Kambodża, Królestwo Kambodży (, trl. Kâmpǔchéa, Preăhréachéanachâkr Kâmpǔchéa, w latach 1976–1989 Kampucza) – państwo w południowo-wschodniej Azji, na Półwyspie Indochińskim, nad Zatoką Tajlandzką. Graniczy od zachodu i północy z Tajlandią (długość granicy – 803 km), od północy z Laosem (541 km), a od wschodu z Wietnamem (930 km).
Geografia
Kambodża położona jest między 10°50' a 15°00'N oraz 102°50' a 107°50'E.
Rzeźba 75% powierzchni kraju zajmuje równinna, aluwialna Nizina Mekongu, wypełniająca młode zapadlisko tektoniczne osadami czwartorzędowymi. Przez jej wschodnią część przepływa główna rzeka kraju Mekong, a w zachodniej części leży rozległe jezioro Tonle Sap (2,7–16 tys. km²). Na południowy wschód od równiny leży wierzchołek delty Mekongu, rozciągającej się na terytorium Wietnamu w kierunku Morza Południowochińskiego. Centralna równina oraz delta otoczone są pasmami górskimi od południowego zachodu (Góry Kardamonowe i Góry Słonia oraz od północy Góry Dangrek). Góry Kardamonowe (najwyższy szczyt kraju – Phnum Aôral 1813 m n.p.m.) i Góry Słonia tworzą naturalną barierę fizycznogeograficzną ciągnącą się wzdłuż całego wybrzeża (małe przybrzeżne wyspy, największa w zatoce Kompong Som). Góry Dangrek stanowią naturalną północną granicę kraju. Na wschód od Mekongu teren stopniowo podnosi się w kierunku Gór Annamskich. Pomiędzy obszarami górskimi a równiną centralną rozciąga się równinny obszar przejściowy o średniej wysokości nieprzekraczającej 200 m n.p.m.
Klimat w Kambodży W Kambodży panuje klimat zwrotnikowy monsunowy z wyraźnym podziałem na dwie główne pory roku: suchą i deszczową. Wiejący od połowy maja do połowy października południowo-zachodni monsun przynosi ulewne deszcze. Od początku listopada do połowy marca słabe wiatry północno-wschodnie. W porze tej zachmurzenie jest zmienne, wilgotność powietrza niska, a deszcze padają sporadycznie. Średnia temperatura miesięczna waha się od 21 °C w grudniu do 30 °C w maju. Średnia temperatura roczna na terenach nizinnych wynosi ok. 25 °C. Temperatury są najwyższe tuż przed rozpoczęciem pory deszczowej i mogą przekraczać 38 °C. Najwyższe opady atmosferyczne notuje się na eksponowanych w kierunku morza stokach górskich (5000 mm), a najniższe na nizinnych obszarach centralnych (750–1400 mm). Średnia roczna suma opadów wynosi 1000–2000 mm. Ponad 70% przypada na okres wilgotnego letniego południowo-zachodniego monsunu.
Wody thumb|Łódź na Tonle Sap thumb|Pływająca wioska na Tonle Sap Sieć rzeczna Kambodży jest dobrze rozwinięta. Prawie cały obszar kraju znajduje się w dorzeczu Mekongu. Dział wodny I stopnia stanowią pasma Gór Kardamonowych i Gór Słonia. Rzeki na wschodnich zboczach tych gór spływają do jeziora Tonle Sap, a na zachodnich do Zatoki Tajlandzkiej. Osią hydrograficzną kraju jest Mekong płynący na terenie Kambodży w kierunku południowym na odcinku ok. 500 km. Drugim ważnym elementem hydrograficznym kraju jest jezioro o powierzchni od 2600 km² w porze suchej do 10400 km² w porze deszczowej. Z Tonle Sap wypływa rzeka o tej samej nazwie, która podczas pory suchej płynie na południe w kierunku Mekongu. W czasie pory deszczowej nadmiar wody w Mekongu powoduje cofanie się wód rzeki w kierunku jeziora, które rozlewa się w centralnej części niziny. Jego głębokość wzrasta wówczas z 1–3 do 12 m. Z tego powodu zbiornik ten posiada jedne z najliczniejszych zasobów ryb słodkowodnych na świecie. Doroczne wylewy wód Mekongu przyczyniają się także do akumulacji żyznych aluwiów na terenie równiny centralnej. Inne większe rzeki to: , Tonle San, , , , , Sangke.
Gleby Na terenach nizinnych przede wszystkim czerwone gleby ferralitowe (ferralsole, akrisole, luwisole) oraz żyzne gleby aluwialne (fluwisole), występujące m.in. w dolinach Mekongu i Tonle Sap. Na wyżej położonych terenach występują czerwonożółte laterytowe gleby wilgotnych lasów tropikalnych oraz czerwone gleby laterytowe okresowo wilgotnych lasów tropikalnych (czerwonożółte i czerwone gleby ferralitowe).
Fauna i flora thumb|Pola ryżowe Lasy zajmują ok. 40% powierzchni kraju. Na południu i w części środkowej występują wilgotne lasy równikowe, przechodzące ku północy w monsunowe, tracące liście w porze suchej, z drzewami sandałowymi, kamforowymi, tekowymi, i damarzynkiem, a następnie w sawanny o trawach dochodzących do 1,5 m. Powyżej 800 m n.p.m. lasy sosnowe. Na wybrzeżu lasy namorzynowe, a na okresowo zalewanych obszarach – bagienne. Symbolem Kambodży są powszechnie występujące tzw. palmy cukrowe (Arenga pierzasta; Arenga pinnata), które wykorzystuje się jako surowiec budowlany oraz podstawowy składnik do wyrobu cukru, octu, lekarstw i wina. Drewno stanowi główny surowiec energetyczny kraju, dlatego środowisko naturalne zagrożone jest przez silne wylesianie.
Skład fauny jest typowy dla Regionu Indochińskiego, jednak populacje wielu dużych ssaków zostały drastycznie przetrzebione. Z dużych roślinożerców występują tu: słoń indyjski, banteng oraz gaur. Duże drapieżniki są obecnie na skraju wymarcia lub zniknęły całkowicie; tygrysy uznano za funkcjonalnie wymarłe w 2016 roku, a ostatnie badania wskazują na podobny los lampartów (funkcjonalnie wymarłe od 2023). Wciąż spotyka się mniejsze drapieżniki, jak niedźwiedź malajski, pantera mglista czy cyjon rudy.
Wilgotne lasy zamieszkują łasicolot malajski i kalong. Ze ssaków naczelnych występują gibony, makaki i langury. Bogaty świat gadów obejmuje m.in.: gekony, kobrę królewską, krokodyla syjamskiego oraz pytony (siatkowego i birmańskiego).
Historia
thumb|Azja Płd.-Wsch. w X w., Imperium Khmerów zaznaczone na czerwono thumb|Indochiny Francuskie w 1913 r. thumb|Obszary objęte działaniami Czerwonych Khmerów w latach 1989–1990 thumb|Posiedzenie Nadzwyczajnej Izby Sądu Kambodży Do najwcześniejszych, zorganizowanych form politycznych w tym rejonie zalicza się państwo Funan (okres od I wieku naszej ery). W tym okresie dominującą religią Kambodży stał się hinduizm. Około VI wieku Funan został zastąpiony przez księstwo Czenla. Początek IX wieku to powstanie zjednoczonego imperium Khmerów pod rządami dynastii angkorskiej. W XIV wieku imperium Khmerów zostało zajęte przez sąsiednich Tajów, a stolica przeniesiona z Angkor Thom do Phnom Penh. Wraz z upadkiem imperium w kraju zanikły wierzenia hinduistyczne, a w ich miejsce wpływy zyskał buddyzm. Około XVI wieku na obszar Kambodży przybyli misjonarze europejscy. W XIX wieku Kambodżę podbiła Francja. Kambodża w 1863 roku stała się protektoratem Francji, w 1884 roku kolonią, a w 1887 roku została włączona w skład kolonialnych Indochin Francuskich. Na przełomie wieku XIX i XX doszło do serii nieudanych powstań niepodległościowych. W latach 1941–1945 miała miejsce okupacja japońska, a od 1945 do 1946 roku okupacja tajska. W trakcie I wojny indochińskiej na terenie Kambodży dochodziło do walk między wojskami kolonialnymi a niepodległościową organizacją Việt Minh z Wietnamu. Walki doprowadziły do ożywienia narodowego Khmerów, którzy również rozpoczęli batalię przeciwko Francuzom. Z wojskami francuskimi starli się miejscowi komuniści i ruch Khmer IssarakBecker, E. (1998). When the war was over: Cambodia and the Khmer rouge revolution. s. 70, New York: Public Affairs.. W 1949 roku Kambodża proklamowała niepodległość w ramach Unii Francuskiej. Na skutek konferencji genewskiej w połowie lat 50. Francuzi wycofali się z Wietnamu. W 1955 roku Kambodża przyjęta została do ONZ po ówczesnym odejściu z Unii Francuskiej.
W niepodległej Kambodży władzę objął król Norodom Suramarit, a następnie Norodom Sihanouk. Sihanouk rządził w oparciu o monarchistyczną Powszechną Wspólnotę SocjalistycznąAdam W. Jelonek, Kambodża, Warszawa: Trio 2008, s. 122. i realizował politykę współpracy z Chinami. W trakcie wojny wietnamskiej umożliwił Vietcongowi poruszanie się po obszarze Kambodży. Lewicowy kurs monarchy szczególnie przybrał na sile w połowie lat 60. Sytuacja zmieniła się, gdy premierem rządu został proamerykański Lon Nol, który władzę objął na skutek sfałszowanych przez konserwatystów wyborów parlamentarnychOsborne, Milton (1979). Before Kampuchea: Preludes to Tragedy, s. 187 Sydney: George Allen & Unwin. .Isaacs, Arnold; Hardy, Gordon (1988). Pawns of War: Cambodia and Laos, s. 185, Boston: Boston Publishing Company. .. Lon Nol za zgodą monarchy rozpoczął rozprawę z dotychczasowymi lewicowymi sojusznikami z partii Pracheachon. Rządy Lon Nola doprowadziły do pogorszenia się sytuacji ekonomicznej co w 1967 roku doprowadziło do wybuchu chłopskiej rebelii w Battambangu. Lon Nol pod nieobecność króla ogłosił stan wojenny i rozbił powstańców niszcząc przy tym szereg wiosek. Pacyfikacja doprowadziła do powstania partyzantki na czele której stanęli Czerwoni Khmerowie (przywódcą grupy był Pol Pot) do tej pory funkcjonujący jedynie jako jedna spośród grup wewnątrz Komunistycznej Partii KambodżyIsaacs, Arnold; Hardy, Gordon (1988). Pawns of War: Cambodia and Laos, s. 87, Boston: Boston Publishing Company. ..
Król na skutek narastającego zamieszania zdymisjonował Lon Nola, jednak ten powrócił do łask po sukcesach partyzantki, pod koniec lat 60. wracając do rządu jako premier. W 1970 roku Lon Nol przeprowadził zamach stanu, w wyniku którego obalono króla. Lon Nol zlikwidował Królestwo Kambodży, a w jego miejsce utworzył Republikę Khmerów. Po puczu król udał się na emigrację do Chin. Na emigracji utworzył Zjednoczony Front Narodowy Kambodży i poparł Czerwonych Khmerów w ich walce z reżimem. Rząd Lon Nola winą za fatalną sytuację kraju obarczał mniejszość wietnamską i pomógł organizować czystki wymierzone w tę grupę etnicznąLipsman, Samuel; Doyle, Edward. (1983). Fighting for Time: 1969–1970, s. 144. Boston: Boston Publishing Company. .. Represje wobec Wietnamczyków spowodowały, że Vietcong rozpoczął walkę z rządem Kambodży. Lon Nol nie radząc sobie z siłą wietnamskiej partyzantki poprosił o pomoc USA, które rozpoczęło bombardowanie pozycji Vietcongu w Kambodży. Rząd Kambodży tracił stopniowo kolejne części kraju. W połowie lat 70. z wojny przeciwko Lon Nolowi wycofał się Vietcong, który popadł w konflikt z Czerwonymi Khmerami. W 1975 roku Czerwoni Khmerzy obalili rządzący reżim, a w jego miejscu utworzyli Demokratyczną Kampuczę.
Czerwoni Khmerzy wprowadzili politykę znaną jako „Rok Zerowy”. Polityka ta doprowadziła do śmierci ogromnej liczby osób wskutek głodu, przepracowania, i przeprowadzanych egzekucji. W wyniku krwawych rządów Pol Pota zginęło od 10 do 20–25% populacji. Czerwoni Khmerzy początkowo mianowali głową państwa króla, potem jednak został on przez nich odwołany i wysłany na emigrację. Demokratyczna Kampucza szybko popadła w konflikt z Wietnamem, co spowodowane było skrajnie nacjonalistycznymi i antywietnamskimi poglądami Czerwonych Khmerów. Demokratyczna Kampucza rozpoczęła serie ataków na sporne obszary i dokonywała licznych czystek etnicznych przeciwko Wietnamczykom. Brutalna polityka Czerwonych Khmerów spotkała się z oporem części armii, która zdezerterowała i przeszła na stronę Wietnamu. W 1979 roku reżim Pol Pota został obalony w wyniku interwencji armii wietnamskiej i sił opozycyjnych (Zjednoczony Front Ocalenia Narodowego Kambodży) wspartych przez ZSRRFarrell, Epsey C. (1998). The Socialist Republic of Vietnam and the Law of the Sea: An Analysis of Vietnamese Behaviour within the Emerging International Oceans Regime, s. 195, The Hague: Kluwer Law International. .O’Dowd, Edward C. (2007). Chinese military strategy in the third Indochina war: the last Maoist war, s. 40, Abingdon: Routledge. ..