thumb|Wejście główne Grupa Azoty Zakłady Azotowe Kędzierzyn lub Grupa Azoty Kędzierzyn (do grudnia 2012 r. – ZAK Spółka Akcyjna) – polskie przedsiębiorstwo chemiczne z siedzibą w Kędzierzynie-Koźlu (w dzielnicy Azoty) w województwie opolskim. Działalność spółki opiera się na dwóch równoważnych segmentach: segment Agro z markami Salmag®, ZAKsan®, megAN®, eNpluS® i RSM®, segment Oxoplast obejmujący plastyfikatory oraz alkohole.
Produkcja jest przeznaczona dla rolnictwa, budownictwa, przetwórstwa chemicznego i przemysłu tworzyw sztucznych. W skład Grupy Kapitałowej Grupy Azoty Kędzierzyn wchodzą spółki: ZAKSA SA, Grupa Azoty „Koltar” Sp z o.o., Grupa Azoty PKCh sp. z o.o.
Dane o spółce Grupa Azoty Kędzierzyn jest zarejestrowana w Krajowym Rejestrze Sądowym pod nr. 0000008993.
Dokumentacja spółki przechowywana jest w: Sądzie Rejonowym, VIII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego w Opolu.
Dane rejestrowe: REGON: 530544497, NIP: 749-00-05-094.
Kapitał zakładowy wynosi 285 064 300 zł i dzieli się na 57 012 860 akcje o wartości nominalnej 25 zł każda.
Historia Powstanie zakładów Historia ich istnienia rozpoczęła się w 1940 r., kiedy niemiecki koncern chemiczny IG Farben rozpoczął w pobliżu Kędzierzyna (ówczesna nazwa: Heydebreck O.S.) budowę zakładów chemicznych, produkujących izooktan. Zakłady miały produkować benzynę syntetyczną z węgla metodą Bergiusa. Produkcję uruchomiono pod koniec 1943 r.
Zakłady odgrywały ważną rolę w produkcji benzyny syntetycznej w czasie II wojny światowej, kiedy to alianckie lotnictwo (bombowce startowały z Włoch) przeprowadzało masowe naloty dywanowe. Bombardowania rozpoczęły się w lipcu 1944 r. i doprowadziły do zniszczenia instalacji produkcyjnych zakładów. W dniach 21 i 22 stycznia 1945 r. przeprowadzono ewakuację zakładów.
31 stycznia 1945 r. Armia Czerwona zajęła Kędzierzyn-Koźle (Heydebreck O.S.) i Azoty. Rosjanie przeprowadzili całkowity demontaż urządzeń i aparatury zakładów chemicznych. Zniszczenia osiągnęły około 80% potencjału produkcyjnego65 lat Grupa Azoty Zakłady Azotowe Kędzierzyn S.A.(wydawnictwo okolicznościowe). Pozostały sprzęt wywieźli Polacy do odbudowywanych zakładów chemicznych w Oświęcimiu, Chorzowie i Tarnowie. Polacy traktowali wówczas ziemie Śląska Opolskiego jako teren niemiecki i nie zamierzali rozwijać na nich przemysłu.
Po II wojnie światowej W 1948 r. rząd polski podjął decyzję o wybudowaniu w Kędzierzynie trzeciej w kraju (obok Chorzowa i Mościc koło Tarnowa) fabryki nawozów sztucznych. Miała ona powstać w miejscu zniszczonych niemieckich zakładów chemicznych IG Farben. Nowa fabryka otrzymała nazwę Zakłady Przemysłu Azotowego „Kędzierzyn” z siedzibą w Bierawie. Zakłady zostały formalnie utworzone 1 stycznia 1949 r., a w październiku 1949 r. uruchomiono pierwszą instalację, produkującą rocznie 840 t wosku syntetycznego.
Sześcioletni plan rozwoju 1950-1955 przewidywał dalszą rozbudowę Zakładów Przemysłu Azotowego „Kędzierzyn”. 17 lutego 1952 r. przyjęto tymczasową nazwę fabryki: Zakłady Przemysłu Azotowego „Kędzierzyn” w budowie. 15 stycznia 1954 r. uruchomiono próbną produkcję amoniaku, kwasu azotowego i saletrzaku. Produkcja ciągła ruszyła 10 marca – datę tę uznano za oficjalne otwarcie zakładów produkujących nawozy azotowe. W tym samym roku rozpoczęto produkcję tlenu sprężonego, dicyjanodiamidu, melaminy i utrwalacza płynnego „W”. W 1954 r. wybudowano także elektrociepłownię.
W następnych latach powstały kolejne instalacje produkujące kilkadziesiąt innych wyrobów chemii organicznej i nieorganicznej. W 1955 r. rozpoczęto produkcję bezwodnika ftalowego, wosków, aminoplastów i kwasów tłuszczowych. We wrześniu 1956 r. zmieniono nazwę fabryki na Zakłady Przemysłu Azotowego „Kędzierzyn”, a w 1957 r. uruchomiono drugą linię produkującą nawozy azotowe oraz instalacje produkujące mocznik i stężony (67%) kwas azotowy.
W 1958 przy Zakładach Przemysłu Azotowego „Kędzierzyn”, Zakładach Przemysłu Bawełnianego „Frotex” w Prudniku i Hucie Małapanew w Ozimku powstały pierwsze w województwie kluby honorowych dawców krwi.
Zakłady Azotowe „Kędzierzyn” 6 czerwca 1959 r. zmieniono nazwę fabryki na Zakłady Azotowe „Kędzierzyn”. W latach 60. uruchomiono produkcję azotynu i azotanu sodowego, formaliny, klejów mocznikowych, estrów ftalowych, melaminy i innych produktów chemicznych. W 1962 r. oddano do użytku – po raz pierwszy w Polsce – instalację do produkcji amoniaku z gazu koksowniczego.
W czerwcu 1970 r. uruchomiono port przeładunkowy na Kanale Kędzierzyńskim, który umożliwił transport drogą wodną przez Kanał Gliwicki i rzekę Odrę. W latach 70. przeprowadzono także modernizację licznych instalacji produkcyjnych, uruchamiając dodatkowo produkcję argonu i bezwodnika maleinowego. W 1978 r., dzięki uruchomieniu instalacji ciśnieniowego półspalania metanu, nastąpiło przejście przy produkcji amoniaku z koksu na gaz ziemny.
W latach 80. uruchomiono wytwórnię alkoholi OXO: oktanolu (2-etyloheksanolu), n-butanolu i izobutanolu. W ten sposób rozpoczęto produkcję komponentów tworzyw sztucznych. Uruchomiono także nową wytwórnię klejów mocznikowych i nową instalację granulacji mechanicznej saletrzaku (nowy produkt otrzymał nazwę Salmag).
Okres III Rzeczypospolitej W latach 1990–2005 firma przeszła szereg zmian – organizacyjnych i technicznych. 1 stycznia 1992 r. zakłady zostały przekształcone w jednoosobową Spółkę Skarbu Państwa o nazwie Zakłady Azotowe Kędzierzyn Spółka Akcyjna. W następnych latach inwestycje związane były z działaniami na rzecz ochrony środowiska: uruchomiono elektrofiltry w elektrociepłowni i nową instalację kwasu azotowego, wybudowano mechaniczno-biologiczną oczyszczalnię ścieków i nowy zbiornik stokażowy amoniaku oraz ukończono modernizację drugiego ciągu nawozowego. Dzięki tym inwestycjom Zakłady Azotowe Kędzierzyn SA zostały skreślone z listy przedsiębiorstw najbardziej uciążliwych dla środowiska.
W 2000 r. przeprowadzono restrukturyzację spółki, powołując do życia system spółek biznesu. Powstało sześć jednostek biznesowych oraz wydzielono spółki-córki, które zostały utworzone z majątku dotychczasowych służb remontowych i pomiarowych, transportowych (spółka AutoZAK), Hotelu Centralnego i Hotelu Azoty w Ustce. W 2003 r. Spółka uzyskała certyfikat jakości PN-EN ISO 9001:2001 i PN-N-18001:1999. W sierpniu 2003 r. wydzielono ze Spółki Wydział Badawczo-Produkcyjny i utworzono Spółkę „Chemzak”.
W listopadzie 2004 r. polski rząd wyraził zgodę na wniesienie 80% akcji ZAK SA do Nafty Polskiej. Stanowiło to element przyjętej do realizacji nowej strategii restrukturyzacji i prywatyzacji sektora Wielkiej Syntezy Chemicznej. W styczniu 2005 r. wyodrębniona została jednostka Klejów – Silekol Sp. z o.o., którą w grudniu tego samego roku kupił Pfleiderer Grajewo SA W 2006 r. rozpoczęto przygotowania do sprzedaży 80% akcji ZAK SA niemieckiej firmie PCC AG, jednak transakcja nie doszła do skutku z powodu zbyt niskiej ceny oferowanej przez PCC.
2007 r. był jednym z najlepszych w całej historii zakładów. Został on zamknięty z zyskiem na poziomie 129 mln zł, a przychody firmy wyniosły 1,66 mld zł. Duża część z wypracowanych profitów została przeznaczona na inwestycje, które firma zaplanowała na kolejne lata.
8 października 2010 r. otwarto w zakładach nową instalację kwasu azotowego. Jej budowa trwała 18 miesięcy i kosztowała 300 mln zł. Około 83% tej kwoty pochodziło z kredytu, udzielonego przez konsorcjum banków (BRE Bank, Kredyt Bank i PKO SA). Kredytowanie zostało wstrzymane w 2009 r., w trakcie prowadzenia inwestycji, a ponowne negocjacje trwały prawie 10 miesięcy. Podczas otwarcia instalacji był obecny ówczesny wiceminister skarbu, Adam Leszkiewicz.
W 2010 r. otwarto także nową stację uzdatniania wody, której koszt wyniósł 70 mln zł. W tym samym roku kosztem ponad 6 mln zł uruchomiono instalację do produkcji NOXy®, co zbiegło się z otrzymaniem certyfikatu na sprzedaż tego produktu.
W kolejnych latach zainicjowano prace nad projektem nowej elektrociepłowni na terenie zakładów. W maju 2014 r. został podpisany z firmą Rafako kontrakt na realizację inwestycji, natomiast w październiku 2014 r. Grupa Azoty ZAK SA zawarła umowę z Bankiem Gospodarstwa Krajowego, uzyskując finansowanie w wysokości 256 mln zł.
W latach 2011–2014 Grupa Azoty ZAK SA realizowała szereg inwestycji, m.in. uruchomienie instalacji do produkcji plastyfikatora nieftalanowego Oxoviflex– nagrodzonego tytułem „Polski Produkt Przyszłości” oraz eksperymentalnego bloku energetycznego, zrealizowanego wraz ze spółką Skotan. W listopadzie 2015 r. Grupa Azoty ZAK SA otworzyła instalację do produkcji RSM.
W kwietniu 2018 oddano do użytku zmodernizowaną Centralną Biologiczno-Mechaniczną Oczyszczalnię Ścieków. Powstał nowy obiekt napowietrzania ścieków, a także system ich podgrzewania gwarantujący lepszą wydajność pracy oczyszczalni w okresie niskich temperatur.
W lipcu 2019 wprowadzono do oferty plastyfikatory specjalistyczne Adoflex® i Oxovilen®. To kolejny etap rozwoju kędzierzyńskiego Segmentu Oxoplast opartego na budowie gamy nieftalanowych, specjalistycznych produktów. W sierpniu 2019 w ofercie produktowej nawozów pojawił się nowy nawóz granulowany - ZAKsan®33.
We wrześniu 2019 r. przystąpiono do realizacji projektu mającego zapewnić bezpieczeństwo energetyczne spółce i mieszkańcom Kędzierzyna-Koźla. Nowa Koncepcja Energetyczna (NKE) stanowi efektywną alternatywę dla planowanej realizacji drugiego etapu elektrociepłowni, która zakładała budowę kolejnego kotła węglowego. Realizację NKE zakończono w pierwszym kwartale 2025. Na NKE złożyła się realizacja w latach 2019-2025 zadań inwestycyjnych: (1) zakup nowego zespołu kotłowego na syntezę amoniaku, (2) modernizacja węzła skraplania amoniaku w obszarze Centrali Chłodniczej Wydziału Amoniaku, (3) wymiana sprężarek parowych K-2 i K-3 sprężających amoniak gazowy na nowe sprężarki elektryczne, (4) wymiana kotła E-102 oraz przegrzewacza pary E-117, (5) modernizacja węzła półspalania na Wydziale Amoniaku,(6) zakup i zabudowa nowej sprężarki tlenu, (7) kotłownia szczytowo-rezerwowa na gaz ziemny o wydajności 100 ton pary/h wraz z instalacjami pomocniczymi.
We wrześniu 2021 spółka ogłosiła zmiany w obszarze Segmentu Oxoplast™ - wprowadzenie marki parasolowej Oxofine™.
W 2022 ukończono budowę i rozpoczęto działalność Centrum Badawczo-Rozwojowego.
W sierpniu 2022 oddano do użytku instalację fotowoltaiczną o mocy 1MW wraz z układem wyprowadzenia mocy, wybudowaną na powierzchni łącznej 1 ha. Celem inwestycji była optymalizacja zarządzania dobowym bilansem energii elektrycznej z wykorzystaniem odnawialnego źródła energii.
W 2023 spółka wdrożyła certyfikaty: ISO 9001 (jakość), ISO 14001 (ochrona środowiska), ISO 45001 (bhp), ISO 50001 (zarządzanie energią), po raz pierwszy integrując wszystkie cztery obszary w ramach jednego certyfikatu. Dotychczas zarządzanie energią było objęte odrębnym dokumentem.
W 2024 nastąpiły zmiany w ofercie produktowej AGRO: zmiana nazwy produktu nawozowego ZAKsan 33,5 na nazwę megAN 33,5; oraz rozszerzenie portfolio produktowego o granulowany nawóz azotowy z siarką i wapniem pod nazwą eNpluS.
Grupa Azoty Zakłady Azotowe Kędzierzyn Spółka Akcyjna 24 kwietnia 2009 r. Sąd Rejonowy w Opolu wydał postanowienie o wpisie do Rejestru Przedsiębiorców KRS zmian w Statucie Spółki, polegających na zmianie firmy Spółki na ZAK Spółka Akcyjna.