Chińska wojna domowa – konflikt zbrojny toczony z przerwami od sierpnia 1927 do października 1949 pomiędzy siłami rządzącego Republiką Chińską nacjonalistycznego Kuomintangu a siłami Komunistycznej Partii Chin.
Przebieg wojny skomplikowała agresja Japonii, która w 1931 roku zajęła Mandżurię, a w roku 1937 rozpoczęła pełnoskalową inwazję na Chiny. W obliczu zewnętrznego zagrożenia obie strony zjednoczyły siły. Zmagania te były częścią II wojny światowej.
Po kapitulacji Japonii chiński konflikt wewnętrzny rozgorzał na nowo. Do 1949 roku komuniści uzyskali przewagę, co doprowadziło do proklamowania Chińskiej Republiki Ludowej. Wydarzenie to uznaje się za koniec wojny domowej, aczkolwiek lokalne walki trwały jeszcze w latach 50.
Pokonany rząd nacjonalistyczny wraz z resztkami swoich sił zbrojnych i grupą swoich zwolenników ewakuował się na wyspę Tajwan. Pozwoliło to podtrzymać państwowość Republiki Chińskiej, co zapoczątkowało trwający nadal impas polityczny, w którym dwa organizmy państwowe uznają się za jedne Chiny.
Tło Dynastia Qing, ostatnia dynastia rządząca Cesarstwem Chińskim, upadła w 1912 roku po abdykacji ostatniego cesarza PuyiSo, Alvin Y. Lin, Nan. Poston, Dudley L. Contributor Professor, So, Alvin Y.(2001). The Chinese Triangle of Mainland China, Taiwan and Hong Kong. Greenwood Publishing. .. Państwo weszło wówczas w epokę watażków, okres chaosu, w trakcie którego znaczne obszary znalazły się pod kontrolą dysponujących prywatnymi armiami niezależnych dowódców wojskowych. Antymonarchistyczna partia Kuomintang (KMT) pod przywództwem Sun Jat-sena dążyła do zjednoczenia kraju i ich pokonania. Po bezskutecznym poszukiwaniu wsparcia wśród państw zachodnich, w 1921 roku Sun zwrócił się ku Rosji sowieckiej. Jej władze rozpoczęły prowadzenie dwutorowej polityki względem Chin, wspierając jednocześnie Kuomintang, jak i nowo powstałą Komunistyczną Partię Chin (KPCh).
W 1923 roku Sun i przedstawiciel Rosji Adolf Ioffe wynegocjowali w Szanghaju porozumienie mające na celu zjednoczenie Chin. Wydany przez nich manifest przewidywał współpracę pomiędzy KMT, KPCh i Kominternem. Jeszcze w tym samym roku do Chin przybył delegat Kominternu Michaił Borodin, który pomógł zreorganizować KMT na wzór Rosyjskiej Partii Komunistycznej (bolszewików). Zawarto koalicję pomiędzy KMT i KPCh znaną jako Pierwszy Zjednoczony FrontHsiung, James C. (1992). China’s Bitter Victory: The War With Japan, 1937–1945. New York: M.E. Sharpe publishing. ..
W tym samym roku Sun wysłał Czang Kaj-szeka, jednego ze swoich zastępców, na kilkumiesięczne studia wojskowe i polityczne do Moskwy. Czang był jego współpracownikiem jeszcze z czasów działalności w organizacji Tongmenghui. Po powrocie do kraju Czang został dyrektorem Republikańskiej Akademii Wojskowej. Ze względu na pełnienie tej prestiżowej funkcji znaczenie Czanga w KMT wzrosło. Wybrano go na następcę Suna na stanowisku przewodniczącego partiiChang, H.H. Chang. (2007). Chiang Kai Shek – Asia’s Man of Destiny. . s. 126.. Sowieci dostarczyli akademii zaopatrzenie, wyposażenie i broń. Dzięki tej pomocy KMT był w stanie utworzyć wewnątrzpartyjną armię. W akademii obecni byli również członkowie KPCh, którzy niekiedy pełnili w niej kluczowe funkcje instruktorów (był nim m.in. Zhou Enlai)Ho, Alfred K. Ho, Alfred Kuo-liang.(2004). China’s Reforms and Reformers. Greenwood Publishing Group. . s. 7..
W 1923 roku KMT liczyło 50 tysięcy członków. KPCh w 1922 roku liczyło natomiast tylko 300 członków, a w 1925 roku 1500. Jednocześnie wielu komunistów wstępowało w szeregi KMTFairbank, John King. (1994). China: A New History. Harvard University Press. ..
Ekspedycja północna i rozłam między KPCh a KMT
Na początku 1927 roku rozpoczęła się rywalizacja między KPCh a KMT. KPCh i lewicowe skrzydło KMT utworzyły w Wuhanie, ośrodku o silnych wpływach komunistycznych, odrębny ośrodek władzy, na czele którego stanął Wang Jingwei. W tym samym czasie, po pokonaniu watażki Suna Chuanfanga, siły prawicowego skrzydła KMT pod wodzą Czanga i Li Zongrena przeniosła się natomiast na wschód w stronę prowincji Jiangxi, gdzie Czang utworzył konkurencyjny rządJakub Polit, Pod wiatr. Czang Kaj-szek 1887-1975, Kraków 2008, Wyd. Arcana, , s. 131, 150, 186.. Lewicowa część KMT potępiła to posunięcie, oskarżając Czanga o dążenie do usunięcia komunistów z KMT i złamanie trzech zasad ludowych KMT sformułowanych przez SunaZedong, Mao. Thompson, Roger R. (1990). Report from Xunwu. Stanford University Press. ..
7 kwietnia nastąpił przełom, gdy Czang wraz z innymi konserwatywnymi przywódcami KMT odsunęli komunistów od wpływów w partii, uznając ich za zagrożenie społeczno-ekonomiczne. 12 kwietnia prawicowa część KMT przeprowadziła w Szanghaju masakrę. Zginęło wówczas 5000 lewicowych działaczy, a wielu innych zostało aresztowanych. Za przeprowadzenie operacji odpowiadał generał Bai Chongxi, stronnik Czanga. Wydarzenie to przeszło do historii jako incydent 12 kwietnia lub masakra szanghajskaBrune, Lester H. Dean Burns, Richard Dean Burns. (2003). Chronological History of U.S. Foreign Relations. Routledge. ..
Armia Czanga ruszyła następnie na Wuhan, lecz została odparta przez siły wierne KPCh pod dowództwem generała Ye Tinga. Antykomunistyczne czystki wystąpiły także w Pekinie, gdzie 19 czołowych komunistów zostało zabitych przez lokalnego watażkę Zhang Zuolina. W Changshy oddziały He Jiana zmasakrowały setki chłopskich milicjantów sprzyjających KPCh. W wyniku czystek z rąk nacjonalistów zginęły dziesiątki tysięcy osób. Liczba członków KPCh zmalała do 10 tysięcy (z 25 tysięcy). Wydarzenia te utrwaliły wrogość pomiędzy rządami Czanga a Wanga.
Mimo obustronnej wrogości KPCh początkowo wciąż popierała rząd KMT w Wuhanie. Sytuacja zmieniła się po V Kongresie partii komunistycznej. 15 lipca 1927 rząd wuhański wydalił wszystkich komunistów z KMT. Niedługo potem został obalony przez Czanga. Skonsolidowany KMT kontynuował ekspansję przeciwko watażkom, zdobywając w czerwcu 1928 roku Pekin. Przejęto również kontrolę nad znaczne obszary wschodnich ChinGuo, Xuezhi. (2002). The Ideal Chinese Political Leader: A Historical and Cultural Perspective. Greenwood Publishing Group. ..
Powstanie komunistyczne Po masakrze szanghajskiej działacze KPCh wycofali się na wieś lub rozpoczęli działalność podziemną. Komuniści zaatakowani przez KMT rozpoczęli próby przygotowania zbrojnej rebelii. Komuniści założyli armię rebeliancką która przyjęła nazwę Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej Chin a później Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej. Batalion pod dowództwem Zhu De 1 sierpnia 1927 roku zaatakował miasto Nanchang rozpoczynając powstanie. Początkowo odniosło ono sukces, jednak stopniowo komunistyczne oddziały zmuszono do odwrotu na południe do Shantou, a następnie na pustynię Fujian. Mao Zedong mianowany został dowódcą naczelnym Armii Czerwonej i poprowadził cztery pułki do Changsha celem wywołania powstania chłopskiego w całym HunanChina at War: An Encyclopedia. 2012. s. 295.Lee, Lai to. Trade Unions in China: 1949 To the Present. (1986). National University of Singapore Press. .. W międzyczasie komuniści w liczbie 1000 żołnierzy zajęli górskie regiony prowincji Jiangxi. Komuniści rozpoczęli w Jiangxi budowę własnego niezależnego od rządu terytorium. Armia Czerwona stale powiększała swoją liczebność, aż osiągnęła ona około 1800 żołnierzy.
Po wkroczeniu Mao do Hunan wiosną 1928 roku sytuację wykorzystał Kuomintang, który najechał obszary w Jiangxi. Siły Mao pozbawione bazy wypadowej zjednoczyły się z oddziałami generałów Zhu De i Lin Biao. Trzej dowódcy wspólnymi siłami odbili górskie regiony Jiangxi, jednak w ciągu najbliższych tygodni Kuomintang ponownie wysłał w ten region oddziały, wywołując w górach zaciekłe walki partyzanckie. Siły Zhu po odparciu KMT w górach ponownie udały się do Hunan. Kuomintang, wykorzystując nieobecność Zhu, ponownie zaatakował bazę Mao. Po 25 dniach obrony Mao wymknął się w nocy z obozu w celu uzyskania wsparcia. Mao przekonał do powrotu w góry Zhu, który pomógł odzyskać bazy Armii Czerwonej. Komuniści zyskali dodatkowo wsparcie pułku dezerterów z Kuomintangu i Piątej Armii Czerwonej Peng Dehuaia. Mimo ucieczki sił Kuomintangu z regionu, komuniści w dalszym ciągu pozostawali w trudnej sytuacji spowodowanej niedoborami żywności w okresie zimowym (górzyste tereny nie nadawały się do upraw).
W styczniu 1929 roku Mao i Zhu ewakuowali swoją bazę i przenieśli swoje wojska na południe w okolice Tonggu i Xinfeng w Jiangxi, gdzie zbudowali nową bazę. Siły Mao i Zhu liczyły 2000 żołnierzy, po czym zostały wzmocnione o 800-osobowy oddział dostarczony przez Penga. Ewakuacja spowodowała spadek morale armii a wielu żołnierzy stało się nieposłusznych, co spowodowało incydenty przestępcze z ich udziałem. Komuniści w trakcie powstania nie zyskali wsparcia ze strony ZSRR, a ponadto ich przywódcy popadli w konflikt z Kominternem. Moskwa chcąc podporządkować sobie partię wysłała do Chin grupę przeszkolonych w ZSRR chińskich komunistów znanych jako 28 bolszewików. Obecność 28 bolszewików w partii (dwóch z nich trafiło do Komitetu Centralnego) pogłębiło spory wewnątrzpartyjne i rywalizację o władzę w KPCh.
Chińska Republika Rad
W lutym 1930 roku oddziały Mao utworzyły rząd radziecki w regionie południowo-zachodniego Jiangxi. Mao spotkał się na swoich obszarach z problemami wewnętrznymi podsycanymi przez proradzieckich członków partii. Proradzieccy komuniści oskarżyli go o to że jest zbyt umiarkowany, a następnie o kontrrewolucyjność wskazując na jego domniemane powiązania z Ligą Antybolszewicką i trockizmemTony Saich, Benjamin Yang, Bingzhang Yang (1996). The Rise to power of the Chinese Communist Party. Published by M.E. Sharpe,. s. 510–530.. W grudniu 1930 roku doszło do próby obalenia Mao. Mao udało się pokonać rebeliantów. W starciach zginęło od dwóch do trzech tysięcy przeciwników Mao w ruchu komunistycznym. Po opanowaniu sytuacji przez Mao, KC KPCh widząc Jiangxi jako bezpieczną okolicę przeniosło się w ten region, a w listopadzie komuniści ogłosili tam utworzenie Chińskiej Republiki Rad będącej niezależnym państwem. Chociaż Mao został ogłoszony przewodniczącym Rady Komisarzy Ludowych to w praktyce jego władza została pomniejszona a kontrolę nad Armią Czerwoną przejął Zhou Enlai.
Armie Kuomintangu próbując pokonać komunistów wykorzystując przewagę liczebną przyjęły strategię okrążenia ich w republice radzieckiej. Mao w walce zastosował taktyki partyzanckie zapożyczone z dzieł starożytnych strategów wojskowych (Sun Zi). Zhou i nowe kierownictwo ukróciło te praktyki i przyjęło politykę otwartej konfrontacji i konwencjonalnej wojny. Niemniej jednak Armii Czerwonej udało się rozbić pierwszą i drugą ofensywę Kuomintangu. Czang rozwścieczony niepowodzeniami armii Kuomintangu osobiście przejął prowadzenie nad operacją jednak także i jemu nie udało się pokonać Armii Czerwonej. Przywódca wycofał się z regionu po kolejnym wtargnięciu Japończyków na ziemie Chin. W wyniku zmian strategii Kuomintangu który przyjął doktrynę skupienia się na obronie przed japońskim ekspansjonizmem, Armia Czerwona rozszerzyła obszar nad którym rządziła do obejmującego populacją trzy miliony osób.
Komuniści na kontrolowanych przez siebie terenach rozpoczęli program reformy rolnej, która rozpoczęła się w listopadzie 1931 roku i została poszerzona w czerwcu 1933 roku. Ponadto wprowadzili w życie programy edukacyjne i zmierzające ku zwiększeniu udziału kobiet w polityce. Z czasem Czang wrócił do Jiangxi uważając komunistów za większe zagrożenie od Japończyków. Czang zainicjował kampanię okrążenia i bombardowań które przyczyniły się do osłabienia morale Armii Czerwonej. Osaczeni czerwonoarmiści utracili dostęp do lekarstw i żywności w rezultacie czego przywódcy KPCh zdecydowali się na ewakuację.
Długi Marsz