Gwara sądecka – część dialektu małopolskiego, gwara mieszkańców Beskidu Sądeckiego i Wyspowego, w uogólnieniu – mieszkańców powiatów: nowosądeckiego, gorlickiego i północnej części limanowskiego, południowych krańców bocheńskiego (min. Rozdziele i Rajbrot) oraz południowej części woj. podkarpackiego. Po dialekcie śląskim i gwarze podhalańskiej jest to jedna z bardziej żywych odmian języka polskiego, używana na co dzień przez dużą część mieszkańców regionu. Jakkolwiek coraz częstsze jest tu zjawisko tzw. dyglosji, to w ostatnich latach pojawiło się tu wiele nowych słów, nieużywanych bądź nawet nieznanych w innych częściach Polski.

Gwara sądecka rozwinęła się jako specyficzny język Lachów i Górali Sądeckich. Fonetycznie i gramatycznie przypomina inne gwary Małopolski, np. gwarę podhalańską. Warstwę leksykalną odróżniającą ją od literackiego języka polskiego stanowią słowa związane z życiem codziennym w górach, miejscowymi zwyczajami i tradycją. W materii gramatycznej, fonetycznej i leksykalnej zauważalne są też pewne wpływy języka słowackiego, rusińskiego i niemieckiego. Jest do pewnego stopnia zróżnicowana wewnętrznie, w całym regionie występują nieznaczne różnice. Dlatego np. pewne wyrazy używane w południowej części rejonu bywają nieznane mieszkańcom jego północnej części itp.

Cechy gwary Fonetyka Gwara sądecka posiada kilka istotnych cech fonetycznych, odróżniających ją od oficjalnej polszczyzny. Niektóre z nich są charakterystyczne wyłącznie dla tej gwary, inne z kolei odnaleźć można również w innych gwarach, występujących na terenie Polski.

1. Mazurzenie, tzn. wymawianie sz, cz, dż jako s, c, dz scelina zamiast szczelina dzem zamiast dżem

2. Silna, przedniojęzykowa artykulacja nosowych samogłosek ą, ę. W gwarze tej wymawia się je jako połączenie o z „głuchym” n mądry – moŋdry między – mjoŋdzy

3.1. Udźwięcznianie głosek na styku dwóch wyrazów, np.: tak jakby – tag jagby z dziećmi – ź dziećmi Wiesz, że... – Wież, że...

3.2. Udźwięcznianie głosek wewnątrz wyrazów, np.: Ździsław – Zdzisław jezeźmy – jesteśmy ślizgo – ślisko

3.3. Wymawianie trz jako czsz, strz jako szcz, a drz jako dż trzeba – czszeba strzec – szczec drzwi – dżwi mistrz – miszcz

4. Charakterystyczna labialna artykulacja o i u po bezdźwięcznych głoskach i na początku wyrazu: ona – 9pxona kot – k9pxot u nas – 9pxu nos

5. staropolskie „a pochylone”, wymawiane jako o np.: kwiotek ptok

6. staropolskie „e ścieśnione” jest wymawiane jako y np.: jychoł pjynknie

7. Zacieranie głosek l oraz ł w ostatnich sylabach, np.: tyko widziaem

8.1. Charakterystyczna krtaniowa artykulacja ch wewnątrz wyrazu. Dźwięk w takiej pozycji jest wymawiany bardzo słabo, jest on wręcz pomijany w artykulacji

8.2. Ch na początku wyrazu przed spółgłoską wymawiane jest jako k, np.: Kryste Ponie zamiast Chryste Panie krzan zamiast chrzan Krząszcz zamiast chrząszcz Krystianizacja zamiast chrystianizacja

8.3. Przejście f w chw Chwalejówka zamiast Falejówka

9. Długie i(wym. ji) po samogłosce kraina – krajina

10. Zmiana końcówki -ie czasownika w 3 os. l.poj., np.: on umie – on umi

11. Niekiedy zbitka je może być wymawiana jako jy, np.: nie zje – nie zjy

12. Końcówka -ej jest skracana do i lub y, a -aj do -ej, np. więcej – wjencyj rzadziej – rzadzij gdzieś indziej – dzie ińdzij tutaj – tutyj

Morfologia i słownictwo 1.1. Ludzie posługujący się gwarą sądecką używają końcówki o w pierwszej osobie l. poj. i l. mn., np.: Jo jado Widzo Pojadoma Bedoma

1.2. W czasie przeszłym niektóre czasowniki mają skróconą formę, np.: poszłem zamiast poszedłem zamkłem zamiast zamknąłem my byli zamiast my byliśmy

1.3. Pewne czasowniki w czasie teraźniejszym mogą posiadać wydłużoną postać, np.: śnije się zamiast śni się kipjeje zamiast kipi 1.4. Niektóre czasowniki mają inną formę trybu rozkazującego brać np. Bier mi to być np. Cicho że być

2. Częste używanie partykuły że z trybem rozkazującym

3.1. W dopełniaczu rzeczowniki rodzaju żeńskiego posiadają często końcówkę e Ido do kuchnie zamiast Idę do kuchni

3.2 Specyficzna forma celownika, występująca też w innych rejonach Polski (m.in. na Górnym Śląsku), np.: tatowi bratowi kotowi

3.3. W bierniku rzeczownik rodzaju żeńskiego i narzędniku rodzaju męskiego i nijakiego ogólnopolskie e przechodzi w o, np.: podejże mi śklanko zamiast podaj mi szklankę Jado rowerom zamiast jadę rowerem

4. Ruchomy akcent w wołaczu, zarówno l.poj., jak i mn. Niezależnie od jego pozycji w innych przypadkach akcent przypada zawsze na ostatnią sylabę. Sylaba ta jest wymawiana o wiele silniej w stosunku do pozostałych.

5. Przyimek do jest często zastępowany przyimkiem na: do Sącza – na Sonc Idę do domu – ido na chato

6. Tworzenie form żeńskich z ogólnopolskich form męskich za pomocą końcówki ka (jak w innych gwarach małopolskich, także miejskich, np. Krakowie i Zagłębiu Dąbrowskim) krawat – krawatka parasol – parasolka

7. Dokładanie do zdań twierdzących sformułowania no nie i co nie (gwara krakowska): To jest fajne, no nie? To jest fajne, co nie? Odpowiedź twierdząca „No”

Kategoria:Góralszczyzna Sadecka Kategoria:Sądecczyzna