thumb|210px|Sprawność pomocnej dłoni thumb|210px|Sprawnosci naszyte na mundurze
Sprawności harcerskie – harcerski instrument metodyczny. Sprawnością jest biegłość harcerza w pewnej dziedzinie, wykazana w praktyce. Zdobycie sprawności wskazuje, że dany harcerz wykonał określone zadania i posiadł niezbędne umiejętności. Sprawności są zdobywane indywidualnie.
Znaczenie sprawności Sprawności wyewoluowały z systemu odznak skautowych (merit badges). Mają za zadanie motywować harcerza do samorozwoju i są wymagane dla uzyskania kolejnych stopni harcerskich.
Oznaki sprawności Zdobyta sprawność oznaczana jest na prawym rękawie munduru harcerskiego, krążkiem o średnicy 3 cm. Tradycyjnie oznaczenia sprawności wyszywa się lub przyszywa po trzy w rzędzie, w odstępach co 0,5 cm, pierwszy rząd 10 cm od wszycia rękawaAktualny regulamin ZHP nie określa precyzyjnie rozmieszczenia sprawności na rękawie, lub poniżej plakietki specjalności. Kolejność może być regulowana przez tradycyjne zasady środowisk (np. sprawności Czterogwiazdkowe i samarytańskie. Wyszywa się w pierwszym rzędzie od góry), lub jest dowolna – wtedy najczęściej wyszyte są w takiej kolejności, w jakiej zostały zdobyte.
W ZHP, zgodnie z zaleceniami Głównej Kwatery, harcerze mogą przyszywać gotowe oznaczenia sprawności. Wciąż jednak znaczna część harcerzy wyszywa ich oznaki bezpośrednio na mundurze w sposób tradycyjny. W takim wypadku w ZHP są one wykonane czarną nicią lub kolorowe, według wzorów w regulaminie.
Regulaminy ZHR zalecają wyszywanie sprawności nicią czerwoną lub inną, zgodnie z tradycją drużyny.
Istnieją też środowiska, w których sprawności na mundurze nie oznacza się w ogóle, zapisuje się tylko adnotację o jej zdobyciu do rozkazu.
Poziomy trudności Aby sprawności były przystępne dla wszystkich – i tych zaawansowanych w danej dziedzinie, jak i pierwszy raz się z nią stykających – są one podzielone na cztery poziomy trudności, oznaczane w ZHP i ZHR gwiazdkami.
W ZHP stopnie trudności oznaczono dodatkowo kolorami, a poziomy sprawności oznacza się obwódką wokół oznaki sprawności w odpowiednim kolorze:
Poziom trudności sprawnościZHPZHRStowarzyszenie Harcerskie I stopniajednogwiazdkowe 10px Oznaczone obwódką w kolorze granatowym.Przeznaczone dla początkujących w danej dziedzinie. Przeznaczone dla zdobywających stopień młodzika-ochotniczkiPrzeznaczone dla zdobywających stopień młodzika-ochotniczki II stopniadwugwiazdkowe 10px10px Oznaczone obwódką w kolorze zielonym.Pogłębiają i utrwalają nabyte umiejętności. Przeznaczone dla zdobywających stopień wywiadowcy-tropicielkiPrzeznaczone dla zdobywających stopień wywiadowcy-tropicielki III stopniatrzygwiazdkowe 8x8px10px10px Oznaczone obwódką w kolorze czerwonym.Wymagają ponadprzeciętnej, rozległej wiedzy. Zdobywane bez ograniczeńPrzeznaczone dla zdobywających stopień ćwika, pionierki i wędrowniczki IIII stopnia czterogwiazdkowe 8x8px8x8px8x8px8x8px Oznaczone obwódką w kolorze czarnym. Wymagają umiejętności na poziomie niemal profesjonalnym, i są poważnym atutem przy wyborze i rozpoczęciu pracy zawodowej. nie dotyczynie dotyczymistrzowskie (M)nie dotyczynie dotyczyPrzeznaczone dla harcerzy orlich i harcerzy Rzeczypospolitej oraz wędrowniczek
W ZHP poziom zdobywanej sprawności dobiera się do indywidualnych potrzeb rozwojowych kandydata i posiadanych już przez niego umiejętności.
O ile sprawności jednogwiazdkowe mają udowodnić, że harcerka lub harcerz umie cokolwiek z danej dziedziny, to czterogwiazdkowe sygnalizują eksperta danej specjalizacji w drużynie (a nawet hufcu), i często jej funkcję pełni jakieś uprawnienie (np. Klanza czy PTTK).
Czasami sprawności stanowią tzw. ciąg tematyczny, tj. dotyczą jednej dziedziny, ale mają różne poziomy trudności. Wtedy w ZHP wszystkie mają taki sam symbol, ale różne obwódki. W ZHR większość sprawności ma indywidualne oznaczenia, nawet jeśli dotyczą jednej dziedziny i jednego ciągu.
Są też takie sprawności, które nie mają odpowiedników na wszystkich poziomach trudności (występuje np. tylko wersja dwugwiazdkowa i trzygwiazdkowa, np. puszczańskie w ZHP), i takie, które poziomu trudności po prostu nie posiadają (niektóre sprawności dla Drużyn Nieprzetartego Szlaku w ZHP oraz okolicznościowe w ZHR).
Zdobywanie sprawności Decyzję o podjęciu się zdobycia sprawności, harcerz i harcerka zgłaszają do drużynowego bądź zastępowego, którzy otwierają tzw. próbę (co jest potwierdzone dodatkowo rozkazem drużynowego). Jest to okres, w czasie którego należy wykonać zadania określone w wymaganiach sprawności. Po jego upłynięciu, próba zostaje zamknięta i oceniona przez Radę Drużyny, drużynowego lub wyznaczoną przez niego osobę, która decyduje o przyznaniu sprawności. Decyzję o przyznaniu sprawności mistrzowskiej drużynowy podejmuje ze specjalistą w danej dziedzinie.
Zdobycie sprawności drużynowy ogłasza rozkazem.
Systemy sprawności w poszczególnych organizacjach Sprawności w ZHP Sprawności są grupowane w serie tematyczne.
W zestawie podstawowym wyróżnia się następujące serie i sprawności: Nazwa serii tematycznejNazwa sprawnościSprawności dotyczące wyrobienia harcerskiegoWygaSkaut/SkautkaZnawca/Znawczyni musztryWartownik/WartowniczkaHarcownikStrażnik/Strażniczka ogniaLeśny człowiekZwiadowcaEnigma Sprawności dotyczące zdrowia Ratownik/RatowniczkaLider/Liderka zdrowiaPomocna dłońEpidemiolog/EpidemiolożkaBezpieczny/Bezpieczna Sprawności przyrodniczeEkolog/EkolożkaPrzyrodnik/PrzyrodniczkaZielarz/ZielarkaFlorysta/FlorystkaOgrodnik/OgrodniczkaSadownik/SadowniczkaLeśnikZnawca/Znawczyni grzybówPrzyjaciel/Przyjaciółka zwierzątHodowca/Hodowczyni (ptaków, gryzoni, drobiu, ryb)Pszczelarz/Pszczelarka Sprawności wspierające wychowanie gospodarcze i ekonomiczne Przedsiębiorca/PrzedsiębiorczyniKwatermistrz/KwatermistrzyniSkarbnik/SkarbniczkaŚwiadomy konsument/Świadoma konsumentkaPracownik/PracowniczkaReklamożerca/ReklamożerczyniBankier/BankierkaMakler/Maklerka Sprawności komputerowe KomputerowiecWebmasterProgramista/ProgramistkaTechnik informatykModelarz 3DSprawności wspierające zaradność życiowąKucharz/KucharkaZłota rączkaDomownik/DomowniczkaOrganizator/Organizatorka naukiOrganizator/Organizatorka czasuMistrz/Mistrzyni splotówMistrz/Mistrzyni DIYMistrz/Mistrzyni igły Sprawności dotyczące terenoznawstwa i turystyki Kartograf/KartograkaPrzewodnik/PrzewodniczkaRegionalista/RegionalistkaKrajoznawca/KrajoznawczyniŁazikTurysta górski/Turystka górskaWyga górskiRowerzysta/RowerzystkaSprawności artystyczneMuzyk/MuzyczkaGitarzysta/GitarzystkaPiosenkarz/PiosenkarkaAktor/AktorkaLalkarz/LalkarkaWodzirej/WodzirejkaRecytator/RecytatorkaGawędziarz/GawędziarkaReżyser teatralny/Reżyserka teatralnaScenograf/ScenografkaFilmowiecPlastyk/PlastyczkaMalarz/MalarkaRzeźbiarz/RzeźbiarkaArchitekt/Architektka wnętrzFotograf/FotografkaGrafik komputerowy/Graficzka komputerowa Sprawności społeczne i religijneObywatel/ObywatelkaEuropejczyk/EuropejkaEkumenista/EkumenistkaLiturgista/LiturgistkaNegocjator/NegocjatorkaDziennikarz/DziennikarkaSprawności naukowe Poliglota/PoliglotkaBadacz/BadaczkaGenealog/GenealożkaHistoryk/HistoryczkaEtnograf/EtnografkaAstronom/AstronomkaGeolog/GeolożkaReligioznawca/Religioznawczyni Sprawności rozwijające pasje i specjalnośćiowe Kolekcjoner/KolekcjonerkaPrzyjaciel/Przyjaciółka książkiKronikarz/KronikarkaK6GRPGowiecStrażnik/Strażniczka granicyObrońca/ObrończyniStrażak/StrażaczkaPocztowiecKrótkofalowiecSprawności sportoweZawodnik/ZawodniczkaGimnastyk/GimnastyczkaTancerz/TancerkaWspinaczNarciarz/NarciarkaRolkarz/RolkarkaŁyżwiarz/ŁyżwiarkaZnawca/Znawczyni musztryMaratończyk/Maratonka Sprawności wodne Pływak/PływaczkaRatownik specjalistaRatownik wodnyFokaMeteorolog/MeteorolożkaMarynista/MarynistkaSzyperBosmanNawigatorJurysta morskiMechanikSzyper motorowodnyKajakarzZwiadowca wodnyWikingBosman wioślarskiOrylSprawności lotnicze Gawędziarz lotniczy/Gawędziarka lotniczaKolekcjoner lotniczy/Kolekcjonerka lotniczaAwiatykHistoryk lotniczy/Historyczka lotniczaKonstruktor/Konstruktorka latawcówModelarz/Modelarka kartonówekMłody astronauta/Młoda astronautkaModelarz redukcyjny/Modelarka redukcyjnaRadiomodelarz/RadiomodelarkaPomocnik/Pomocniczka sędziego sportowego modelarstwa lotniczego i kosmicznego(Para)lotniarz/(Para)lotniarkaSzybownik/SzybowniczkaLotnik samolotowy/Lotniczka samolotowaBaloniarzMłody spadochroniarz/Młoda spadochroniarkaAspirant spadochronowy/Aspirantka spadochronowaSpadochroniarz/SpadochroniarkaPomocnik/Pomocniczka układacza spadochronowegoPomocnik/Pomocniczka sędziego spadochronowegoDoświadczony spadochroniarz/Doświadczona spadochroniarkaPilot/Pilotka spadochronuSpadochroniarz/Spadochroniarka zwiadowcaSpadochroniarz ratownik/Spadochroniarka ratowniczkaSpadochroniarz operator/Spadochroniarka operatorkaLotnik tunelowy/Lotniczka tunelowaSpotter/SpotterkaSpotter specjalista/Spotterka apecjalistkaSpotter fotograf/Spotterka fotografkaOperator/Operatorka drona Sprawności jeździeckieJeździecAdept ujeżdżaniaSkoczekZawodnik/Zawodniczka hobby horsesWoltyżer/WoltyżerkaWesternowiecPowożący/PowożącaZawodnik/Zawodniczka working equitationZawodnik/Zawodniczka trecKonny rekonstruktor historyczny/Konna rekonstruktorka historycznaOpiekun/Opiekunka koniZootechnik/ZootechniczkaDietetyk konny/Dietetyczka konnaZaklinacz/Zaklinaczka koniRozmawiający/Rozmawiająca z końmiLonżujący/LonżującaPomocnik/Pomocniczka weterynarzaPodkuwaczZoofizjoterapeuta/Zoofizjoterapeutka koniSaddle fitterWychowawca/Wychowawczyni źrebiątHipoterapeuta/Hipoterapeutka
Instruktor w stopniu co najmniej podharcmistrza może opracowywać własne sprawności. Wymagania tych sprawności należy opracowywać zgodnie z zasadami przedstawionymi w „Regulaminie sprawności”. Należy również określić ich poziom i zaprojektować znak graficzny. Opracowane w środowiskach sprawności po zatwierdzeniu w komendzie hufca należy przesyłać do Głównej Kwatery w celu ich upowszechnienia.
Sprawności w ZHR W Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej używane są dwa regulaminy sprawności, osobne dla harcerek i harcerzy. W porównaniu z ZHP jest tu więcej sprawności okolicznościowych i sprawności charakteru. Można też zauważyć, że sprawności są usystematyzowane w bardziej swobodny sposób – u harcerek grupy nie muszą mieć nazw i mogą być przypisane do wielu ciągów. Harcerze mają sprawności pogrupowane jeszcze luźniej – do każdej grupy są bezpośrednio przypisane sprawności z różnych stopni trudności, bez dodatkowego podziału na ciągi.
Sprawności harcerek