Zakłady Tworzyw Sztucznych „Pronit” (ZTS Pronit) – zlikwidowane zakłady chemiczne z siedzibą w Pionkach.
Zakłady Tworzyw Sztucznych „Pronit” w Pionkach wywodzą się z powstałej w 1922 roku Państwowej Wytwórni Prochu i Materiałów Kruszących (PWPiMK), ulokowanej w Puszczy Kozienickiej koło wsi Zagożdżon. Miejscowość przemianowano w 1932 roku na Pionki. Dzięki ulokowaniu PWPiMK wieś w ciągu kilkunastu lat przekształciła się w miasto (1954).
Nazwy zakładu Państwowa Wytwórnia Prochu i Materiałów Kruszących w Pionkach (ówczesna nazwa Zagożdżon) (jesień 1922 – ?) Państwowa Wytwórnia Prochu w Pionkach (? – IX 1939) Pulverfabrik Pionki (1939–1945) Państwowa Wytwórnia Prochu (1945–1948) Wytwórnia Chemiczna nr 8 (1949 – 10 IX 1958) Zakłady Chemiczne „Pronit” (11 IX 1958 – 30 VI 1963) Zakłady Chemiczne „Pronit” im. Bohaterów Studzianek (1 VII 1963 – 1971) Zakłady Tworzyw Sztucznych „Pronit-Erg” im. Bohaterów Studzianek w Pionkach (1971 – 1977) Zakłady Tworzyw i Farb „Pronit” im. Bohaterów Studzianek w Pionkach (1977 – VII 1982) Zakłady Tworzyw „Pronit” im. Bohaterów Studzianek w Pionkach (VII 1982 – 1985) Zakłady Tworzyw Sztucznych „Pronit” im. Bohaterów Studzianek w Pionkach (1985 – 30 XI 1994) Zakłady Tworzyw Sztucznych „Pronit” S.A. w Pionkach (1 XII 1994 – 6 IX 2000).
Źródło
Historia Historię Zakładów Tworzyw Sztucznych „Pronit” podano za: thumb|Wagony cysterny do przewozu stężonego kwasu azotowego wykonane przez Zjednoczone Fabryki Maszyn, Kotłów i Wagonów L. Zieleniewski i Fitzner-Gamper S.A. w Sanoku dla Państwowej Wytwórni Prochu w Pionkach (1932–1939) thumb|Defilada z okazji uroczystego otwarcia świetlicy Przysposobienia Wojskowego Kobiet na terenie Państwowej Wytwórni Prochu (1934) thumb|Kwatera osób które zginęły podczas wybuchu 3.03.1937 na wydziale sortowni prochu PWP – Cmentarz Stary przy ul. Polnej w Pionkach (sierpień 2019) thumb|Apel Dyrekcji i Rady Zakładowej Wytwórni Nr 8 w Pionkach do ludności i pracowników wytwórni w sprawie zwrotu przechowywanych podczas okupacji książek fachowych i sprzętu laboratoryjnego. (1949–1950) thumb|Elektrociepłownia – opuszczona część zakładów (czerwiec 2011) Do początku II wojny światowej Państwowa Wytwórnia Prochu produkowała głównie materiały wybuchowe na potrzeby Wojska Polskiego. Lokalizacja wytwórni pośród lasów i mokradeł Puszczy Kozienickiej z dala od większych osad ludzkich sprzyjała zachowaniu tajemnicy produkcji i utrudniała penetrację przez obce wywiady.
W PWP w poszczególnych wydziałach uruchomiono laboratoria produkcyjne oraz rozwinęto Centralne Laboratorium Badawcze i urządzono Strzelnicę Balistyczną. W latach 1933–1934 uruchomiono Fabrykę Ferromitu, służącego do spawania szyn oraz oddział celuloidu (Fabryka Mas Plastycznych). Od 1 stycznia 1934 roku wytwórnia zaopatrywała Wojsko Polskie również w szczoteczki do zębów, sprzedawane w cenie 25 groszy za sztukęDziennik Rozkazów Ministra Spraw Wojskowych Nr 1 z 25 stycznia 1934 r., poz. 1.. W 1937 roku została uruchomiona, jako oddział filialny PWP w Pionkach, Fabryka Celulozy w Niedomicach, produkująca wysokogatunkową celulozę drzewną do wyrobu nitrocelulozy. W 1935 roku PWP przejęła i w ciągu roku unowocześniła kielecką wytwórnię dymiącego kwasu siarkowego, tzw. oleum, używanego do wyrobu bawełny strzelniczej i trotylu. 3 marca 1937 roku w wydziale sortowni prochu PWP wybuchł pył. Zmarło wówczas 18 ciężko poparzonych młodych kobiet. W latach 1937–1939 wybudowany został oddział filialny – Państwowa Wytwórnia Prochu w Krajowicach.
Od 1 kwietnia 1927 roku do wybuchu II wojny światowej w 1939 funkcję naczelnego dyrektora pełnił Jan Prot, a dyrektorem technicznym był Stanisław Dunin-Markiewicz.
Podczas wojny wytwórnię przejęli hitlerowcy i wznowili produkcję prochów na potrzeby armii niemieckiej, przymusowo zatrudniając mieszkańców miasta oraz okolic. W 1944 roku okupanci ewakuowali wytwórnię, wywożąc z niej do Niemiec większość maszyn i urządzeń. Po wyzwoleniu Pionek 15 stycznia 1945 roku, wznowiono produkcję w Państwowej Wytwórni Prochu i do końca 1945 roku wyprodukowano 10 ton ferromitów i 100 tys. sztuk amunicji myśliwskiej. Uruchomiono także jeden turbozespół elektrowni. W 1946 roku nastąpiła rewindykacja maszyn i urządzeń z miasta Glöwen w Niemczech. Zespół złożony z dawnych pracowników wytwórni (Adolf Misiuna, Józef Kamiński, Roman Buczek, Antoni Kuty, Józef Mika, Józef Zawada, Jan Sarnecki, Ignacy Benderz, Zygmunt Kudelski, Antoni Czajkowski, Zenon Baran, Stanisław Golbert, Jan Górniak, Stanisław Warta, Antoni Komorek i Karol Białek) przy pomocy Biura Rewindykacji i Odszkodowań Wojennych w Berlinie sprowadził z powrotem maszyny i urządzenia wywiezione przez Niemców pod koniec wojny. W lutym 1947 roku jako pierwszy uruchomiono Wydział Bawełny Strzelniczej, gdzie produkowano bawełnę kolodionową (ok. 60 t) i przeprowadzano próby z bawełną lakierową. Następnie pracę wznowił Wydział Mas Plastycznych, który do końca roku wyprodukował ok. 500 kg celuloidu. Po nim uruchomiono produkcję prochów: myśliwskiego, rewolwerowego, sportowego i ćwiczebnego prowadzoną na Wydziale Prochu Bezdymnego.
W 1948 roku w PWP funkcjonowało 8 wydziałów: Rejon Centralny grupujący dyrekcję, biura, warsztaty mechaniczne, dział budowlany, tartak i elektrownię (kierownik Józef Kamiński) Prochów Bezdymnych (kierownik Piotr Mitan) Bawełny Strzelniczej (kierownik Władysław Majewski) Mas Plastycznych (kierownik Adolf Misiuna) Ferromitów, gdzie produkowano ferromit używany do spawania szyn i do bomb zapalających (kierownik Alojzy Postulko) Tartak pracujący na potrzeby fabryki (kierownik Franciszek Surma) Stacja Balistyczna prowadząca eksperymenty z nowymi materiałami wybuchowymi i wykonująca analizy kontrolne dla potrzeb produkcji (kierownik Feliks Wojtaś) Fabryka Amunicji Myśliwskiej (FAM) (kierownik Bolesław Komorowski).
Poza tym na terenie zakładu znajdowały się trzy wydziały nieczynne: Wydział Czarnego Prochu Wydział Nitrogliceryny Wydział Krusz–Dunit.
Pionkowski zakład włączono wówczas do przedsiębiorstwa „Zjednoczone Zakłady Przemysłu Materiałów Wybuchowych”, podlegającego Centralnemu Zarządowi Przemysłu Chemicznego z siedzibą w Gliwicach. W latach 1950–1953 w strukturze organizacyjnej zakładu odbudowano Wydział Prochu Czarnego, rozbudowano Wydział FAM i zbudowano nowy wydział pod nazwą „woreczkowanie prochów”, wytwarzającego ładunki prochowe do pocisków artyleryjskich i innych (późniejszy wydział „H”).
Struktura organizacyjna zakładu w 1954 roku: Dyrekcja wraz podległymi biurami (Biuro Techniczne, Wydział Kadr, Planowania, Finansowy, BHP, DKT [kontroli technicznej – red.], Zaopatrzenia, Zbytu, Kancelaria Tajna, Główny Technolog). Wydział Bawełny Strzelniczej Wydział Nitrogliceryny (C) Wydział TB 1 (prochów nitrocelulozowych) Wydział TB 2 (prochów nitroglicerynowych) Wydział TB 3 (produkcja eteru do prochów) Wydział Woreczkowania Prochów (TW-H – produkcja „S”) Wydział FAM (amunicja myśliwska) Wydział Prochu Czarnego (K) Wydział Plast (B – celuloid i lakiery) Stacja Badań Balistycznych (SBB) Wydział F (elektrownia i służby elektryków) Wydział F2 (Mechaniczny – remonty i konserwacja maszyn oraz narzędzi) Samodzielny Oddział Wykonawstwa Inwestycji (SOWI) Wydział Remontowo-Budowlany Wydział Transportu (kolejowego i kołowego) Laboratorium Centralne Magazyny i Silosy.
W 1956 roku uruchomiono wytwarzanie nowych wyrobów, np. kleju nitrocelulozowego (1956 r. – 140 t), bielizny (w 1956 r. uszyto 150 tys. szt.), płyt gramofonowych (1 tys. miesięcznie – 1957 r.), octanu etylu (140 t rocznie), w 1958 r. skóry twardej podeszwowej – sztucznej (1 tys. t rocznie), lalek celuloidowych (50 t/r), nitropigmentów (30 t/r). W 1959 roku tłoczywa melaminowe (600 t/r) i kleje kauczukowe, zaś w roku następnym eter do narkozy (110 t/r).
1 kwietnia 1959 roku na bazie Samodzielnego Oddziału Wykonawstwa Inwestycyjnego (SOWI) przy Zakładach Chemicznych „Pronit” powstało Przedsiębiorstwo Montażowe „Montoerg” w Pionkach.
W 1959 roku przy „Pronicie” utworzono szkołę przyzakładową szkolącą: tokarzy, frezerów i ślusarzy-mechanikówZe względu na dużą liczbę chętnych szkoła otrzymała w 1963 roku do swojej dyspozycji zaadaptowany budynek na Kolonii Centralnej, a w 1968 roku szkoła nowy budynek przy ulicy Spokojnej → ..
W latach 1961–1970 utworzono nowe wydziały produkcyjne. W 1964 roku oddano do użytku wydział Z, produkujący materiały wybuchowe saletrzano-amonowe dla potrzeb górnictwa o zdolności produkcyjnej 15 tys. t rocznie. W 1962 roku powstał oddział zamiejscowy w Łaskarzewie (przetwórstwo tworzyw sztucznych), w 1964 roku przekazany Warszawskim Zakładom Tworzyw Sztucznych. Równocześnie uruchamiano kolejne produkcje wyrobów chemicznych: styropianu (1963 r. o zdolności rocznej 25,7 tys. m³), polwinitów, butanolu z octanem (1962 r.) – zdolność produkcyjna średnio 700 t/r, glikocelu BW.W.S. – 1000 t/r, stabilizatora AR – 490 t/r, nitropolitury – 280 t/r, linociasta – 1500 t/r, okładzin hamulcowych – 275 t/r, polwiplastów – 550 t/r., granulatów dla obuwnictwa (1967 r.) – 319 t/r, polofenu (1967 r.) – 1618 t/r, polomeli ME A3, KoSk, S (1967 r.) – 126 t/r, plastyfikatów /30%, 40%/ (1967r.) – 420 t/r. W drugiej połowie lat sześćdziesiątych na Wydziale „H” wprowadzono dwa nowe wyroby dla potrzeb wojska: „Pelikan” (ładunek wydłużony do rozminowywania pól minowych) oraz „Walizka” (miniaturowa wyrzutnia rakietowa). W 1968 roku zakończono wytwarzanie skóry sztucznej twardej i podeszwowej, natomiast rozpoczęto produkcję dekaliny (wyprodukowano 150 t) oraz hydrolaku (wyprodukowano 75 t). W 1969 roku podjęto wytwarzanie klejów topliwych dla meblarstwa (21,7 t) i granulatów obuwniczych przeciwdeszczowych (169,3 t). W 1970 roku wyprodukowano 15 t pigmentplastu TG-15 oraz 1,7 t sklejki brokatowej ekstra, a także 1284 t amonitu 11 i 108 t amonitu GS.
W 1967 roku przy „Pronicie” w powstał Zakład Doświadczalny Budowy Aparatury Naukowo-Badawczej „Dozachem”.
W 1972 roku „Pronit” odkupił licencję na produkcję sztucznej skóry (określanej mianem „polcorfamu”) wraz z całą fabryką od amerykańskiego koncernu DuPont i rozpoczęto jej uruchamianie w Wytwórni Skóry Syntetycznej w Pionkach przez angielskie przedsiębiorstwo „Petracarbon”. 1 lipca 1974 roku ruszyła produkcja skóry syntetycznej w Pionkach.