thumb|Nazwisko Jana Żychonia na stronie 231 niemieckiej listy o nazwie Sonderfahndungsliste G.B., osób przeznaczonych do aresztowania po zdobyciu Wielkiej Brytanii thumb|Tablica upamiętniająca działalność mjr. Jana Żychonia w Bydgoszczy Jan Henryk Żychoń (ur. 1 stycznia 1902 w Skawinie, zm. 18 maja 1944 pod Monte Cassino) – major piechoty Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, oficer wywiadu wojskowego Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego, a następnie Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, poległ w bitwie pod Monte Cassino, kawaler Orderu Virtuti Militari.
Życiorys Jako dwunastoletni chłopak uciekł do Legionów. Początkowo pełnił służbę pomocniczą, a w 1916 r. trafił do kompanii szkolnej. Zwolniony ze służby z powodu stanu zdrowia, po roku ponownie znalazł się w Legionach, wkrótce internowany został przez Austriaków.
W roku 1919 odkomenderowany został do dyspozycji Oddziału II Sztabu Generalnego WP. Uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej i w powstaniach śląskich.
W 1924 r. był porucznikiem (starszeństwo z dniem 1 czerwca 1919 r. i 482. lokata) w 45 pułku piechoty Strzelców Kresowych. W tym samym roku otrzymał przydział do Oddziału II Sztabu Generalnego, a trzy lata później rozpoczął samodzielną działalność wywiadowczą na terenie Wolnego Miasta Gdańska pod przykrywką referenta w Generalnym Komisariacie RP. Rozbudował i zreorganizował struktury wywiadowcze kierowanej przez siebie, zakonspirowanej w Wydziale Wojskowym wspomnianego komisariatu, Ekspozytury nr 7 Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego. Kierowana przez niego placówka bardziej była znana pod nazwą „BIG” (Biuro Informacji Gdańsk)Artur Jendrzejewski, Polski wywiad wojskowy w Wolnym Mieście Gdańsku w latach 1920–1930, Gdańsk 2013.. W tym czasie mieszkał w kamienicy przy obecnej Al. Grunwaldzkiej 117 w GdańskuW tej gdańskiej kamienicy mieszkał polski as wywiadu. Zamieni się w biurowiec?. Nie figuruje w Roczniku Oficerskim z 1928 r., natomiast w Roczniku Oficerskim z 1932 r. widnieje jako kapitan Sztabu Głównego WP ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1927 r. i 59. lokatą w korpusie oficerów zawodowych piechoty.
Od stycznia 1930 r. przygotowywał nową placówkę wywiadu Ekspozyturę Nr 3 Oddziału II SG w Bydgoszczy, która powstała z połączenia kadrowego ekspozytur Oddziału II w Poznaniu i Gdańsku. Oficjalnie ekspozytura rozpoczęła swoją działalność dnia 1 lipca 1930 r.
Był organizatorem „Akcji Wózek”. Polegała ona na systematycznej inwigilacji przesyłek pocztowych przewożonych tranzytem koleją z Niemiec do Prus i Gdańska przez polskie Pomorze, tak zwany korytarz polski. Agenci i współpracownicy „dwójki" włamywali się do wagonów pocztowych, przeglądali i fotografowali korespondencję, a nawet przewożone tą drogą prototypy broni i sprzętu wojskowego, a następnie powtórnie plombowali worki i wagony podrobionymi pieczęciami.
Raporty Żychonia cieszyły się dużym uznaniem, natomiast jego zachowanie – m.in. publiczne występowanie w mundurze, nadużywanie alkoholu – wywołało negatywne komentarze i budziło niechęć kolegów z Referatu (Wydziału) Wschód.
Na stopień majora został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1936 i 63. lokatą w korpusie oficerów piechoty. We wrześniu 1939 r. był odpowiedzialny za wywiezienie i ukrycie archiwów kierowanej przez siebie bydgoskiej Ekspozytury Oddziału II. Jednakże archiwa te zostały odnalezione przez Abwehrę w Warszawie, na terenie Fortu Legionów przy ul. Zakroczymskiej.
Żychoń pojawił się w Paryżu we wrześniu 1939 r., jeszcze przed przyjazdem tam generała Władysława Sikorskiego. Z polecenia generała miano go wykluczyć z działań na czas całej wojny. Został obarczony odpowiedzialnością za katastrofę podporządkowanej mu siatki wywiadu w III Rzeszy. Interweniowali jednak Francuzi (Żychoń miał osobiste powiązania z admirałem Darlanem), pozostały bowiem resztki polskiej siatki wywiadowczej w Niemczech zajmującej się Kriegsmarine, co było w zainteresowaniu szefa admiralicji francuskiej i ludzie, z którymi kontakt osobisty miał wyłącznie Żychoń. W styczniu 1940 r. przekazany został do dyspozycji francuskiego wywiadu morskiego, dostarczał mu informacje od agentów pozostawionych w Niemczech. Jednym z nich był cywilny urzędnik Oberkommando der Kriegsmarine Heinrich Katlewski ps. Viktor. Żychoń zyskał zaufanie generała Władysława Sikorskiego przedstawiając perspektywy rozprawy z przeciwnikami politycznymi Sikorskiego w Oddziale II.
W chwili upadku Francji Żychoń dostał od Francuzów do dyspozycji statek, przybył do Wielkiej Brytanii i uzyskał z kolei opiekę brytyjską. W konsekwencji Żychoń, deklarując osobistą lojalność polityczną wobec Sikorskiego, został mianowany szefem Referatu Zachód Wydziału Wywiadu Sztabu Naczelnego Wodza.
Po śmierci gen. Sikorskiego kpt. Jerzy Niezbrzycki i mjr Tadeusz Nowiński wysunęli przeciw szeregowi podkomendnych Żychonia zarzuty z pogranicza współpracy z Abwehrą. Przeciw Żychoniowi powtórzono wysuwane jeszcze przed wojną oskarżenia o uleganie niemieckim inspiracjom m.in. w sprawie rotmistrza Jerzego Sosnowskiego, a nawet działalność na rzecz Abwehry (w tym w związku z pozostawionymi w Warszawie aktami ekspozytury). Sąd wojskowy Polskich Sił Zbrojnych nie zakwestionował przedstawionych zarzutów, ograniczając się do funkcji rozjemcy. W konsekwencji w połowie lutego 1944 r. Jan Żychoń zrezygnował ze stanowiskaPułkownik Michał Rybikowski, któremu zaproponowano w 1944 stanowisko szefa Referatu Zachód, sprawdziwszy, jaka panuje tam sytuacja – odrzucił propozycję objęcia stanowiska po majorze Żychoniu.. Następnie zgłosił się do służby liniowej, gdzie mianowany został zastępcą dowódcy 13 Wileńskiego Batalionu Strzelców „Rysiów”. Zmarł 18 maja 1944 r., w wyniku odniesionych ran poprzedniego dnia, w bitwie o Monte Cassino. Został pochowany na Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino (taras VIII, sektor E, nr 3; ekshumowany)Według tej publikacji zmarł 18 maja 1944. .
Bezpodstawne zarzuty o współpracę Żychonia z Abwehrą pojawiają się do dziś – co zaowocowało „Listem protestacyjnym w sprawie szkalowania dobrego imienia majora Jana Żychonia” podpisanym przez 27 historyków i znawców tematu.
Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari nr 10086 Krzyż Niepodległości (6 czerwca 1931) „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (9 listopada 1931) „za zasługi na polu organizacji i administracji wojska”. Medal Wojska Złoty Krzyż Zasługi (25 maja 1939) „za zasługi w służbie wojskowej”. Srebrny Krzyż Zasługi (3 sierpnia 1928)M.P. z 1928 r. nr 178, poz. 387 „za zasługi na polu bezpieczeństwa Państwa”. Krzyż na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi I stopnia Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino nr 15383 Krzyż Oficerski Orderu Krzyża Orła (Estonia) Krzyż Wojskowy (Wielka Brytania) Medal Wojny 1939–1945 (Wielka Brytania) Gwiazda za Wojnę 1939–1945 (Wielka Brytania) Gwiazda Italii (Wielka Brytania)
Odniesienia w sztuce „Akcja Wózek” stała się kanwą scenariusza odcinka 17 serialu telewizyjnego „Pogranicze w ogniu” w reżyserii Andrzeja Konica. Postać Jana Żychonia pojawia się w książkach Marka Krajewskiego: "Miasto szpiegów", "Czas zdrajców" I "Cyklop".
Przypisy
Bibliografia Rocznik Oficerski 1924, s. 237, 377. Rocznik Oficerski 1932, s. 62, 422.
Joanna Boczaczek-Trąbska, Major Jan Henryk Żychoń oficer wywiadu 1902-1944, Grojec 2012, Wyd. Napoleon V . Andrzej Brzeziecki, Wielka gra majora Żychonia, Kraków 2021, Wyd. Wydawnictwo Literackie . Robert Majzner, Andrzej Suchcitz, Tadeusz Dubicki, Oskarżam Majora Żychonia, Sprawa karna KW. 21/42 przed Morskim Sądem Wojennym w Londynie Piaseczno 2016, wyd. Taurus,
Janusz Piekałkiewicz, Dzieje szpiegostwa, Warszawa 1999, Wyd. Czytelnik . Norman Polmar i Thomas B. Allen, Encyklopedia Szpiegów, Warszawa 2000 Wyd. Magnum.
Wojciech Skóra, Działalność gdańskiej ekspozytury polskiego wywiadu wojskowego w latach 1920–1930 (Pomorze Zachodnie, Prusy Wschodnie i Wolne Miasto Gdańsk), Poznań 2011, s. 368. Joanna Bochaczek-Trąbska, W tajnej służbie. Z działalności Jana Henryka Żychonia, Częstochowa 2011. Artur Jendrzejewski, Polski wywiad wojskowy w Wolnym Mieście Gdańsku w latach 1920–1930, Gdańsk 2013.
Kategoria:Agenci wywiadu RP (1918–1945) Kategoria:Ludzie urodzeni w Skawinie Kategoria:Majorowie piechoty II Rzeczypospolitej Kategoria:Majorowie piechoty Polskich Sił Zbrojnych Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Pamiątkowym Monte Cassino Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (władze RP na uchodźstwie) Kategoria:Odznaczeni Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–1921 Kategoria:Odznaczeni Medalem Wojska Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Osoby umieszczone w Sonderfahndungsliste G.B. Kategoria:Pochowani na Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino Kategoria:Polacy – uczestnicy kampanii włoskiej 1943–1945 Kategoria:Polacy odznaczeni Gwiazdą Italii Kategoria:Polacy odznaczeni Gwiazdą za Wojnę 1939–45 Kategoria:Polacy odznaczeni Krzyżem Wojskowym (Wielka Brytania) Kategoria:Polacy odznaczeni Medalem Wojny 1939–1945 Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Krzyża Orła Kategoria:Polscy żołnierze polegli w bitwie o Monte Cassino 1944 Kategoria:Powstańcy śląscy Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1902 Kategoria:Wojskowi związani z Gdańskiem Kategoria:Zmarli w 1944 Kategoria:Internowani w Austro-Węgrzech w czasie I wojny światowej