Żelazne prawo oligarchii, spiżowe prawo oligarchii – teza sformułowana w 1911 przez niemieckiego socjologa Roberta Michelsa, zgodnie z którą każda organizacja, niezależnie od tego, czy zorganizowana demokratycznie czy autokratycznie, w końcu zawsze przekształci się w oligarchię.

Robert Michels Michels sformułował swoją tezę w pracy Zur Soziologie des Parteiwesens in der modernen Demokratie (1911), w której przeprowadzał socjologiczną analizę partii politycznych w systemie demokratycznym. Sam będąc aktywnym politykiem socjaldemokratycznym w Wilhelmińskich Niemczech, zainteresował się rozdźwiękiem pomiędzy demokratycznymi ideałami swojej partii (SPD), a jej praktycznym działaniem i zbliżaniem się do do partii prawicowych.

W swojej pracy wskazał, że niezależnie od programu partii, ideałów jej członków, celów, jakie chce osiągnąć, czy jej formy organizacji (demokratyczna czy autorytarna), będzie ona podlegała procesom oligarchizacji. Dzieje się tak ze względu na różne czynniki psychologiczne, konieczność podziału pracy (specjalizacja) i wytwarzanie się biurokracji i elit.

Przywódcy zmuszeni są do polegania na biurokratycznej i specjalistycznej kadrze, co stopniowo prowadzi do centralizacji władzy. W organizacji wytwarza się wewnętrzna hierarchia, a możliwości partycypacji mas stają się ograniczone. Cele polityczne ustępują wobec interesów organizacyjnych. Pierwotny demokratyczny charakter partii zmienia się w konserwatywne tendencje utrzymania władzy za wszelką cenę. Z tego też powodu, elity i biurokracje grają bardzo ważną rolę publiczną, także w krajach formalnie demokratycznych.

Późniejsze dyskusje Od początku koncepcja Michelsa wzbudziła szerokie zainteresowanie i dyskusję. Zwracano uwagę, że Michels nie zdefiniował dobrze ani organizacji ani oligarchii. Pojęcia te pozostawały u niego mgliste i używał ich dość swobodnie, podobnie do innego używanego wtedy pojęcia "klasy rządzącej".

Jedną z szeroko dyskutowanych kwestii był zakres stosowalności żelaznego prawa oligarchii. W połowie XX wieku powrócono do zainteresowania tezą w kontekście teorii i socjologii organizacji (a nie tylko). Michels sformułował swoje tezy jako prawo nauki, mające obowiązywać bezwględnie. Współczesni socjolodzy podważają to twierdzenie, wskazując, że jest to raczej mocna tendencja, którą można zaobserwować w niektórych warunkach działania organizacji.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Socjologia organizacji Kategoria:Teoria partii politycznych