII zmarł 20 lipca 1903 w wieku 93 lat na skutek chronicznej choroby nerek i infekcji oskrzeli. W ostatnich dniach życia podyktował sekretarzowi łacińskojęzyczne wiersze poświęcone problematyce umierania (ostatni z nich nosił tytuł Strapionej duszy nocne rozmyślania). 22 października 1924 przeniesiono jego szczątki z tymczasowego grobowca w bazylice św. Piotra do bazyliki laterańskiej, gdzie spoczęły w krypcie stworzonej w kaplicy Severina w grobowcu wykonanym przez Enrico Tadaldiniego.
Został najdłużej żyjącym papieżem w historii. 2 września 2020 wiekowo wyprzedził go Benedykt XVI, był on jednak emerytowanym papieżem.
Encykliki Inscrutabili Dei consilio, O postaciach zła w społeczeństwie oraz misji Kościoła i papiestwa, 21 kwietnia 1878 Quod apostolici muneris, O błędach socjalistów, komunistów i nihilistów, 28 grudnia 1878 Aeterni Patris, O znaczeniu filozofii, 4 sierpnia 1879 Arcanum divinae sapientiae, O chrześcijańskim małżeństwie, 10 lutego 1880 Grande Munus, O św. Cyrylu i Metodym, 30 września 1880 Sancta Dei Civitas (tekst encykliki), O misjach, 3 grudnia 1880 Diuturnum illud, O pochodzeniu władzy cywilnej, 29 czerwca 1881 Licet multa, O Katolicyzmie w Belgii, 3 sierpnia 1881 Etsi nos, O warunkach Kościoła we Włoszech, 15 lutego 1882 Auspicato Concessum, O św. Franciszku z Asyżu, 17 września 1882 Cum Multa Sint, O warunkach Kościoła w Hiszpanii, 8 grudnia 1882 Supremi Apostolatus Officio, O pobożności różańcowej, 1 września 1883 Nobilissima Gallorum Gens, O kwestiach religijnych we Francji, 8 lutego 1884 Humanum genus, O masonerii 20 kwietnia 1884 Superiore anno, O odmawianiu Różańca Świętego, 30 sierpnia 1884 Immortale Dei (tekst encykliki), O państwie chrześcijańskim, 1 listopada 1885 Spectata fides, O edukacji chrześcijańskiej w Anglii, 27 listopada 1885 Quod auctoritatae, O ogłoszeniu nadzwyczajnego Roku Jubileuszowego, 22 grudnia 1885 Iampridem nobis, O katolicyzmie w Niemczech, 6 stycznia 1886 Quod multum, O wolności Kościoła na Węgrzech, 22 sierpnia 1886 Pergrata nobis, O Kościele w Portugalii, 14 września 1886 Vi è ben noto, O Różańcu Świętym w kontekście sytuacji Kościoła we Włoszech, 20 września 1887 Officio sanctissimo, O Kościele w Bawarii, 22 grudnia 1887 Quod anniversarius, W 50. rocznicę święceń kapłańskich Papieża, 1 kwietnia 1888 In Plurimis (tekst encykliki), O niewolnictwie, 5 maja 1888 Libertas (tekst encykliki), O wolności człowieka, 20 czerwca 1888 Saepe nos, O bojkocie w Irlandii, 24 czerwca 1888 Paterna caritas, O jedności Ormiańskiego Kościoła Katolickiego z Rzymem, 25 czerwca 1888 Quam aeruminosa, O włoskich imigrantach, 10 grudnia 1888 Esti cunctas, O Kościele w Irlandii 21 grudnia 1888 Exeunte iam anno, O świętym kształtowaniu życia, 25 grudnia 1888 Magni nobis gaudi, O katolickim uniwersytecie w USA, 7 marca 1889 Quamquam pluries, O kulcie Świętego Józefa, 15 sierpnia 1889 Sapientiae christianae, O chrześcijanach jako obywatelach, 10 stycznia 1890 Dall’alto dell’Apostolico Seggio, O masonerii we Włoszech, 15 października 1890 Catholicae Ecclesiae, (tekst encykliki), O ofierze na rzecz wykupywania niewolników i misjonarzy w Afryce, 20 listopada 1890 In ipso supremi, O zebraniach Episkopatu w Austrii, 3 marca 1891 Rerum novarum (tekst encykliki), O kwestii robotniczej, 15 maja 1891 Pastoralis, O unii religijnej w Portugalii, 25 lipca 1891 Pastoralis officii, O pojedynkach w państwach niemieckich i Austro-Węgrzech, 12 września 1891 Octobri mense, O Różańcu Świętym, 22 września 1891 Au Milieu Des Sollicitudes, O Kościele i państwie we Francji, 16 lutego 1892 Quarto abeunte saeculo, O czterechsetleciu odkrycia Ameryki przez Krzysztofa Kolumba, 16 lipca 1892 Magnae Dei matris, O Różańcu Świętym, 8 września 1892 Custodi di quella Fede, O masonerii, 8 grudnia 1892 Inimica vis, O masonerii, 8 grudnia 1892 Ad extremas, O seminariach dla rodzimego duchowieństwa, 24 czerwca 1893 Constanti Hungarorum, O Kościele na Węgrzech, 2 września 1893 Laetitiae sanctae, O pochwale nabożeństwa różańcowego, 8 września 1893 Non mediocri, O Kolegium Hiszpańskim w Rzymie, 25 października 1893 Providentissimus Deus, O studiach nad Pismem Świętym, 18 listopada 1893 Caritatis (tekst encykliki), O Kościele w Polsce, 19 marca 1894 Inter graves, O Kościele w Peru, 1 maja 1894 Litteras a vobis, O duchowieństwie w Brazylii, 2 czerwca 1894 Iucunda semper expectatione, O Różańcu Świętym, 8 września 1894 Christi nomen et regnum (tekst encykliki), O Kościele na dalekim Wschodzie, 24 grudnia 1894 Longinqua, O katolicyzmie w USA, 6 stycznia 1895 Permoti nos, O sytuacji społecznej w Belgii, 10 lipca 1895 Adiutricem populi, O Różańcu Świętym, 5 września 1895 Insignes, O jubileuszu tysiąclecia Węgier, 1 maja 1896 Satis cognitum, O jedności Kościoła, 29 czerwca 1896 Fidentem piumque animum, O Różańcu Świętym, 20 września 1896 Divinum illud munus, O Duchu Świętym, 9 maja 1897 Militantis ecclesiae, O Świętym Piotrze Kanizjuszu, 1 sierpnia 1897 Augustissimae virginis mariae, O Bractwach Różańcowych, 12 września 1897