Gaston Leroux (ur. 6 maja 1868 w Paryżu, zm. 15 kwietnia 1927 w Nicei) – francuski pisarz i reporter, znany z tzw. literatury weird fiction. Z zawodu prawnik.

Pisał głównie powieści detektywistyczne. Jego pozycja w literaturze francuskiej XIX wieku porównywana bywa do Edgara Allana Poego i Arthura Conana Doyle’a. Najbardziej znaną jego powieścią jest Upiór w operze.

Życiorys Gaston Leroux urodził się w 1868 roku w Paryżu w zamożnej rodzinie mieszczańskiej, wychowywał się w Normandii. Po ukończeniu studiów prawniczych w Paryżu został w 1890 roku adwokatem-stażystą. Pod koniec 1893 roku dziennik Paris zaproponował mu napisanie sprawozdania z procesu anarchisty Augusta Vaillant, sądzonego za wrzucenie bomby do Izby Deputowanych. Artykuł okazał się na tyle dobry, że konkurencyjny dziennik Le Matin zaangażował Leroux jako sprawozdawcę sądowego. W krótkim czasie jego zainteresowania przekroczyły mury sal sądowych. Jako rasowy dziennikarz pojawiał się w następnych latach wszędzie tam, gdzie działo się coś interesującego. 26 stycznia 1902 roku ówczesny minister spraw wewnętrznych Waldeck-Rousseau podpisał dekret przyznający Leroux tytuł kawalera Legii Honorowej za wybitne zasługi dla prasy.

W 1904 roku Leroux został wysłany przez Le Matin na front wojny rosyjsko-japońskiej. Po powrocie w 1905 roku wyjechał do Maroka, gdzie toczyła się wojna kolonialna. Jeszcze w tym samym roku wyjechał do Petersburga, dokąd trafił w przededniu wybuchu rewolucji. Do marca 1906 roku przemierzał Rosję od Petersburga po Kaukaz i od Moskwy po Baku, znajdując się w centrum walk rewolucyjnych. Po 1906 roku porzucił trudy reporterskiego życia na rzecz twórczości literackiej.

Twórczość Cykl powieści o Józefie Rouletabille'u Leroux zadebiutował w 1903 roku powieścią w odcinkach La double vie de Théophraste Longuet (Podwójne życie Teofrasta Longuet). W 1907 roku ukazała się kolejna powieść w odcinkach Tajemnica żółtego pokoju (Le mystère de la chambre jaune), gdzie po raz pierwszy pojawił się sympatyczny reporter-detektyw Joseph Rouletabille. Jego postać z miejsca podbiła czytelników. Rok później Leroux przedstawił dalsze jego losy w powieści Le parfum de la dame en noir (Perfumy czarnej damy). W 1913 roku ukazała się kolejna powieść cyklu: Rouletabille chez le tzar (Rouletabille u cara), w 1914 – Rouletabille à la guerre (Rouletabille na wojnie), wydana później także w dwóch odcinkach: Le château noir (Czarny zamek) i Les étranges noce de Rouletabille (Dziwne miłosne przygody Rouletabille'a). Po zakończeniu wojny Leroux wydał Rouletabille chez Krupp (Rouletabille w zakładach Kruppa), w 1921 Le crime de Rouletabille (Zbrodnię Rouletabille'a) i w 1922 roku Rouletabille chez les Bohémiens (Rouletabille u Cyganów).

Upiór opery W 1910 roku ukazała się powieść w odcinkach Upiór opery (Le fantôme de l’Opéra) najsłynniejszy utwór Leroux, rozgrywająca się w klimacie grozy, historia miłości mieszkającego w podziemiach Opery paryskiej Upiora do śpiewaczki Krystyny Daaé.

Upiór opery był wielokrotnie filmowany: w 1925 roku, w 1943, 1962, 1974, 1989, 1990, 1998 i 2004. Na podstawie powieści powstały musicale: Upiór w operze (1986) i Phantom (1991).

Pozostałe utwory Oprócz postaci reportera-detektywa Józefa Rouletabille'a Leroux powołał też do życia zbrodniarza o wielkim sercu Chéri-Bibi. Cykl poświęcony temu bohaterowi rozpoczęła wydana w 1913 roku powieść Les cages flottantes (Pływające klatki). W następnych latach w odstępach dwu- trzyletnich wydał jeszcze: Chéri-Bibi et Cécily (Chéri-Bibi i Cecylia), Palas et Chéri-Bibi (Palas i Chéri-Bibi), Fatalitas! i wreszcie Le coup d'État de Chéri-Bibi (Zamach stanu Chéri-Bibi).

Leroux pisał dużo i w pośpiechu, potrzebował bowiem stale pieniędzy na gry hazardowe. Oprócz powieści wyżej wymienionych napisał jeszcze m.in.: La reine du Sabbat (Królową Sabatu, 1910); powieści z pogranicza grozy i fantastyki: La pouppé sanglante (Krwawą lalkę, 1923; wyd. pol. 2025) oraz jej kontynuację La machine à assassiner (Morderczą maszynę, wyd. pol. 2026) oraz Le fauteil hanté (Przeklęty fotel, 1910).

Wszystkie jego utwory objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotekCenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 24..

Wydania polskie powieści Gastona Leroux

Tajemnica żółtego pokoju (Le mystère de la chambre jaune, 1907), wyd. pol 1928, 2018 Perfumy Czarnej Damy (Le parfum de la dame en noir, 1908), wyd. pol. 1939, 2018 Upiór opery (Le fantôme de l’Opéra, 1910), wiele wydań polskich Rouletabille u cara (Rouletabille chez le tzar, 1913), wyd. pol. 1913, 2019 Czarny zamek (Le château noir, 1914), wyd. pol. 2021 Dziwne miłosne przygody Rouletabille'a (Les étranges noce de Rouletabille, 1914), wyd. pol. 1918, 2021 Rouletabille w zakładach Kruppa (Rouletabille chez Krupp, 1917), wyd. pol. 1932, 1935, 2021 Zbrodnia Rouletabille'a (Le crime de Rouletabille, 1921), wyd. pol. 2024 Rouletabille u cyganów (Rouletabille chez les Bohémiens, 1922), wyd. pol. 1930 Krwawa lalka (La pouppé sanglante, 1923), wyd. pol. 2025 - powieść z pogranicza grozy i fantastyki Mordercza maszyna (La machine à assassiner, 1923), wyd. pol. 2026 - powieść z pogranicza grozy i fantastyki, kontynuacja Krwawej lalki

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Gaston Leroux – dzieła w bibliotece Polona

Kategoria:Autorzy objęci zapisem cenzury w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Kategoria:Francuscy autorzy powieści kryminalnych i sensacyjnych Kategoria:Francuscy korespondenci wojenni Kategoria:Francuscy prozaicy XX wieku Kategoria:Ludzie urodzeni w Paryżu Kategoria:Pisarze związani z Paryżem Kategoria:Prozaicy francuskojęzyczni Kategoria:Urodzeni w 1868 Kategoria:Zmarli w 1927