Katedra Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła w Zamościu – zabytkowy renesansowy kościół na Starym Mieście w Zamościu, przy ul. Kolegiackiej 1A, wzniesiony pod koniec XVI w. Znajduje się na trasie Szlaku Renesansu Lubelskiego.

Historia Kościół ufundował założyciel miasta, Jan Zamoyski, a autorem jej projektu jest włoski architekt Bernardo Morando, z czym wiąże się jej nawiązanie do kościołów włoskich z XV, XVI wieku. Początkowo była to kolegiata, Zamość podlegał biskupstwu chełmskiemu, dopiero w roku 1992, kiedy utworzono diecezję zamojsko-lubaczowską, podniesiono jej rangę do katedry. Po śmierci jej architekta, na początku XVII wieku, ukończono wewnętrzny wystrój tego kościoła. Konsekracji świątyni dokonano w roku 1637. Znaczną przebudowę przeprowadzono jedynie w okresie zaborów, w latach 1824–1826, pod dowództwem gen. J. Mallet-Malletskiego, który kierował wówczas rozbudową i modernizacją zamojskiej twierdzy. W tym okresie katedra została obniżona, zmieniono m.in. elewację, przez co obecny wygląd zewnętrzny jest bardziej klasycystyczny, zniknęły napisy i herby Zamoyskich, zlikwidowano także niektóre elementy wewnątrz kościoła. W II połowie XIX wieku oraz I połowie wieku XX prowadzono dalsze zmiany i remonty, związane także z licznymi uszkodzeniami.

Podczas VII pielgrzymki do Polski w 1999 wizytę w katedrze złożył papież Jan Paweł II.

Katedra pełni także rolę kościoła parafialnego. W obrębie parafii znajduje się także inny kościół na Starym Mieście – rektoralny kościół św. Katarzyny.

Dzięki dofinansowaniu ze środków unijnych, jakie parafia uzyskała w roku 2010 (w ramach RPO woj. lubelskiego) na projekty obejmujące remont katedry oraz dzwonnicy, przywrócono dawną okazalszą formę świątyni istniejącą od końca XVI do początku XIX w., jaką utraciła później w okresie zaborów. Koszt całkowity projektu wyniósł 26,3 mln zł, z czego 22,3 mln zł sfinansowała Unia Europejska.

Architektura i wnętrze thumb|Ołtarz główny thumb|Kaplica Akademicka z obrazem świętego Jana Kantego, patrona Akademii Zamojskiej thumb|Organy thumb|Tył z apsydą Styl architektoniczny katedry jest związany z tzw. renesansem lubelskim. Jej wymiary, w stosunku 3:2, wynoszą: 45 m długości i 30 m szerokości. Nawiązują one do wymiarów ówczesnego Zamościa i są równe jego 15-krotnemu pomniejszeniu. Jest to katedra o typie bazylikowym, z wyższą nawą główną ze sklepieniami kolebkowymi oraz lunetami, sięgającą 20 m, oraz niższymi nawami bocznymi. Dziś prowadzą do niej 3 wejścia – poza głównym od zachodu, również 2 boczne przez dawne kaplice (od północy i południa).

Obecny, późnobarokowy ołtarz z II połowy XVIII w., zastąpił pierwszy, wczesnobarokowy, który przewieziono do Tarnogrodu. Znajdują się przy nim cztery kolumny, pomiędzy dwiema z nich umieszczony jest główny obraz, przedstawiający Św. Tomasza Apostoła, klękającego przy zmartwychwstałym Jezusie, a na bocznych ścianach prezbiterium 4 inne, ukazujące patrona kościoła. Na ołtarzu stoi srebrne tabernakulum rokokowe z połowy XVIII wieku.

Wewnątrz znajduje się 9 kaplic, po 4 w obu niższych nawach bocznych, oraz jedna przy prezbiterium (po jego prawej stronie). Poszczególne kaplice, bogate w cenne obiekty, ołtarze, obrazy, poświęcone są różnym postaciom i osobom:

Południowa (prawa) nawa boczna: kaplica Zamoyskich pw. Przemienienia Pańskiego (Ordynacka) – przy nawie ołtarza; umieszczono tu płytę nagrobną (z czarnego marmuru) Jana Zamoyskiego; poza tym wisi tu obraz przedstawiający Przemienienie Pańskie oraz mniejsze portrety założyciela miasta i jego syna Tomasza oraz nagrobek z rzeźbami XIV ordynata - Tomasza F. Zamoyskiego; południowa (prawa) nawa boczna: kaplica Różańcowa (Bractwa Różańcowego) – kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej; kaplica Infułacka – obraz Św. Mikołaja Biskupa; kaplica Relikwii – barokowy ołtarz z XVII wieku z relikwiarzami (większość rokokowych), obraz św. Marii Magdaleny; kaplica Św. Trójcy – zamurowana; mieści się tu biblioteka kościoła.

Północna (lewa) nawa boczna: kaplica Akademicka – obraz św. Jana Kantego, patrona Akademii Zamojskiej; kaplica Zwiastowania NMP (Bractwa Literackiego) – kopia bardzo cennego obrazu Zwiastowania NMP (z Florencji); kaplica Chrystusa Ukrzyżowanego – rzeźby związane z droga krzyżową Jezusa; kaplica Matki Bożej Opieki (Łaskawej, Odwachowskiej) – obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem; darzonej wielkim kultem przez mieszkańców miasta. Obraz został uroczyście ukoronowany dnia 9 września 2000 roku, przez Prymasa Polski kard. Józefa Glempa .

Na ścianie zakrystii, jaka mieści się w zamurowanej kaplicy po lewej stronie głównego ołtarza, wisi inny obraz - Jezusa Miłosiernego.

Pod nawą główną znajdują się krypty z trumnami oraz prochami Zamoyskich. Wejście poniżej jest zamknięte żelaznymi drzwiami z herbami tej rodziny, ułożonymi poziomo w posadzce koło kaplicy Różańcowej. W jednej z krypt spoczywa Jan Zamoyski. Jeszcze do niedawna miejsce to było dostępne do zwiedzania.

Na niektórych z ośmiu wysokich filarów (po 4 po obu stronach nawy głównej) znajdują się epitafia (m.in. Sz. Szymonowica). Słychać tu również 25-głosowe organy, zbudowane w 1896 roku przez lwowskiego organmistrza Jana ŚliwińskiegoMaciej Babnis: Organy lwowskiego organmistrza Jana Śliwińskiego w kolegiacie zamojskiej. „Zamojski Kwartlanik Kulturalny”. Nr 1-2 (86/87) 2006, s. 20-31; Nr 2 (95) 2008, s. 14-27.

Budynki i obiekty towarzyszące Po południowej stronie katedry pod koniec XVI w. wybudowano Infułatkę, dom dziekanów zamojskich, przebudowaną w I połowie kolejnego stulecia. Do 2017 roku mieściło się tu Muzeum Sakralne Katedry Zamojskiej, jakie w roku 2019 przeniesiono do innego zabytkowego budynku parafii – domu wikariuszy (tzw. „Wikarówka”) po północnej stronie katedry.

W 1988 postawiono tu pierwszy (jeden z dwóch w Zamościu) pomnik Jana Pawła II.

Dzwonnica mały|Dzwonnica Przy katedrze (po jej północnej stronie) wznosi się późnobarokowa dzwonnica, wybudowana w II połowie XVIII wieku; większej przebudowy dokonano w okresie międzywojennym minionego stulecia.

Biją tu trzy dzwony: +Dane dzwonówImięWagaTonŚrednicaRok odlaniaOdlewnia/LudwisarzMały dzwonWawrzyniec~200 kges’’67 cm1715przelał Beniamin Wittwerck, GdańskŚredni dzwonTomasz~1400 kges’ (-)132 cm1721Beniamin Wittwerck, GdańskDuży dzwonJan~5500 kga0203 cm1662Mikołaj de la Marche, Lublin W sezonie letnim udostępniona jest dla zwiedzających, dzięki czemu stanowi atrakcyjny punkt widokowy na Stare Miasto.

Przypisy

Bibliografia Kowalczyk J., Zamość. Przewodnik, Zamość, Zamojski Ośrodek Informacji Turystycznej, 1995.

Linki zewnętrzne Oficjalna strona katedry w Zamościu

Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo ruskie) Kategoria:Fundacje kościelne Zamoyskich herbu Jelita Kategoria:Katedry rzymskokatolickie w Polsce Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Zmartwychwstania Pańskiego Katedra Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła w Zamościu Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła Kategoria:Świątynie pod wezwaniem św. Tomasza Apostoła Kategoria:Architektura renesansowa w województwie lubelskim Kategoria:Zniesione kolegiaty w Polsce Kategoria:Budynki w Polsce oddane do użytku w XVI wieku Kategoria:Renesans lubelski Kategoria:Sanktuaria maryjne w diecezji zamojsko-lubaczowskiej