mały|240x240px|Korytarz w gmachu głównym, I piętro. mały|240x240px|Galeria, 2011 r. mały|240x240px|Wystawa końcoworoczna na Wydziale Malarstwa, 2011 r. mały|240x240px|Wystawa końcoworoczna na Wydziale Rzeźby, 2011 r. mały|107x107px|Logo akademii zaprojektowane przez Władysława Plutę. Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie (ASP) – najstarsza polska uczelnia artystyczna. Rozpoczęła działalność w 1818 roku na mocy statutu Uniwersytetu Jagiellońskiego, choć pierwsze próby utworzenia ASP w oparciu o UJ (ówcześnie Akademię Krakowską) sięgają 1745 roku, a Józef Brodowski i Józef Peszka, pierwsi profesorowie ASP, zostali profesorami rysunku i malarstwa UJ już w 1816 roku. Nazwa „Akademia Sztuk Pięknych” używana była w odniesieniu do uczelni od chwili powołania jej do istnienia.
W 1833 roku, w wyniku represji po upadku powstania listopadowego, Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie została odłączona od Uniwersytetu Jagiellońskiego i utraciła swój akademicki charakter. Przez kolejne czterdzieści lat jako Szkoła Rysunku i Malarstwa funkcjonowała jako część Instytutu Technicznego.
W 1873 roku Szkoła Rysunku i Malarstwa, wyodrębniona z Instytutu Technicznego, stała się samodzielną Szkołą Sztuk Pięknych. Stanowisko dyrektora objął Jan Matejko, który kierował SSP przez dwadzieścia lat. Zainicjował budowę gmachu Akademii przy dzisiejszym placu Jana Matejki w Krakowie.
W 1895 roku dyrektorem Szkoły Sztuk Pięknych został Julian Fałat. Dzięki jego staraniom szkoła w 1900 roku otrzymała status uczelni wyższej, powracając do nazwy Akademia Sztuk Pięknych. Fałat powołał na profesorów ASP wybitnych artystów Młodej Polski. W 1905 roku został pierwszym rektorem ASP. W czasie I wojny Austriacy przejęli większość gmachu ASP na cele wojskowe, ale samej uczelni nie zamknęli.
Okres międzywojenny, na początku którego ASP obchodziła stulecie swej działalności, otworzył nowy rozdział w historii Akademii, która utrwaliła swój wizerunek czołowej polskiej uczelni plastycznej i instytucji kulturotwórczej o ogólnopolskim zasięgu. W 1919 roku prawo studiowania w krakowskiej ASP przyznano kobietom. Studenci i absolwenci ASP tworzyli grupy artystyczne, wytyczające sztuce drogi dalszego rozwoju (formiści, kapiści, Grupa Krakowska).
W 1945 roku Akademia została reaktywowana po zamknięciu przez okupacyjne władze niemieckie. W 1950 roku z połączenia ASP z Państwową Wyższą Szkołą Sztuk Plastycznych powstała Akademia Sztuk Plastycznych o nowej strukturze wielowydziałowej obejmującej sztuki wizualne, sztuki projektowe oraz konserwację dzieł sztuki, a także poszerzeniem bazy lokalowej uczelni. W 1957 roku powrócono do nazwy Akademia Sztuk Pięknych, a w 1979 roku nadano uczelni imię Jana Matejki.
Kształcenie w Akademii odbywa się na siedmiu wydziałach: Wydziale Malarstwa, Wydziale Rzeźby, Wydziale Grafiki, Wydziale Architektury Wnętrz, Wydziale Form Przemysłowych, Wydziale Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki oraz Wydziale Intermediów.
Symbolem dalszego rozwoju uczelni, pamiętającej o tradycji i projektującej programy na przyszłość, stał się od 2021 roku Open Eyes Art Festival.
Historia Starania o utworzenie Akademii Sztuk Pięknych (1745–1818) Pierwsze próby utworzenia w Krakowie szkoły artystycznej kształcącej malarzy sięgają 1745 roku, kiedy to rektor Akademii Krakowskiej Kazimierz Pałaszowski wyraził zgodę na podjęcie studiów przez malarzy skupionych do tej pory w Kongregacji Malarskiej, pozostającej pod opieką rady miejskiej. Dwa lata później piętnastu członków cechu malarskiego rozpoczęło studia w Akademii Krakowskiej. Nowe ustalenia zatwierdził król August III. Inicjatywa ta była pierwszą w Polsce próbą odejścia środowiska malarskiego od tradycji cechowych i stworzenia nowoczesnego szkolnictwa artystycznego, gwarantującego podniesienie poziomu zawodowego i intelektualnego malarzy, a także ich pozycji w społeczeństwieK. Bartnicka, Polskie szkolnictwo artystyczne na przełomie XVIII i XIX wieku (1764–1831), Wrocław 1971, s. 19–22; M. Pilikowski, Piękna historia. Krakowska Akademia Sztuk Pięknych w latach 1818–1939, Kraków 2018, s. 54–56..
Kolejny rozdział w historii starań o założenie w Krakowie Akademii Sztuk Pięknych wiąże się z nazwiskiem Hugo Kołłątaja, który jako wizytator Komisji Edukacji Narodowej przystąpił w 1777 roku do reformowania Akademii Krakowskiej. Artystą, który miał doprowadzić do realizacji jego zamierzeń w zakresie sztuk pięknych, był Dominik Österreicher. W 1782 roku został on profesorem rysunku i malarstwa Akademii Krakowskiej. Pracownia prowadzona przez Dominika Österreichera nie stała się jednak zaczątkiem Akademii Sztuk Pięknych. W grudniu 1794 roku Kołłątaj, który w czasie powstania kościuszkowskiego zasłynął ze swych radykalnych poglądów, został aresztowany przez Austriaków. W roku następnym z pracy w Akademii Krakowskiej zwolniono Dominika Österreichera. Trzeci rozbiór Polski spowodował odłożenie wszelkich twórczych działań na nieokreśloną przyszłość.
W 1815 roku, na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego, utworzone zostało miniaturowe państwo o nazwie Wolne, Niepodległe i Ściśle Neutralne Miasto Kraków i Jego Okręg (zwane także Rzecząpospolitą Krakowską). Szereg podjętych działań modernizacyjnych nie ominął także Akademii Krakowskiej, gdzie powrócono do koncepcji kształcenia w zakresie sztuk pięknych: w 1816 roku dwaj malarze krakowscy, Józef Brodowski i Józef Peszka, zostali profesorami rysunku i malarstwa.
Akademia Sztuk Pięknych przy Uniwersytecie Jagiellońskim (1818–1833) W styczniu 1816 roku Józef Brodowski i Józef Peszka niezależnie od siebie przedstawili Komisji Organizacyjnej Wolnego Miasta Krakowa dwa projekty założenia Akademii Sztuk Pięknych. Komitet Akademicki, ustalający zasady funkcjonowania uniwersytetu, odniósł się pozytywnie do tych wniosków. 16 października 1818 roku w życie wszedł nowy statut Uniwersytetu Jagiellońskiego (nową nazwę wprowadzono oficjalnie we wstępie statutu)Statut Organiczny Uniwersytetu Krakowskiego, Kraków 1818, s. 13.. W artykule siedemnastym rozdziału pierwszego zapisano:
Dla rozszerzenia nauk sztuk pięknych, dołączona została do Uniwersytetu Akademia tychże sztuk.
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie została utworzona jako instytut w ramach Oddziału Literatury Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. W statucie UJ z 1818 roku poświęcono Akademii pięć artykułów pierwszego rozdziału zatytułowanego O Osobach i Instytutach Uniwersytetu. Najważniejszymi „osobami” w Akademii Sztuk Pięknych byli pomysłodawcy jej założenia: Józef Brodowski i Józef Peszka. Potwierdzono ich pozycję profesorów rysunku i malarstwa. Ich kierownictwu miał podlegać trzeci profesor odpowiedzialny za nauczanie rzeźby. Stanowisko to objął Józef Riedlinger.
Józef Brodowski, Józef Peszka i Józef Riedlinger przez pierwsze pięć lat istnienia Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie stanowili jej grono pedagogiczne. Do pierwszej zmiany doszło w 1822 roku, po śmierci Józefa Riedlingera. W 1823 roku katedrę rzeźby objął wychowanek wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych, Józef Schmelzer.
W 1826 roku, zgodnie z reskryptem kuratora instytutów naukowych Wolnego Miasta Krakowa Józefa Załuskiego, Akademia Sztuk Pięknych została wyłączona z Oddziału Literatury Wydziału Filozoficznego i podporządkowana bezpośrednio rektorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego. W wyniku tej zmiany ASP postawiona została na równi z pozostałymi wydziałami UJ.
Od 1831 roku na czele ASP stał jeden z jej profesorów, który jako dyrektor uzyskał kompetencje dziekana wydziału (godność tę sprawował najpierw Józef Peszka, a następnie Józef Brodowski). W 1831 roku profesorami Akademii zostali: Wojciech Korneli Stattler, Jan Nepomucen Głowacki i Jan Nepomucen Bizański. Pierwszy nauczał malarstwa i rysunku, drugi objął kurs krajobrazu, a trzeci wykładał perspektywę i anatomię. W 1831 roku, na polecenie rektora Alojzego Estreichera, Wojciech Korneli Stattler zredagował Projekt do urządzenia Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Napisany z rozmachem program wprowadzał nowe elementy nauczania, a głównym jego założeniem było odejście od kopiowania i oparcie kształcenia na studium natury.
Program ten nie doczekał się realizacji. W chwili jego sformułowania trwało już powstanie listopadowe, w którym liczny udział wzięli studenci i profesorowie ASP. Profesor rzeźby Józef Schmelzer zginął w 1831 roku w czasie wojny Królestwa Polskiego z Rosją. Po upadku powstania listopadowego od początku na poły fikcyjna niepodległość Wolnego Miasta Krakowa została tym bardziej ograniczona. Na liczne instytucje Rzeczypospolitej Krakowskiej spadły dotkliwe represje podyktowane przez „mocarstwa opiekuńcze”, czyli Rosję, Austrię i Prusy. W 1833 roku Akademia Sztuk Pięknych została odłączona od Uniwersytetu JagiellońskiegoJ. Grabowska, Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie. Kronika wydarzeń 1818–2018, [w:] 200 lat Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie 1818–2018, red. J. Dembosz, P. Tendera, t. 1, Kraków 2019, s. 439–440; M. Pilikowski, Piękna historia, dz. cyt., s. 54–77..
Szkoła Rysunku i Malarstwa (1833–1873) 1 września 1833 roku ukazał się reskrypt komisji reorganizacyjnej, na mocy którego Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie została przyłączona do Instytutu Technicznego jako Szkoła Rysunku i Malarstwa. Szkoła straciła swój akademicki charakter, stając się szkołą zawodową. Ciągłość istnienia uczelni została jednak zachowana. Profesorem, który górował swą osobowością nad pozostałymi pedagogami Szkoły Rysunku i Malarstwa, był Wojciech Korneli Stattler, wykształcony w Rzymie przyjaciel Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego. Nowoczesne metody nauczania stosował także kierujący katedrą krajobrazu Aleksander Płonczyński, wychodzący często wraz ze swymi studentami w plener. W ofercie szkoły znalazła się też grafika, której jako pierwszy nauczał Józef Dębski. W 1839 roku konkurs na stanowisko profesora rzeźby wygrał Karol Ceptowski, co oznaczało odrodzenie nauczania w tym zakresie po sześciu latach przerwy.
W 1846 roku, po stłumieniu przez wojska austriackie podjętej w Krakowie próby wywołania kolejnego powstania narodowego (próby nazwanej przez historyków rewolucją krakowską), Wolne Miasto Kraków zostało włączone do Austrii. Tym samym Szkoła Rysunku i Malarstwa zmieniła przynależność państwową. Jurysdykcję nad nią objęło Ministerstwo Oświaty w Wiedniu.
Po przejściu Wojciecha Kornelego Stattlera na emeryturę w 1857 roku pierwszoplanową postacią w szkole został Władysław Łuszczkiewicz. Będąc jednym z prekursorów badań nad polską historią sztuki, organizował dla swych studentów wycieczki artystyczno-naukowe. Obserwacja natury i żywego modela stała się obowiązującą metodą nauczania, którą stosował też Henryk Kossowski, od 1847 roku profesor rzeźby.
Osobowości Wojciecha Kornelego Stattlera i Władysława Łuszczkiewicza ukształtowały oblicze Szkoły Rysunku i Malarstwa. Wychowankiem właśnie tych dwóch pedagogów był Jan Matejko, który w szkole kształcił się w latach 1851–1858J. Grabowska, Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie. Kronika wydarzeń 1818–2018, dz. cyt., s. 440–441; M. Pilikowski, Piękna historia, dz. cyt., s. 76–97..
Szkoła Sztuk Pięknych (1873–1900) W 1873 roku Szkoła Rysunku i Malarstwa została odłączona od Instytutu Technicznego. Uzyskała niezależność jako Szkoła Sztuk Pięknych. Uwolnienie od powiązań z innymi instytucjami edukacyjnymi, dla których kształcenie artystyczne było zagadnieniem marginalnym, zapoczątkowało jej samodzielny, stały i dynamiczny rozwój. Istotne znaczenie dla działalności krakowskiej szkoły plastycznej miały także swobody polityczne związane z okresem autonomii galicyjskiej. Tylko w atmosferze przyzwolenia władz na działalność patriotyczną na czele Szkoły Sztuk Pięknych mógł stanąć Jan Matejko, malarz cieszący się międzynarodową renomą i uznaniem polskiego społeczeństwa jako kreator plastycznej wizji narodowych dziejów.