Timur Chromy znany również jako Tamerlan i Timur Lenk (od Tīmūr-e Lang – Timur Kulawy) (ur. 9 kwietnia 1336 w Chodża Ilgar koło Keszu, zm. 18 lutego 1405 w Otrarze) – wódz mongolskiego plemienia Barłasów, założyciel dynastii Timurydów, panujący w latach 1370–1405, zdobywca większości Azji Środkowej, Iranu, Iraku i Zakaukazia. right|thumb|220px|Timur Chromy na uzbeckim znaczku pocztowym
Życiorys Timur był synem zubożałego arystokraty z mongolskiego plemienia Barłasów – Taragaja. Jego imię pochodzi z języka mongolskiego i oznacza żelazo. Timur zaczynał od dowodzenia niewielką bandą (mimo iż zarządzał miastem Kesz i powinien posiadać środki do życia, możliwe jednak, że były one niewystarczające), która grabiła pasterzy. Tamerlan zyskiwał na popularności dzięki sprawiedliwemu dzieleniu się łupami z podkomendnymi. Z czasem banda rozrosła się do kilkuset wojowników i ich cele wzrastały. Timur był jednym z bardzo wielu przywódców band w rozbitym politycznie Mawarannahrze (regionie pomiędzy rzekami Amu-darią i Syr-darią). W 1361 r. zawarł sojusz z Husejnem (dalekim potomkiem Czagataja), władcą Balchu i Kabulu. Dodatkowo sojusz utrwaliło małżeństwo z siostrą Husejna, Aldżai Turchan-agą.
W jednym ze starć zbrojnych Timur został ciężko ranny w rękę i biodro przez co stał się kaleką. Mimo tego nie zaprzestał aktywnego życia koczownika. Stąd pochodzi jego przezwisko Timurlenk – Timur Kulawy, które w zniekształconej formie Tamerlan przyjęło się w Europie. Razem z Husejnem podporządkowali sobie innych emirów Mawarannahru i zwołali w 1363 r. kurułtaj, na którym przeprowadzono wybór chana. Został nim potomek Czagataja – Kabulszah. Nowy chan był zależny od sojuszników. W następnych latach, na Mawarannahr napadali chanowie Mogolistanu, Timur Tugłuk i jego następca Ilias Chodża, którzy łupiąc próbowali podporządkować sobie kraj.
W 1366 r. Husejn i Timur wspólnie zdobyli Samarkandę, która stała się stolicą przyszłego imperium Timura. Rozpowiadali, iż popierają serbedarów i chcą się do nich przyłączyć. Na pierwszym spotkaniu przyjęli uroczyście przywódców serbedarów. Na następnym wymordowali wszystkich oprócz jednego, za którym wstawił się Timur. Pozostali serbedarowie poddali miasto bez oporu. To była ostatnia wspólna operacja wojskowa Husejna z Timurem. Od tej pory rosła między nimi nieufność i wrogość, co doprowadziło do walki o władzę.
Zdobycie władzy w Mawarannahrze Współpraca dotychczasowych sojuszników Husejna i Tamerlana zakończyła się z powodu ambicji dwóch władców, którzy pragnęli samodzielnych rządów. Walki między nimi toczyły się w latach 1368–1369 lub 1369–1370. Timur zmusił Husejna do ucieczki do twierdzy Balch, gdzie po oblężeniu i obietnicy zachowania życia Husejn poddał się. Tamerlan uwolnił się z tego przyrzeczenia, oddając Husejna w ręce Kejchosrou, emira Chuttalanu, który pomścił śmierć swojego brata z ręki Husejna i zabił go.
W 1370 r. Timur ogłosił chanem Sojurgatmysza z rodu Czagataja. Chan ten był zależny od Timura. Tamerlan nie mógł zostać chanem, ponieważ w jego żyłach nie płynęła krew Czyngis-Chana i Czagataja, co było wymogiem niezbędnym do objęcia tronu.
Tamerlan zadowolił się tytułem wielkiego emira oraz kurgena (czyli zięcia), gdyż jedna z jego żon pochodziła z panującej dynastii (chodzi tu o Saraj Mulk-chanum, córkę Kazana chana z rodu Czagataja, wdowę po Husejnie). Mimo skromniejszego tytułu Timur uzyskał pełnię władzy.
Związki z Tochtamyszem W XIV wieku dokonał się rozpad Złotej Ordy na Złotą Ordę właściwą i Białą Ordę. W 1357 r. umarł ostatni wielki chan Złotej Ordy (właściwej), Dżanibek. Jego syn, chan Berdibek, został zamordowany w 1359 r. Od tego momentu zaczęły się w Złotej Ordzie rządy chaosu. Brak było stałego władcy, trwały nieustanne intrygi o władzę. W sprawy Złotej Ordy zaczęła ingerować Biała Orda.
thumb|400px|Zniszczenie Moskwy przez Tochtamysza w 1382 r. thumb|400px|Tereny podlegające Złotej Ordzie w 1389 r., tuż przed pierwszym najazdem na nie przez wojska Timura w 1391 r. W połowie lat 70. XIV wieku Tuj Chodża Ogłan, władca Mangyszłaku pochodzący z rodu Czyngis-chana, został zamordowany przez władcę Białej Ordy, Urus-chana, za rzekomą działalność opozycyjną wobec niego. W 1376 r. syn zamordowanego, Tochtamysz, uciekł do Timura, władca go przyjął. Tamerlan nadał przybyszowi miasta: Sabran, Otrar, Sygnak i kilka innych. Mimo pomocy oddziałów Timura, Tochtamysz poniósł dwie porażki z wojskami Białej Ordy. Mimo tych niepowodzeń Tamerlan pozwalał na pozostanie Tochtamysza. Urus-chan, którego ziemie były pod atakami, ruszył przeciwko Timurowi, protektorowi Tochtamysza. Obie armie spotkały się w okolicach nad Syr-darią. Mróz i zawieje śnieżne przerwały działania wojenne. Urus-chan wycofał się na swoje terytorium i niedługo potem, w 1378 r. zmarł, a wkrótce po nim zmarł też jego syn. Wykorzystał to Tochtamysz i na krótki okres zdobył władzę nad Białą Ordą. Jednak nie cieszył się nią długo, ponieważ został pokonany przez swego rywala Timura Melikiego. Dzięki wsparciu Timura zdobył władzę w Białej Ordzie w 1379 r. Rozpoczął on proces zjednoczenia obu rywalizujących ze sobą ord pod swoim panowaniem. Sytuacja międzynarodowa sprzyjała tym planom, ponieważ emir Mamaj, (nieformalny władca Złotej Ordy) przegrał starcie na Kulikowym Polu. Tochtamysz po tym wydarzeniu ruszył na Mamaja i pokonał go. Przegrany uciekł do Kaffy, gdzie zabili go tamtejsi Genueńczycy. Tochtamysz został władcą wielkiego imperium, zjednoczył pod swym panowaniem Złotą Ordę właściwą i Białą Ordę. Nowy wielki chan postanowił przywrócić podległość Rusi wobec jego państwa i w 1382 r. ruszył na Moskwę, którą złupił.
Tamerlan, pomagając Tochtamyszowi, miał nadzieję pozyskać sprzymierzeńca, który będzie podległy i zabezpieczy północno-zachodnią granicę przed najazdami. Timurowi zależało także na utrzymaniu podziału Złotej Ordy na dwa zwalczające się obozy, Złotą Ordę właściwą i Białą Ordę. Nie chciał, aby Urus-chan zjednoczył te terytoria. Plany Tamerlana się nie dokonały. Doszło do zjednoczenia Złotej Ordy przez Tochtamysza, który zwrócił się przeciwko Timurowi. Czekała go więc długa wojna z dawnym protegowanym, a później chanem zjednoczonej Złotej Ordy.
Tochtamysz od 1385 r. zwrócił się przeciw swojemu dotychczasowemu sojusznikowi i zaczął atakować ziemie należące do Timura bądź będące w jego strefie wpływów. Po przegranych bitwach z Tamerlanem w 1391 i 1395 r., rozbity Tochtamysz zbiegł do Bułgarii Kamskiej, a władcą zależnym nad Złotą Ordą z rozkazu Timura został Temür Kutług. Pokonał on z pomocą Edygeja 12 lub 16A. Supruniuk, Wojewoda płocki Abraham Socha. Przyczynek do genealogii Nałęczów mazowieckich, [w:] A. Supruniuk, Szkice o rycerstwie mazowieckim XIV/XV wieku, Toruń 2008, , s. 7-8. sierpnia 1399 nad Worsklą wojska wielkiego księcia litewskiego, Witolda, które prowadziły ze sobą Tochtamysza, zamierzając oddać mu utraconą władzę nad Złotą Ordą. Tochtamysz zginął zimą 1406/1407 r. w bitwie pod Tiumenią.
Podboje i wojny Timura thumb|500px|Imperium Timura Timur podczas swych 35 lat rządów w okresie od 1370 do 1405 r. panował nad ordami koczowników ze stepów, między innymi rodzimego Mawarannahru, pobił wielu władców różnych krajów i krain. Równie wielu uzależnił od siebie jako swoich wasali. W największych wyprawach wojennych mógł liczyć na 150-tysięczną armię. Timur był jednym z największych wodzów w historii.
Podbój Iranu i Iraku 1370 – początek serii grabieżczych najazdów odwetowych na tereny położone na wschód od terytoriów zajmowanych przez Timura, z których wcześniej wyruszały wyprawy przeciw Timurowi i Mawarannahrowi. 1372 – zdobycie Kiatu (późniejszej Chiwy) i podporządkowanie Chorezmu (układ z Jusufem Sufim z rządzącego rodu Sufich, który miał płacić Timurowi daninę i dać za żonę Dżahangirowi, najstarszemu synowi Timura, córkę Husejna Sufiego, księżniczkę Chan-zadę, w zamian za pokój). 1373 – kolejna wyprawa na Chorezm wskutek niedotrzymania traktatu o małżeństwie księżniczki Chan-zady z Dżahangirem, najstarszym synem Timura. Zawarto ugodę, księżniczka wyruszyła do Samarkandy. Władcy z rodu Sufich stali się wasalami Timura. 1375-1376 – ponowne grabieżcze ataki na ziemie mongolskie. Złupienie Kaszgaru i Jarkendu. 1376 – po udanych kampaniach z dwu poprzednich lat, Timur otrzymał wiadomość, że jego najstarszy i ulubiony syn, Dżahangir, umarł nagle, złożony chorobą. Zrozpaczony Timur przerwał na krótki czas wyprawy wojenne. 1376-1379 – Timur udzielił wsparcia wojskowego Tochtamyszowi w jego długiej i trudnej walce o tron Białej Ordy. 1379 – wyprawa przeciwko buntującemu się Chorezmowi. Zdobycie Urgenczu. 1380 – Timur mianował swego syna Miranszaha zarządcą Chorasanu.
thumb|350px|Mapa kampanii we wschodnim Iranie w latach 1381-1384
1381 – zdobycie bez walki Heratu w Chorasanie. Wypłata dużego okupu w zamian za zachowanie życia przez mieszkańców miasta. Wojska Timura zimowały w okolicach Buchary. 1382 – atak na tereny Mazandaranu, pokonanie tamtejszego władcy, emira Walego i podporządkowanie sobie terenów wokół Morza Kaspijskiego. Wojsko zimowało w okolicach Samarkandy. 1383 – bunt miasta Herat i jego ponowne zdobycie. W Isfizarze (miasto na południe od Heratu) wzięcie do niewoli dwóch tysięcy ludzi i wmurowanie ich żywcem w ściany wież. Ostateczne podbicie Chorasanu (co nie oznaczało całkowitego spokoju, co jakiś czas wybuchały kolejne bunty, ostro tępione przez Timura). Pozbawienie władzy panującej tam dynastii Kurtów. 1383 – zniszczenie przez dowódców Timura państwa serbedarów w północno-wschodnim Iranie. Złupienie Niszapuru i kilku innych miast. 1384 – zdobycie Kandaharu oraz podbój i spustoszenie Sistanu z jej stolicą Zarandż. Sultania, miasto w Azerbejdżanie, poddało się władzy Timura.
thumb|350px|Mapa kampanii w zachodnim Iranie w latach 1386-1388
1386 – atak na Tebryz w Azerbejdżanie i zdobycie tego miasta bez walki i wzięcie wielkiego okupu. Tebryz został nadany Mehmetowi Sułtanowi, wnukowi Timura. 1386 – pierwsza wyprawa przeciw Gruzji (najbardziej buntowniczy kraj podbity przez Timura) i kapitulacja jej stolicy Tyflisu (dzisiejszego Tbilisi). 1387 – najazd na Armenię. 1387 – wkroczenie armii Timura do Azji Mniejszej, pokonanie tamtejszych plemion turkmeńskich, które napadały na pielgrzymów zdążających do Mekki. Zdobycie Erzindżanu i Erzerumu. 1387 – kapitulacja Isfahanu bez walki i wzięcie zwyczajowego w takiej sytuacji wielkiego okupu. Całkowite spustoszenie miasta w następstwie nagłego buntu. Timur zarządził budowę wielu wież z głów kilkudziesięciu tysięcy mieszkańców tego miasta. Pokonanie małych państw należących do władców z dynastii Muzafferydów (stali się oni kolejnymi wasalami Timura). Spustoszenie prowincji Fars i zdobycie jej stolicy Szyrazu (pokojowa kapitulacja, wzięcie ogromnego okupu) i kilku innych miast. 1388 – pozbawienie władzy dynastii Sufich z Chorezmu z powodu poparcia udzielonego w tamtym czasie Tochtamyszowi. Zburzenie Urgenczu (Timur dopiero w 1391 r. zezwolił na odbudowanie części zburzonego miasta). Śmierć marionetkowego chana Sojurgatmysza, kolejnym nominalnym władcą został syn Timura, Mahmud Chan. 1389-1390 – bunt w Chorasanie i ostateczne jego opanowanie oraz kolejna wyprawa i pokonanie chana Chizry Chodży. Układ o nieagresji z pokonanym władcą.
thumb|350px|Mapa kampanii pięcioletniej (1392-1396) (w tym drugiej decydującej kampanii przeciwko Złotej Ordzie z 1395)
1392 – marsz wojsk Timura przez Mazandaran, poskromienie tamtejszych buntów. 1393 – złupienie Gruzji. 1393 – tłumienie nieustannych buntów w Iranie. Zmuszanie szyitów do przejścia na sunnizm. Tępienie tamtejszych izmailitów. Wystąpienie przeciwko rywalizującym ze sobą książętom z dynastii Muzafferydów (zostają ostatecznie pokonani i straceni). Ponowne zdobycie Szyrazu, Timur mianował swego drugiego syna Omara Szajcha (który wkrótce zginął) władcą prowincji Fars.