Flawiusz Arrian (gr. Ἀρριανός Arrianos, łac. Lucius Flavius Arrianus, ur. ok. 86, zm. 160 lub ok. 95–175) – grecki historyk z czasów Antoninów, autor wielu cennych pism, głównie historycznych.
Życie i działalność Po ojcu obywatel rzymski, pochodził z Nikomedii w Bitynii (dzisiejsza Turcja północno-zachodnia), gdzie sprawował dożywotnio funkcję kapłana Demeter i Kory. Za rządów Hadriana pełnił wiele odpowiedzialnych funkcji w wojsku i administracji rzymskiej (jako dowódca oddziałów rzymskich w Afryce, nad Renem i Dunajem, członek senatu, w 130 konsul, w latach 131–137 namiestnik Kapadocji (legatus Augusti pro praetore), gdzie kierował walką z Alanami). Po 137 r. osiadł w Atenach, gdzie nabył prawa obywatelskie i godność m.in. archonta eponima i prytana. Lukian w Fałszywym proroku Aleksandrze mówi o Arrianie jako o uczniu Epikteta, jednym z najznakomitszych Rzymian, który przez całe życie oddawał się nauce i literaturze.
Styl i język
Pisał po grecku w dialekcie attyckim, zgodnie z modą epoki (jednak bez tzw. hiperattycyzmów); jedynie Indike napisał w dialekcie jońskim. Wczesna twórczość pozostawała pod wpływem Epikteta, później pozostawał pod przemożnym wpływem Ksenofonta, którego naśladował zarówno pod względem stylu jak i formy (ale także w życiu i charakterze). Arrian pisał zwięźle, przejrzyście i wartko, unikając przeładowanej retoryki, dzięki czemu już współcześni uważali go za pisarza wybitnego. Widziano w nim „nowego Ksenofonta”. Wzorował się na nim Kasjusz Dion, który napisał jego żywot; wysławiał go Temistios, kontynuował jego pracę (Historię po Aleksandrze) Deksippos. Jako autor wciąż pozostawał w lekturach aż do czasów Tzetzesa (XIII w.).
Pierwsze pisma (Diatryby Epikteta i Rozmowy) stanowią kwintesencję oraz ważne źródło do poznania filozofii Epikteta. W okresie namiestnictwa w Kapadocji napisał Żeglugę dookoła Pontu Euksyńskiego – periplus opisujący żeglugę wokół Morza Czarnego oraz Alanike – traktat wojskowy powstały na podstawie doświadczeń w walkach z Alanami.
Jego najsłynniejsze dzieło to powstała w Atenach Wyprawa Aleksandra Wielkiego (lub Anabaza Aleksandra, gr. Ἀλεξάνδρου ἀνάβασις), opisujące życie i czyny Aleksandra Macedońskiego. Arrian odstępuje w nim od rozpowszechnionego przez Klitarcha wizerunku zdobywcy Azji, odwołując się do źródłowych pism dowódców Aleksandra – Ptolemeusza i Arystobulosa. Wychodząc z założenia, że prawdziwa wielkość nie wymaga upiększeń i przejaskrawień, uwzględnił wszelkie cechy Aleksandra Wielkiego, włącznie z ujemnymi. Zachowując obiektywizm i sięgając głęboko do źródeł, zyskał sobie opinię dobrego historyka. Np. Focjusz tak ocenił styl pisarski Arriana:
Na język polski tłumaczony był przez W. Klingera, L. Joachimowicza, H. Gesztoft-Gasztold.
Dorobek twórczy Diatryby Epikteta (Rozmowy z Epiktetem, Diatribai Epiktetu) – w 8 księgach (zachowane pierwsze 4 księgi). Rozmowy (Homiliai) – w 12 księgach, dzieło nie zachowane do naszych czasów. Podręcznik (Encheiridion) – wyciąg z dwóch powyższych pism. Dzieje Bitynii (Bithyniaka) – w 8 księgach, zachowane we fragmentach. Napisane jako czwarte w kolejności dzieło Arriana, zawierające mity i wydarzenia dotyczące ojczystej Bitynii, gdzie autor zamieszcza opis swego rodu wywodzącego się z Nikomedii, kończąc na śmierci Nikomedesa; wspomina też o dwóch innych swych niezachowanych pismach. Dzieje Partii (Parthiaka) – w 17 księgach (zachowane nieliczne fragmenty), obejmujące głównie czasy Trajana, lecz i sięgające wstecz do wypraw Krassusa i Antoniusza. Żegluga dookoła Pontu Euksyńskiego (Periplus Eukseinu Pontu) – zredagowane po łacinie w formie listu, urzędowe sprawozdanie dla cesarza z podróży inspekcyjnej, z wyliczeniem miejscowości, odległości, ludów, rzek. Arrian częściowo skompilował to pismo z dawniejszych źródeł (Menippos z Pergamonu), „dodając od siebie tylko kwiatki stylistyczne”. Taktyka – napisana w 136 roku i będąca parafrazą innego pisma o tym samym tytule, autorstwa Eliana (z opisem taktyki Greków i Macedończyków), które z kolei było kompilacją podręcznika taktyki Asklepiodotosa (o falandze). Arrian skrócił tekst długich okresów Asklepiodota, dodał swe wtręty objaśniające techniczne terminy wojskowe z dołączeniem kilku własnych opisów manewrów kawaleryjskich. Ta swoista instrukcja wojskowa łączyła się z Alanike. Alanike (Szyk przeciw Alanom) – zachowana w drobnym fragmencie bizantyńskiego Zbioru Taktyków. Wyprawa Aleksandra Wielkiego (Anabasis Aleksandru) – w 7 księgach, stylistycznie wzorowana na Anabasis Ksenofonta. Historia czasów po Aleksandrze (Ta met' Aleksandron) – w 10 księgach, niezachowana, oparta na historii diadochów autorstwa Hieronima z Kardii. Opis Indii (Indike) – dzieło napisane w naśladującym Herodota dialekcie pseudojońskim, na podstawie źródłowych pism Nearchosa, Megastenesa i Eratostenesa, a także niewymienionego tam Arystobulosa, daje prosty i bezpośredni opis wiernej służby wojskowej o heroicznym i odkrywczym zabarwieniu. Największą wartość ma część sprawozdania Nearcha o żegludze od ujścia Indusu aż do Eufratu. O polowaniu (Kynegetikos) – oparte na traktacie Ksenofonta O łowiectwie. Biografia rozbójnika Tilliborosa – niezachowana. Czyny Koryntyjczyka Tymoleona z Sycylii – nie zachowane. Czyny Diona z Syrakuz – nie zachowane.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Historycy starożytnego Rzymu Kategoria:Teoretycy wojskowości Kategoria:Rzymscy namiestnicy Kapadocji Kategoria:Urodzeni w I wieku Kategoria:Zmarli w II wieku