thumb|Radzieccy partyzanci na Białorusi, 1943 lub 1944 Partyzantka radziecka (sowiecka) – forma organizowanych w ukryciu walk o zmiany społeczne bądź wyzwolenie, prowadzonych na obszarach objętych działaniami wojennymi i opartych na współpracy z miejscową ludnością cywilną oraz regularnymi siłami militarnymi walczącymi na tyłach wroga; także oddziały podporządkowane władzom RFSRR i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, działające w formie partyzanckiej.
Zakres geograficzny zjawiska zakreślały aktualne w danym momencie wpływy polityczne państwa radzieckiego, zaś chronologiczny – od rewolucji październikowej do pokonania III Rzeszy. Działalność partyzantki radzieckiej przejawiała się w rozlicznych formach, m.in. sabotaż, dywersja czy propaganda. Jej cel na różnych etapach dziejów ulegał ewolucji. W początkowym okresie istnienia ruchu partyzanckiego nadrzędnym zadaniem było przyciągnięcie na stronę rewolucji nieuświadomionych ideowo grup społecznych, zaś w końcowym etapie rozwoju (podczas wielkiej wojny ojczyźnianej) – ogólna mobilizacja społeczeństwa okupowanych terenów ZSRR przeciwko wojskom okupacyjnym Państw Osi.
Partyzantka radziecka w okresie wojny domowej w Rosji Partyzantka w warunkach ideologii walki klasowej przybrała po rewolucji październikowej nowe znaczenieВ. Н. Андрианов, Партизанское движение, Большая советская энциклопедия.. Już w okresie wojny domowej w Rosji dla KC RKP(b) partyzantka była jednym z głównych narzędzi do osłabienia sił białych (północny Kaukaz, Don, Syberia i Daleki Wschód) i państw narodowych powstałych po rozpadzie Imperium Rosyjskiego (Ukraina, Białoruś). Pracujące na obszarach objętych działaniami wojennymi podporządkowane KC komórki partyjne organizowały własne oddziały partyzanckie. Dążyły także do objęcia kierownictwa nad już istniejącymi formacjami. Natomiast celem KC w zakresie ruchu partyzanckiego była jego centralizacja i skoordynowanie z działaniami Armii Czerwonej na danym obszarzeПартизанское движение в 1918-22, Большая советская энциклопедия..
Ruch partyzancki na Ukrainie Zasięg i nasilenie partyzantki na różnych obszarach państwa radzieckiego nie były jednolite, a jej metryka związana była z aktualnymi warunkami polityczno-ekonomicznymi. Najwcześniej, bo w 1918 roku, radziecka partyzantka powstała na Ukrainie i Białorusi w warunkach okupacji niemieckiej. W lutym 1918 roku na Czernihowszczyźnie i w sąsiednich guberniach rozpoczął działalność oddział Mykoły Szczorsa. W ciągu pół roku ruch rozrósł się i objął centralną Ukrainę. W czerwcu na Kijowszczyźnie wybuchło antyniemieckie powstanie, w którym walczyło około trzydziestu tysięcy partyzantów. W trakcie kontrofensywy dwóch dywizji niemieckich partyzanci wycofali się na lewobrzeżną Ukrainę, a następnie na neutralny obszar pomiędzy Ukrainą a Rosją radziecką.
Główną siłę oddziałów partyzanckich na Ukrainie tworzyli robotnicy i chłopi. Niemniej do ruchu dołączało także bogatsze chłopstwo, sprzyjające poglądom eserów, anarchistów i nacjonalistów, co skutkowało czasem przejęciem inicjatywy przez przeciwników rewolucji (np. Nestor Machno). Początkowo ukraińskim ruchem partyzanckim kierował Sekretariat Ludowy, który został decyzją I Zjazdu KP(b)U z czerwca 1918 roku zastąpiony przez Ogólnoukraiński Centralny Wojskowo-Rewolucyjny Komitet. W ramach zjazdu postanowiono rozpocząć działania, mające na celu obalenie władzy hetmana Pawła Skoropadskiego. Powstanie wybuchło 6 sierpnia na Czernihowszczyźnie. Dowodzenie objął Centralny Wojskowo-Powstańczy Komitet na czele z Mykołą Kropywjanśkim. Po jego upadku przyczyny niepowodzenia dopatrywano się w braku dostatecznej orientacji w ówczesnej sytuacji politycznej komitetu rewolucyjnego, który wydał rozkaz powszechnej rebelii w czasie, gdy Rosja radziecka nie mogła na skutek podpisania traktatu brzeskiego wesprzeć jej militarnie. W świetle kolejnej porażki na II Zjeździe KP(b)U przyjęto postanowienie o nasileniu propagandy radzieckiej wśród mas, a na linii Suraż – Nowogród Siewierski – Rylsk przystąpiono do formowania dwóch dywizji, w skład których weszli ochotnicy i partyzanci działający na Ukrainie. W listopadzie 1918 roku, gdy Armia Czerwona przygotowywała się do ofensywy na Charków i Kijów, ruch partyzancki rozpoczął działania militarne na tyłach armii niemieckiej i armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Radziecka ofensywa rozpoczęła się w pierwszych dniach 1919 r.J.D. Smele, The „Russian” Civil Wars 1916–1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, , s. 101.A. Adams, Bolsheviks in the Ukraine. The Second Campaign, 1918–1919, Yale University Press, New Haven & London 1963, s. 37. Wspólne natarcie doprowadziło do zdobycia Dniepropetrowska, Konotopa, Pawłodaru, Połtawy. Z początkiem 1919 roku większa część Ukrainy była zajęta przez Armię Czerwoną.
W okresie przewagi militarnej na południu Rosji od wiosny 1919 sił białych pod dowództwem Antona Denikina na Ukrainie powołano w lipcu 1919 roku Biuro Zafrontowe CK KP(b)U na czele ze Stanisławem Kosiorem. Organ ten podlegał Rewolucyjnej Radzie Wojennej i Głównemu Sztabowi ruchu rewolucyjnego. Armia Denikina odniosła między majem a lipcem 1919 r. serię sukcesów: zajęła Donbas, Charków, Jekaterynosław, cały obszar doński i strategicznie położony Carycyn. Po tym zwycięstwie 3 lipca rozpoczęła marsz w kierunku MoskwyJ.D. Smele, The "Russian" Civil Wars 1916–1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, , s. 123.. W połowie października siły Denikina dotarły do Orła i tam dopiero ich ofensywa została powstrzymanaP. Kenez, Red Advance, White Defeat. Civil War in South Russia 1919–1920, New Academia Publishing, Washington DC 2004, , s. 214-216..
W październiku 1919 roku biuro wydało rozkaz rozpoczęcia natarcia na siły Denikina od tyłu frontu, na skutek czego zajęte zostały m.in. Koziatyn, Krzemieńczuk, Nowomoskowsk, Połtawa. W szeregach oddziałów partyzanckich według danych z grudnia 1919 roku walczyło ponad pięćdziesiąt tysięcy partyzantów, wspieranych przez aktywistów ideologii bolszewickiej. Pozwoliło to na zdobycie przewagi liczebnej bolszewików w ruchu nad eserowcami, anarchistami z ruchu Machny, borotbistami (np. na przełomie 1919–1920 roku szeregi Armii Czerwonej zasiliło trzydzieści pięć tysięcy osób, które opuściły szeregi armii Machny).
Partyzantka na Białorusi Na Białorusi ruch partyzancki rozwinął się w 1918 roku w guberniach witebskiej, mohylewskiej i mińskiej. W sierpniu 1918 roku utworzono Komitet Krajowy, który miał za zadanie zjednoczyć i scentralizować działalność podziemia na Litwie i Białorusi. 10 grudnia 1918 roku wojska radzieckie wspierane przez akcje partyzantów białoruskich zajęły Mińsk, a 5 stycznia 1919 roku także Wilno.
Południe Rosji Na terytoriach nad Donem, Morzem Czarnym oraz na północnym Kaukazie na charakter ruchu partyzanckiego w dużej mierze oddziaływały czynniki społeczne. W celu zatarcia różnic warstwowych i nadania ruchu partyzanckiemu właściwego z punktu widzenia propagandy bolszewickiej kierunku działań powołano jesienią 1918 roku podporządkowane Frontowi Południowemu Biuro Dońskie dla Kazaków, Północnokaukaski Komitet Partii w Jekatierinodarze dla terenów nad Morzem Czarnym oraz Noworosyjski Komitet Podziemny RKP(b) dla północnego Kaukazu. Dwa ostatnie w lipcu 1919 roku połączyły swoje zadania, powołując sztab główny i sztaby rejonowe, czego rezultatem była centralizacja działań na linii Noworosyjsk – Tuapse oraz skuteczna dezorganizacja przerzucania sił wroga na linii kolejowej Majkop – Tuapse.
Ruch partyzancki dagestańskich górali był podporządkowany Dagestańskiemu Komitetowi Obwodowemu RKP(b) na czele z Ułłubijem Bujnakskim i Dżełał-ed-Dinem Korkmasowem. Partyzanci tych obszarów przyczynili się do uniemożliwienia wojskom Denikina zajęcia Astrachania.
Ural i Syberia Rozpoczęcie działalności partyzantki radzieckiej na Uralu, w Kazachstanie, Syberii i Dalekim Wschodzie datuje się na lato 1918 roku. Południowouralskie formacje partyzanckie sprzyjające poglądom bolszewickim pod dowództwem Nikołaja Kaszyrina i Wasilija Blüchera koordynowały swoje działania z 3 Armią Frontu Wschodniego przeciwko białogwardzistom Aleksandra Kołczaka i Korpusowi Czechosłowackiemu w okolicach Orenburga. Na przełomie 1918–1919 roku wywołano w Omsku, Tiumeni, Kańsku i Jenisejsku falę powstań robotniczych i chłopskich.
Do kontroli partyzantki na Syberii i Dalekim Wschodzie powołano Syberyjskie Biuro KC. 19 lipca 1919 roku KC RKP(b) podjął decyzję o połączeniu rozproszonych formacji partyzanckich w większe oddziały oraz obowiązku uzgodnienia ich dalszych działań z Armią Czerwoną. Najprężniej partyzantka działała w guberniach ałtajskiej i jenisejskiej. Wiosną 1919 roku w guberni jenisejskiej utworzono 1. Armię Chłopską na czele z Aleksandrem Krawczenką i Piotrem Szczetinkinem. Wynikiem jej działań było proklamowanie na początku 1919 roku Tasiejewskiej Radzieckiej Partyzanckiej Republiki. Na Ałtaju latem 1919 roku w oparciu o ruch partyzancki powstała Zachodniosyberyjska Chłopska Armia Czerwona w liczbie około dwudziestu pięciu tysięcy osób czele z Jefimem Mamontowem i Ignatijem Gromowem. Jej działalność koncentrowała się na linii Sławgorod – Alejsk – Rubcowsk. W pozostałych rejonach Ałtaju walczyły Czumyska i Górnoałtajska Dywizja Partyzancka. Do zadań partyzantki na tym obszarze należało uniemożliwienie poruszania się wroga po torach kolejowych i dezorganizacja tyłów armii kołczakowskiej. Działania wojenne podjęto m.in. w okolicach Tajszeta, Tomska, Czeremchowa i Irkucka.
Daleki Wschód Na objętych okupacją japońską i amerykańską na obszarach Dalekiego Wschodu utworzono Armię Amurską i Front Wschodniozabajkalski. Jesienią 1919 roku przeciwko notorycznym atakom białych pod kierunkiem Grigorija Siemionowa na Zabajkalu wystąpił oddział partyzancki na czele z Pawłem Żurawlowem. Na początku 1920 roku ruch zjednoczył się z Armią Ludowo-Wyzwoleńczą Republiki Dalekiego Wschodu, czego następstwem było zajęcie Czyty. W lutym 1920 roku partyzanckie oddziały (około dwudziestu tysięcy osób) zajęły rejon amurski.
W Kraju Nadmorskim partyzantką kierowali delegaci Dalekowschodniego Komitetu Krajowego RKP(b) m.in. Siergiej Łazo, Wsiewołod Sibircew, Aleksandr Fadiejew. Na początku 1920 roku zajęto Chabarowsk i Władywostok. Po utracie tych miast na skutek przewrotu politycznego na czele ze Spiridonem Mierkułowem partyzantka wznowiła swoje działania i wsparła siły Republiki Dalekiego Wschodu w ponownym opanowaniu tych terenów w 1922 roku.
Partyzantka po traktacie ryskim W roku 1920 Lenin powołał Towarzystwo Wiedzy Obronnej, które miało być organem przysposobienia wojskowego ludności. Wkrótce po podpisaniu traktatu ryskiego w marcu 1921 władze sowieckie rozpoczęły kampanię odrzucenia nowo uznanej granicy z Polską, używając argumentu, że nie była ona wytyczona zgodnie z zasadą samostanowienia narodów. Władze radzieckie zaczęły wspierać i inspirować oddziały terrorystyczne mniejszości narodowych w Polsce oraz wypady zwartych oddziałów o charakterze partyzanckim z terytorium ZSRR na wschodnie powiaty RP. Akcja miała charakter masowyWojciech Materski, Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918-1943, Wyd. ISP PAN i oficyna „Rytm”, Warszawa 2005, ; s. 256–258..