thumb|Regiony etnograficzne Litwy Litwini w Polsce – jedna z dziewięciu ustawowo uznanych mniejszości narodowych w Rzeczypospolitej PolskiejUstawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, ., zamieszkująca w sposób zwarty niewielki obszar w północno-wschodniej części Suwalszczyzny.
Liczebność i rozmieszczenie Obszar zamieszkania Obszar zamieszkania polskich Litwinów stanowi zachodni kraniec jednego z pięciu litewskich regionów etnograficznych – Dzukii. Miejscowości, w których zwarcie zamieszkują przedstawiciele mniejszości litewskiej, znajdują się współcześnie na obszarze trzech gmin: Puńsk, Sejny i Szypliszki:
Miejscowości z ludnością litewską Gmina Puńsk Gmina Sejny Gmina Szypliszki Miejscowości z litewską większościąBuraki, Dziedziule, Giłujsze, Kalinowo, Kompocie, Krejwiany, Nowiniki, Ogórki, Oszkinie, Pełele, Przystawańce, Puńsk, Rejsztokiemie, Sankury, Skarkiszki, Szlinokiemie, Tauroszyszki, Trakiszki, Trompole, Widugiery, Wiłkopedzie, Wojciuliszki, Wojtokiemie, Wołyńce, ŻwikieleBurbiszki, Dusznica, Jenorajście, Jodeliszki, Klejwy, Rachelany, Radziucie, Rynkojeziory, ŻegaryJegliniec, Wojponie Miejscowości mieszane polsko-litewskieBuda Zawidugierska, Poluńce, Sejwy, SzołtanyHołny Mejera, Krasnogruda, Krasnowo, Łumbie, Nowosady, Ogrodniki, SejnyBudzisko, Podwojponie, Sadzawki, Dębniak, Romaniuki, Szymanowizna, Wesołowo, Zaboryszki
Dane ze spisów powszechnych Według wyników Narodowego Spisu Powszechnego 2011 mniejszość litewska w Polsce (obywatele polscy deklarujący narodowość litewską) liczy 7376 osób. Większość z tej grupy (65,99%) zamieszkuje w województwie podlaskim (4867 osób). Oprócz tego odnotowano zamieszkanie przedstawicieli mniejszości litewskiej we wszystkich pozostałych województwach, w tym: w województwie mazowieckim – 446; w województwie warmińsko-mazurskim – 380; w województwie pomorskim – 319; w województwie zachodniopomorskim – 248; w województwie śląskim – 188; w województwie wielkopolskim – 153; w województwie dolnośląskim – 149; w województwie małopolskim – 126; w województwie kujawsko-pomorskim – 120; w województwie łódzkim – 105; w województwie lubuskim – 103; w województwie lubelskim – 88; w województwie opolskim – 35; w województwie podkarpackim – 31; w województwie świętokrzyskim – 16.
5408 osób wskazało w Spisie Powszechnym z 2011 roku język litewski jako swój język ojczysty (2900 kobiet oraz 2508 mężczyzn). W podziale na charakter miejsca zamieszkania język litewski jako ojczysty wskazało 1405 mieszkańców miast oraz 4003 mieszkańców wsi. 5303 osoby zadeklarowały używanie języka litewskiego w kontaktach domowych (w przypadku 3597 osób był zaś to jedyny język używany w kontaktach domowych).
Narodowy Spis Powszechny z 2002 wykazał z kolei, że mniejszość litewska liczy 5639 osób w tym: w województwie podlaskim – 5097; w województwie mazowieckim – 99; w województwie warmińsko-mazurskim – 83; w województwie pomorskim – 75; w województwie zachodniopomorskim – 67; w województwie dolnośląskim – 53.
Według wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2002 Litwini zamieszkiwali głównie gminę Puńsk – 74,9% mieszkańców, gminę wiejską Sejny – 18,52%, gminę miejską Sejny – 7,80% oraz należącą do powiatu suwalskiego gminę Szypliszki – 2,66% mieszkańców.
Fakt, iż Litwini stanowią na obszarze gminy Puńsk bezwzględną większość dał im na mocy przepisów Ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym prawo do ubiegania się o wprowadzenie dwujęzycznych nazw obiektów geograficznych oraz używania swego języka jako pomocniczego w kontaktach urzędowych. Możliwość używania języka pomocniczego wprowadzona została w gminie Puńsk już 25 maja 2006. 20 maja 2008 dla trzydziestu miejscowości tej gminy ustalono dodatkowo oficjalne litewskie nazwy.
Pod koniec sierpnia 2011 dwadzieścia osiem dwujęzycznych polsko-litewskich tablic z nazwami miejscowości zostało zniszczonych przez nieznanych sprawców, którzy zamalowali je na biało-czerwono. Sprawcy zniszczyli również wówczas obelisk przygotowywany dla upamiętnienia litewskiego poety Albinasa Żukauskasa. Do kolejnego aktu wandalizmu doszło w czerwcu 2013. Tym razem zniszczonych zostało pięć tablic.
Oficjalne litewskie nazwy miejscowości w gminie Puńsk Nazwa polska Nazwa litewskaBoksze-OsadaBokšiaiBuda ZawidugierskaVidugirių BūdaBurakiBurokaiDowiaciszkiDievetiškėDziedziuleDidžiuliaiGiłujszeGiluišiaiKalinowoKalinavasKompocieKampuočiaiKrejwianyKreivėnaiNowinikiNavinykaiOgórkiAgurkiaiOszkinieOžkiniaiPełelePeleliaiPoluńcePaliūnaiPrzystawańcePristavonysPuńskPunskasRejsztokiemieRaistiniaiSankurySankūraiSejwySeivaiSkarkiszkiSkarkiškiaiSzlinokiemieŠlynakiemisTauroszyszkiTaurusiškėsTrakiszkiTrakiškėsTrompoleTrumpalisWidugieryVidugiriaiWiłkopedzieVilkapėdžiaiWojciuliszkiVaičiuliškėsWojtokiemieVaitakiemisWołyńceValinčiaiŻwikieleŽvikeliai
Życie społeczne Organizacje thumb|Dom Kultury Litewskiej w Puńsku thumb|Winieta dwutygodnika polskich Litwinów „Aušra” Do 1989 działalność organizacji mniejszości narodowych była koncesjonowana, a każda mniejszość posiadała tylko jedną reprezentującą ją organizację. W przypadku mniejszości litewskiej było to powstałe w 1957 Litewskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne. Na XII zjeździe tej organizacji w 1992 zdecydowano o zmianie nazwy organizacji na Stowarzyszenie Litwinów w Polsce. W 2011 do stowarzyszenia należało 1,2 tys. członków, zgrupowanych w 46 oddziałach leżących na terenie 5 województw, głównie na Suwalszczyźnie. Stowarzyszenie wydaje kilka litewskojęzycznych czasopism: dwutygodnik „Aušra”, kwartalnik „Suvalkietis” (od 1992), miesięcznik dla dzieci „Aušrelė” (od 1997).
W 1992 powstało Litewskie Towarzystwo Świętego Kazimierza, które skupia się przede wszystkim na wspieraniu kultury litewskiej w Sejnach. Od marca 2005 wydaje kwartalnik „Šaltinis”. Organizacja jest blisko związana z sejneńską bazyliką – organizuje pielgrzymki na Litwę, dba o godną oprawę litewskojęzycznej mszy świętej, a także wspiera litewski sejneński chór kościelny.
Fundacja im. biskupa Antanasa Baranauskasa powstała w 1999 i zajmuje się zarządzaniem Domem Litewskim w Sejnach, w którym działają liczne grupy artystyczne (w tym Litewska Kapela Ludowa „Šalicinis”, Litewska Grupa Wokalna „Intro”, Litewska Dziecięca Grupa Instrumentalno-Wokalna, Teatr Stodolany). Fundacja jest organem założycielskim i prowadzącym Zespołu Szkół z Litewskim Językiem Nauczania „Žiburys”.
Stowarzyszenie Litewskiej Kultury Etnicznej w Polsce powstało w 1997. Jego głównym celem jest kultywowanie ludowych tradycji litewskich i polsko-litewskiego pogranicza. Stowarzyszenie prowadzi cztery zespoły ludowe: „Gimtinė”, „Alna”, „Šalčinėlis” oraz „Šalčinukas”. Organizuje obchody tradycyjnych świąt i rekonstrukcje dawnych obrzędów litewskich.
Do innych organizacji litewskich należą również: Stowarzyszenie Nauczycieli Litwinów w Polsce, Stowarzyszenie Młodzieży Litewskiej w Polsce, Stowarzyszenie Jaćwiesko-Pruskie, Wspólnota Litwinów w Polsce.
Liczebność stowarzyszeń mniejszości litewskiej w Polsce Nazwa organizacji Nazwa w języku litewskim Liczebność Rok danych Stowarzyszenie Litwinów w Polsce Lenkijos Lietuvių Draugija 12122011 Litewskie Towarzystwo św. Kazimierza Lenkijos Lietuvių Šv. Kazimiero Draugija 4822011 Stowarzyszenie Młodzieży Litewskiej w Polsce Lenkijos Lietuvių Jaunimo Sąjunga 1502011 Wspólnota Litwinów w Polsce Lenkijos Lietuvių Bendruomenė –Stowarzyszenie nie praktykuje formalnego członkostwa. – Towarzystwo Litewskie w Gdańsku Lietuviška Draugija Gdanske 182011 Stowarzyszenie Nauczycieli Litwinów w Polsce Lenkijos Lietuvių Mokytojų Draugija 602007
Kwestia asymilacji Mniejszość litewską w Polsce cechuje silny solidaryzm grupowy i wysoka świadomość narodowa. W przeprowadzanych pod koniec lat 80. badaniach zdecydowana większość polskich Litwinów twierdziła na przykład, że zawsze podaje litewską narodowość we wszelkiego rodzaju ankietach personalnych. Przynależność do narodu litewskiego polscy Litwini manifestują posługując się językiem litewskim nie tylko w życiu codziennym, ale także choćby w urzędzie swej gminy w Puńsku.
Poczucie świadomości narodowej młodych polskich Litwinów jest o wiele silniejsze w porównaniu do osób w podobnym wieku należących do mniejszości białoruskiej. W efekcie Litwini w o wiele mniejszym stopniu podlegają asymilacji.
Litewskie szkolnictwo etniczne – będące ważnym elementem zachowania tożsamości narodowej – przedstawia się wyjątkowo korzystnie na tle oświaty pozostałych mniejszości narodowych. Fakt, iż oświatą w języku ojczystym objęte jest około 70% dzieci pochodzenia litewskiego, świadczy o silnym poczuciu własnej tożsamości narodowej i odrębności.
Język Etnolekt używany przez Litwinów z regionu puńskiego i sejneńskiego uznawany jest za wchodzący w skład dialektów auksztockich (południowoauksztockiego). Niemniej, ze względu na izolację od głównego obszaru językowego i wpływ języka polskiego, ma cechy wyróżniające. Wpływ języka polskiego jest zauważalny w sferze fonologii, zwłaszcza w zakresie samogłosek. Jednocześnie, podobnie jak w przypadku wielu języków, izolacja od głównego obszaru umożliwiła zachowanie pewnych cech reliktowych. Gwary języka litewskiego używane w Polsce w stosunku do innych dialektów częściej zachowują rzeczownikową końcówkę przymiotników. Zachowały też tradycyjną deklinację zaimków przymiotnych.
Oświata thumb|Liceum Ogólnokształcące z Litewskim Językiem Nauczania w Puńsku thumb|Dwujęzyczna tabliczka na budynku internatu liceum ogólnokształcącego w Puńsku Szkoły z litewskim językiem nauczania bądź z dodatkową nauką języka litewskiego znajdują się w okolicach Puńska i Sejn, czyli w miejscach zwartego zamieszkania przedstawicieli mniejszości litewskiej. Litwini są jedyną w Polsce mniejszością narodową, prowadzącą oświatę niemal wyłącznie w języku ojczystym, a samo szkolnictwo litewskie wyróżnia niespotykana w innych społecznościach mniejszościowych stabilizacja i powszechność.
Pierwsze trzy szkoły wiejskie, w których wprowadzono naukę języka litewskiego (w wymiarze dwóch godzin tygodniowo), uruchomiono jesienią 1944. Już rok później zostały one zlikwidowane w związku z poważnie rozważanymi planami wysiedlenia ludności litewskiej z Polski w ramach układów republikańskich.
W końcu stycznia 1951 Prezydium WRN w Białymstoku zezwoliło na uruchomienie nauczania języka litewskiego w szkołach podstawowych w Nowinikach oraz Przystawańcach. Litwini dążyli jednak do tego, by nauczaniem w języku ojczystym objąć wszystkie wiejskie szkoły na terytorium swego zamieszkania.
Jesienią 1952 szkoły podstawowe z litewskim językiem nauczania zaczęły funkcjonować w Puńsku, Nowinikach, Widugierach i Wojtokiemiach. Dodatkowo do piętnastu szkół wprowadzono język litewski jako przedmiot dodatkowy. Kolejne dwie szkoły z litewskim językiem nauczania powstały w roku szkolnym 1952/1954. W okresie tym liczba dzieci uczęszczających do szkół litewskich utrzymywała się na stałym poziomie około 450.
We wrześniu 1953 po raz pierwszy wprowadzono nauczanie języka litewskiego na poziomie szkoły średniej – zorganizowana została odrębna klasa z litewskim językiem nauczania przy liceum ogólnokształcącym w Suwałkach. Klasie tej nadano później profil pedagogiczny. Społeczność litewska dążyła jednak do powstania litewskiej szkoły średniej w Puńsku, co spotykało się jednak z nieustającym sprzeciwem komórek Ministerstwa Oświaty.
Ostatecznie pierwszą klasę liceum z litewskim językiem nauczania uruchomiono w Puńsku we wrześniu 1956, nie zapewniono jej jednak niezbędnych warunków lokalowych. Nowy budynek dla puńskiej szkoły podstawowej i liceum oddano do użytku w listopadzie 1959.