thumb|Położenie Polski i Stolicy Apostolskiej na mapie Stosunki Polski ze Stolicą Apostolską – relacje międzynarodowe łączące Polskę i Stolicę Apostolską.
Historia I Rzeczpospolita Odrodzenie W okresie odrodzenia polityka Papiestwa względem Polski krytykowana była w kilku kwestach. Oburzenie budziło popieranie Krzyżaków w sporze z Polską, wpływanie na zerwanie przez Polskę traktatu pokojowego z Turcją – co w konsekwencji doprowadziło do klęski pod WarnąEdward Podkowski: Warna 1444. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2004, s. 158,159.. Krytykowano też intrygi zmierzające do wplątania Polski w wojnę przeciw husyckim Czechom i szpiegowską działalność legatów papieskich na rzecz HabsburgówAndrzej Nowicki: Dzieje Polski a współczesność. Walka polskiego Odrodzenia o świeckość kultury. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1966, s. 64..
Konfederacja barska Klemens XIII i Klemens XIV jako reprezentanci papiestwa w czasie konfederacji barskiej nie poparli konfederatów, pomimo że ci walczyli w obronie wiary katolickiej. Klemens XIV w wydanym brewe poparł nawet stanowisko królaJanusz Tazbir: Historia Kościoła Katolickiego w Polsce 1460-1795. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1966, s. 179..
I rozbiór Polski W niektórych starszych opracowaniach pojawia się interpretacja, że Pius VI miał w korespondencji wyrażać uznanie wobec Katarzyny II, jednak brak jest jednoznacznych potwierdzeń w zachowanych źródłach dyplomatycznych.
Konfederacja targowicka W starszej historiografii pojawiały się interpretacje sugerujące przychylne stanowisko Piusa VI wobec wydarzeń politycznych w Rzeczypospolitej, w tym Konfederacji targowickiej. Jednak współczesne badania oparte na analizie korespondencji dyplomatycznej Stolicy Apostolskiej nie potwierdzają istnienia oficjalnego papieskiego błogosławieństwa dla konfederacji ani bezpośrednich nacisków na króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Relacje Stolicy Apostolskiej z ówczesną sytuacją polityczną Polski miały charakter ostrożnej dyplomacji i nie obejmowały formalnego poparcia dla żadnej ze stron konfliktu. Okres zaborów Stolica Apostolska podejmowała ambiwalentne działania dyplomatyczne wobec upadającej I Rzeczypospolitej, a później, w dobie powstań narodowych, papieże niejednokrotnie dwuznacznie wypowiadali się o dążeniach Polaków do odzyskania niepodległości.
Stosunek papiestwa do sprawy polskiej był wykładnią układu sił pomiędzy Stolicą Apostolską a silniejszymi sąsiadami Polski – cesarstwem rosyjskim, królestwem Prus i Świętym Cesarstwem Rzymskim Narodu Niemieckiego (od 1806 cesarstwem austriackim).
Powstanie listopadowe Papież Grzegorz XVI uznał polskie powstanie z 1830 przeciwko Rosji jako część rewolucji europejskiej mającej na celu obalenie legalnej władzy i potępił je. W swojej encyklice Cum primum ogłoszonej 9 czerwca 1832 napomniał polskich biskupów oraz duchowieństwo, aby podporządkowali się władzy zaborców oraz aby zachęcali do tego ludRudolf Fischer Wollpert: Leksykon papieży. Kraków: Znak, 1996, s. 159–160.Irena Koberdowa, Janusz Tazbir. Szkice z dziejów Papiestwa. Warszawa: Książka i Wiedza, 1989, s. 146.. Wkrótce potem uświadomiony przez doradców o faktycznych działaniach carskich, papież tłumaczył, że dał się oszukać dyplomacji i nigdy nie chciał potępić Polaków. Swoją encyklikę cofnął i przeprosił naród PolskiRudolf Fischer-Wollpert: Leksykon papieży. Kraków: Znak, 1996, s. 159–160, .
Powstanie styczniowe Papiestwo reprezentowane przez papieża Piusa IX potępiło wybuch powstania styczniowego, o czym został poinformowany w czasie audiencji 28 stycznia 1863 r. Ludwik Orpiszewski, wysłannik Władysława Czartoryskiego, emisariusza dyplomatycznego Rządu NarodowegoIrena Koberdowa, Janusz Tazbir. Szkice z dziejów Papiestwa. Warszawa: Książka i Wiedza, 1989, s. 216.. Z drugiej jednak strony Pius IX podczas powstania prosił Franciszka Józefa i Napoleona III o pomoc Polakom w powstaniu styczniowymJohn N. D. Kelly: Encyklopedia papieży. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1997, s. 432–435, .. Papież zwracał również uwagę carowi na regresyjną politykę wobec Polski, szczególnie podczas powstania styczniowegoRudolf Fischer-Wollpert: Leksykon papieży. Kraków: Znak, 1996, s. 161–164. ..
Przyjął pielgrzymkę polską i 6 czerwca 1877 roku wygłosił do niej mowę, w której zawarł słowa: miejcie nadzieję, wytrwałość, odwagę i módlcie się, a ciemięzcy wasi runą i Królestwo Polskie powróciWilhelm Feldman, Dzieje polskiej myśli politycznej 1864-1914, Warszawa 1923, s. 117–118.. Kanonizował kilku świętych, między innymi Andrzeja Bobolę i Jozafata Kuncewicza.
W czasie spotkania z Romanem Dmowskim, zabiegającym w Europie o poparcie dla sprawy niepodległości Polski, reprezentant papiestwa kardynał Pietro Gasparri nie poparł jego stanowiska odpowiadając
I wojna światowa Papież Benedykt XV był wielkim przyjacielem Polski, bardzo szanował Polaków, oraz doceniał ich wkład zarówno w historię Europy i Kościoła Katolickiego podczas I wojny światowej opowiadał się za wskrzeszeniem państwa Polskiego. Na 21 listopada 1915 roku Stolica Apostolska wezwała do modłów w intencji Polski. W liście do biskupów Galicji z 10 grudnia 1915 roku Ojciec Święty podkreślał: „Od dawna bowiem tkwi w mej duszy umiłowanie narodu waszego zgoła osobliwe, które dziwnym sposobem wzrasta teraz, na widok tych licznych i ciężkich nieszczęść, co was skutkiem tej wojny już prawie przygniotły. Zwróciły one, jak wiecie, ojcowskie moje ku wam współczucie i nad jednym tylko boleję, że czynna pomoc z mej strony nie mogła dorównać wszystkiemu, czego całym gorącem sercem wam życzę…”. W nocie wystosowanej 1 sierpnia 1917 roku do przywódców państw prowadzących wojnę Benedykt XV stwierdził: „duch słuszności i sprawiedliwości musi też kierować rozważaniem innych spraw politycznych i terytorialnych… należących do dawnego Królestwa Polskiego, któremu szlachetne tradycje dziejowe i zniesione, zwłaszcza podczas wojny obecnej, cierpienia, słusznie pozyskać muszą współczucie narodów”. Jednak niemiecki cesarz Wilhelm II uznał Ojca Świętego za człowieka oderwanego od realiów życia. Natomiast w styczniu 1918 roku Benedykt XV w liście do członków Rady Regencyjnej w Warszawie wyraził nadzieję, że Naród Polski odzyska z pomocą Boga dawną pozycję i chwałę, z całą możliwością samoistnego rządzenia. 15 października 1918 r. – miesiąc przed końcem wojny – papież wygłosił orędzie do narodu Polskiego: „Wzeszła już marzenia jutrzenka zmartwychwstania Polski. My najgorętsze składamy życzenia, aby Polska – odzyskawszy swoją pełną niezawisłość – mogła jak najrychlej w zespole państw zająć przynależne jej miejsce i dalej rozwijać swoją historię narodu cywilizowanego i chrześcijańskiego”.
II Rzeczpospolita
II wojna światowa
Po klęsce we wrześniu 1939 r. Stolica Apostolska faktycznie, jednostronnie zerwała Konkordat poprzez podjęcie jednostronnych posunięć, sprzecznych z zobowiązaniami konkordatowymi, co już 18 grudnia 1939 r. wywołało sprzeciw rządu polskiego za pośrednictwem ambasadora przy Stolicy Apostolskiej z argumentacją, że decyzja watykańska jest sprzeczna z konkordatem i wywrze fatalne wrażenie na narodzie polskim. Chodziło o złamanie art. IX w powiązaniu z art. XII. Stolica Apostolska wbrew postanowieniom Konkordatu, iż granice prowincji i diecezji będą odpowiadać granicom państwa polskiego i obsadzane będą przez obywateli polskich, mianował w czasie okupacji administratorem apostolskim nad arcybiskupstwem gnieźnieńsko-poznańskim Niemca, księdza Bretingera, a administrację diecezji chełmińskiej powierzył biskupowi gdańskiemu Carlowi Marii Splettowi, który prowadził na tym terenie szeroką kampanię germanizacyjną. Stolica Apostolska, dokonując w 1939 r. mianowania administratorów apostolskich oraz dokonując zmiany granic diecezji, podporządkowując niektóre polskie parafie ordynariuszom niemieckim i słowackim (Słowacja, rządzona przez księdza Tiso była państwem satelickim wobec Niemiec i wzięła udział w ataku na Polskę, uzyskując po kampanii wrześniowej korzyści terytorialne na Orawie, Spiszu i Podhalu) de facto spowodowała, że konkordat przestał obowiązywać już w czasie okupacji niemieckiej.
Przyjęła przez Stolicę Apostolską wobec okupacji Polski linia absolutnej neutralności dyplomatycznej wywoływało poczucie osamotnienia i goryczy. Polskie władze domagały się publicznego i imiennego potępienia zbrodni niemieckich w okupowanej Polsce.
PRL
III Rzeczpospolita
Papież i Stolica Apostolska poparły polskie aspiracje do członkostwa w Unii Europejskiej.
Polska udzielała dyplomatycznego wsparcia inicjatywom dyplomatycznym Stolicy Apostolskiej m.in. w zakresie obronie wolności religijnej. Wspierała też starania o zapis nawiązujący do chrześcijańskiego dziedzictwa w projektowanej Konstytucji europejskiej.
W 2019 roku Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Papieska Rada ds. Kultury podpisały list intencyjny dotyczący współpracy w zakresie kultury i ochrony dziedzictwa kulturowego.
Po inwazji Rosji na Ukrainę wypowiedzi papieża Franciszka kontrastowały ze stanowiskiem polskich władz i społeczeństwa.
Zobacz też
Przedstawiciele Stolicy Apostolskiej w Polsce Nuncjatura Stolicy Apostolskiej w Polsce Ambasada RP przy Stolicy Apostolskiej Episcoporum Poloniae coetus Summi Pontificatus Acta Nuntiaturae Polonae
Przypisy Dzieje Ambasady RP Przy Stolicy Apostolskiej i jej archiwa w okresie powojennym. opoka.org.pl.