thumb|300px|Marsz dziesięciu tysięcy. Ksenofont (gr. , Ksenophon) z Aten (ok. 430 p.n.e. – ok. 355 p.n.e.) – grecki pisarz, historyk, żołnierz.
Życiorys Wczesne lata Informacje o jego życiu czerpiemy z jego własnych pism. Ksenofont, syn Gryllosa i Diodory, urodził się ok. 430 r.p.n.e. w Atenach, na terenie attyckiego demu Erchia. Rodzice jego posiadali majątek ziemski, więc zapewne byli zamożni. Prawdopodobnie ojciec należał do stanu „rycerskiego”, a więc do drugiej klasy majątkowej według szacunkowych kryteriów z czasów reformy Solona. Członkowie tej klasy mieli obowiązek służby w konnicy na wypadek wojny. Z tego środowiska wyniósł Ksenofont niektóre nawyki arystokratyczne: miłość do jazdy konnej, hodowli koni, polowania, sympatie monarchiczne oraz religijność. Z własnymi końmi wyruszył na wyprawę Cyrusa, a synów wysłał później do służby w kawalerii ateńskiejK. Głombiowski, Ksenofont. Żołnierz i pisarz, Wrocław 1993, s. 11, 16-17; Schnayder J., Wstęp, [w:] Ksenofont, Wybór pism, oprac. J. Schnayder, Wrocław 1966, s. VIII-IX.. Mając odpowiednie warunki finansowe, Ksenofont zdobył wszechstronne wykształcenie. Bogaci uczniowie pobierali nauki w domu, a biedniejsi w prywatnych szkołach. Ksenofont przechodził kurs gramatyki, gimnastyki i muzyki, a potem studiował retorykę, filozofię i prawdopodobnie strategię. Z młodości Ksenofonta są dobrze poświadczone bliskie kontakty z Sokratesem. Przystał do niego pod sam koniec wojny peloponeskiej ok. 409 r.p.n.e. Spotkał go przypadkiem na stromej i krętej uliczce ateńskiej, jak podaje nam Diogenes Laertios w dziele Żywoty i poglądy sławnych filozofów. Doszło do wymiany zdań. Sokrates na koniec spytał się: „Gdzie ludzie stają się zacni i szlachetni?”. Widząc, że Ksenofont nie wie, co powiedzieć, zaproponował: „Pójdź za mną i ucz się tej wiedzy!”. W tych warunkach miał zostać Ksenofont jego uczniem. W jego kręgu przebywał do 401 r. p.n.e. Do końca życia zachował ogromny szacunek dla dawnego mistrza. Mieli podobne zapatrywania polityczne. Podziwiali Spartę za jej porządek, dyscyplinę, tradycję, religijność i sprawiedliwośćGłombiowski, op. cit., s. 24-25, 31..
Po klęsce Aten pod Ajgospotamoj (405 r. p.n.e.) i po zdobyciu miasta (404 r. p.n.e.) Spartanie ustanowili spośród swoich zwolenników rządy Trzydziestu Tyranów. Ksenofont sympatyzował z nimi. Z niektórych fragmentów Historii greckiej wynikałoby, że służył wtedy w kawalerii.
Przywrócenie ustroju demokratycznego w Atenach w 403 r.p.n.e. stanowiło punkt zwrotny w życiu Ksenofonta. Amnestia dawała bezpieczeństwo osobiste, ale kariera polityczna i wojskowa została w zasadzie zamknięta. W tym okresie otrzymał list z Sardes od dawnego przyjaciela Proksenosa, ucznia sofisty Gorgiasza. Proksenos zachęcał w nim do przybycia na służbę do Cyrusa Młodszego, perskiego satrapy Lidii, Frygii i Wielkiej KapadocjiL. Joachimowicz, Wstęp do przekładu, [w:] Ksenofont, Pisma sokratyczne: Obrona Sokratesa. Wspomnienia o Sokratesie. Uczta, przekł. i wstęp L. Joachimowicz, Warszawa 1967, s. IX..
Okres azjatycki Ksenofont przyjął propozycję Proksenosa i na początku roku 401 opuścił Ateny i przyłączył się do ok. 13 tys. Greków na służbie u Cyrusa Młodszego. W tym czasie Cyrus wypowiedział bratu-królowi Artakserksesowi II wojnę o perski tron, w której brał udział Ksenofont. Pod Kunaksą w pobliżu Babilonu doszło do decydującego starcia. Wojska królewskie przegrały bitwę, ale Cyrus zginął w walce. Wodzowie greccy zostali zamordowani w wyniku podstępu, a żołnierze perscy Cyrusa przeszli na stronę królewską. Najemnikom greckim groziło niebezpieczeństwo w obcym kraju. Postanowili wrócić do domu. Ksenofont, jako dowodzący tyłami, brał udział w słynnym odwrocie (tzw. marsz dziesięciu tysięcy). Droga powrotna liczyła tysiąc mil, wiodła przez pustynie i góry Armenii aż do Morza Czarnego.
Po bezpiecznym dotarciu do brzegów Morza Czarnego i po przeprawie przez Hellespont, Ksenofont z 6 tysiącami żołnierzy greckich zaciągnął się na służbę u Seutesa, księcia trackich Odrysów. Seutes nie dotrzymał warunków układu, więc Grecy postanowili powrócić do Azji, gdzie wzięli udział w wojnie Sparty z Persją. Służyli pod rozkazami Tybrona, wodza spartańskiego. W 396 r. naczelne dowództwo objął osobiście Agesilaos II, król spartański. Ksenofont przyłączył się do niego, jako sprzymierzeniec i zwolennik. Spartanie odnosili sukcesy wojenne. Po zdobyciu Sardes musieli wrócić do Grecji z powodu działań Persji na ich tyłach. Persja zorganizowała koalicję Aten, Teb i Koryntu przeciw Sparcie. Doszło do wojny korynckiej (lata 395-387). W drodze powrotnej armia Agesilaosa II pokonała Ateńczyków pod Koroneją (394). Ateny za udział w bitwie po stronie przeciwnej uznały Ksenofonta za wroga i skazały na banicjęL. Joachimowicz, Wstęp do przekładu, [w:] Ksenofont, Pisma sokratyczne: Obrona Sokratesa. Wspomnienia o Sokratesie. Uczta, przekł. i wstęp L. Joachimowicz, Warszawa 1967, s. IX-X..
W służbie Sparcie i w Skilluncie Ksenofont po bitwie postanowił przyłączyć się do króla Agesilaosa. Odpłynął z nim do Sparty, gdzie zapewne przebywał przez kilka lat. Uczestniczył w wyprawach Sparty w czasie wojny korynckiej. Za zasługi przyznano mu przywilej proksenii, a więc honorowe obywatelstwo spartańskie. Proksenia miała charakter tytularny, ponieważ nie pełnił funkcji rzecznika innego państwa greckiego w Sparcie. Dzięki tej godności mógł wysłać synów-bliźniaków Gryllosa i Diodora na wychowanie spartańskie. Uzyskał od Sparty posiadłość w Skilluncie (współcześnie w gminie Olimpia), dokąd przeniósł się z rodziną na początku lat 80. Zabrał ze sobą żonę Finezję i synów, zwanych „Dioskurami”. Imię żony jest pochodzenia jońskiego, więc zapewne nie była Atenką. Prawdopodobnie poznał ją i poślubił w trakcie swojej wyprawy azjatyckiej. W Jonii urodzili się też przypuszczalnie jego synowie, między rokiem 399 a 394.
W wieku około 40 lat zamieszkał w Skilluncie, zamieniając bujne życie żołnierskie na spokojne życie ziemiańskie. Spędzał czas z rodziną, urozmaicając wolne chwile pracą literacką. Skillunt znajdował się na terenie Elidy, w pobliżu Olimpii, po zachodniej stronie Peloponezu. Spartanie zabrali tę miejscowość w czasie wojny z Elidyjczykami. Ksenofont otrzymał od Sparty dom i ziemię jako rekompensatę za skonfiskowany majątek rodzinny w Attyce. Zajmował się hodowlą psów i koni oraz spędzał czas na polowaniu lub ucztach. Posiadał niewolników pochodzących z małoazjatyckiej Dardanii, którzy pracowali u niego na roli. Ksenofont ufundował w pobliżu święty okręg Artemidy, oddalony ok. 4 kilometry od Olimpii, jako wotum dziękczynne za szczęśliwy powrót z AzjiGłombiowski, op. cit., s. 164-166, 169-170..
Jesień życia w Koryncie Klęska Spartan pod Leuktrami w 371 r. zmusiła go do opuszczenia Skilluntu. Zapewne jesienią tego roku Elejczycy zdołali odzyskać Skillunt i inne miejscowości Trifylii, oprócz Lepreon, jedynego miasta prospartańskiego w Trifylii. Ksenofont umieścił tam rodzinę, a sam podążył do miasta Elidy. Prawdopodobnie starał się odzyskać zabrany majątek na drodze prawnej przed Radą Olimpijską. Po nieudanej próbie dołączył do rodziny i postanowił przenieść się do Koryntu. Po drodze zatrzymał się w Sparcie w gościnie u króla Agesilaosa. Jesienią 370 r. armia tebańska najechała Lakonię, niszcząc ją, a zostawiając stolicę Spartę. Następnego roku Ksenofont, czując zagrożenie dla rodziny, wyjechał do Koryntu, miasta prospartańskiego w centrum Grecji, gdzie spędził resztę życia. Tu docierały informacje ze wszystkich stron. Ksenofont mógł tam uzyskać relacje o wydarzeniach w Atenach, Sparcie i innych państwach. Miasto dawało mu dogodne warunki do dalszej pracy pisarskiej. Prowadził wygodne i dostatnie życie, cieszył się popularnością wśród mieszkańców. W połowie lat 60., w wyniku zbliżenia Aten i Sparty, zniesiono dawną uchwałę ateńską skazującą go na wygnanie. Ksenofont odzyskał prawa obywatelskie oraz skonfiskowany majątek rodzinny w Attyce. Prawdopodobnie zalegalizowano jego synów, pochodzących z matki pochodzenia nieateńskiego. Wysłał do Aten synów Gryllosa i Diodora. Sam zapewne nie wrócił do ojczyzny. Zgodnie z tradycją rodzinną synowie mieli służyć w konnicy ateńskiej. Walczyli przeciw Tebańczykom. Gryllos poległ w konnej potyczce w przeddzień bitwy pod Mantineją w 362 r. Ksenofont zmarł ok. r. 355, pozostawiając syna Diodora i wnuków, a wśród nich Ksenofonta Młodszego. Możliwe, że po śmierci pochowano go koło Skilluntu na terenie świętego okręgu ArtemidyGłombiowski, op. cit., s. 204-211, 214, 204..
Spuścizna literacka Ksenofont jest autorem wielu dzieł o różnej tematyce i wielkości. Jego prace dotyczą historii, polityki, wojskowości, ekonomiki, myślistwa, pamiętnikarstwa. Twórczość szczęśliwie dotarła do nas w postaci kompletnej. Pisał większość dzieł w Skilluncie oraz w Koryncie. Traktat Ustrój polityczny Aten (gr. Άθηναίων πολιτεία, Athenaion politeia) był długo przypisywany Ksenofontowi. Powstał on jednak wcześniej, w czasach pierwszych lat wojny peloponeskiej.
Ksenofontowi przypisuje się autorstwo czternastu prac, które są różnie grupowane (od 2 do 4 grup). Tutaj zostały podzielone na cztery grupy: pisma sokratyczne, polityczno-ustrojowe, historyczne oraz varia.
1. Pisma sokratyczne: Wspomnienia o Sokratesie (gr. Άπομνημονεύματα, Apomnemoneúmata) – napisane w czterech księgach jako odpowiedź na złośliwe ataki na dawnego mistrza, prawdopodobnie ze strony Polikratesa. Po apologii Sokratesa autor zbija zarzuty o bezbożność i deprawację młodzieży. W dalszej części dokładnie odpiera inne oskarżenia. Wspomnienia zakończył ponownie apologią. Obrona Sokratesa (gr. Άπολογία, Apologia) – opisuje dokonanie rachunku sumienia przez mistrza przed śmiercią. Sokrates uważał, że życie starcze będzie bezbarwne i że śmierć jest w tej sytuacji korzystniejsza i pożądanaJoachimowicz, op. cit., s. XI–XIIXV.. O gospodarstwie lub Ekonomik (gr. Οίκονομικός, Oikonomikós) – pismo praktyczno-dydaktyczne (21 rozdziałów) powstało zapewne po Wspomnieniach. Opisuje, jak należy wzorcowo zarządzać gospodarstwem rolnym. Wychwala pracę na roli jako czynnik kształtujący i rozwijający wartości moralne. Uczta (gr. Συμπόσιον, Sympósion) – w 9 rozdziałach przedstawia Sokratesa na tle biesiadujących w domu Kaliasza. Gospodarz chciał uświetnić swego pięknego ulubieńca, Autolika, który zwyciężył w zawodach sportowych. Głównym tematem biesiady jest pochwała Erosa. Sokrates uważa, że ważniejsze jest umiłowanie pięknej duszy i charakteru niż pożądanie pięknego ciałaSchnayder, op. cit., s. XXII-XXIII..
2. Pisma polityczno-ustrojowe: Hieron (gr. Ίέρων, Hiéron) – dialog w 11 rozdziałach pomiędzy tyranem Syrakuz Hieronem a poetą Symonidesem. Rozmowa między nimi miała wykazać zbieżne interesy tyrana i obywateli. Agesilaos (gr. Άγησίλαος) – apologia na cześć króla Sparty Agesilaosa II. Wyolbrzymia zalety i zasługi swojego patrona, pomijając jego wady. Powstało po r. 360 przed Historią greckąSchnayder, op. cit., s. XXVI–XXVII, XXXVIII. Cyropedia lub Wychowanie Cyrusa (gr. Κύρου παιδεία, Kýrou paideia) – największe objętościowo dzieło (8 ksiąg), opisuje wychowanie Cyrusa Wielkiego oraz jego życie. Jest prozatorskim dziełem epickim, czyli formą pośrednią między opowiadaniem historycznym a powieścią historyczną. Celem było przedstawienie modelu idealnego państwa (monarchii) rządzonego przez wybitnego wodza i szlachetnego władcęGłombiowski, op. cit., s. 258.. Ustrój spartański (gr. Λακεδαιμονίων πολιτεία, Lakedaimonion politeia) – traktat podzielony na 15 rozdziałów, wychwala zalety ustroju spartańskiego. Opisuje źródła przewagi Spartiatów nad pozostałymi Grekami pomimo ich małej liczebności. Dziełko składa się z rozdziałów poświęconych wychowaniu (II-IV), spartańskiemu stylowi życia (V–X), armii spartańskiej (XI–XII), uprawnieniom królów w czasie wojny (XIII) i pokoju (XV). Rozdział XIV zawiera negatywną ocenę SpartyR. Kulesza, Wstęp, [w:] Ksenofont, Ustrój polityczny Sparty, przekł. pod kierunkiem R. Kuleszy, Warszawa 2008, s. 8-11..
3. Pisma historyczne: