Jusztinián Serédi (pierwotnie György Szapucsek, słow. Juraj Sapuček; ur. 23 kwietnia 1884 w Deáki, zm. 29 marca 1945 w Ostrzyhomiu) – węgierski duchowny rzymskokatolicki, benedyktyn, arcybiskup Ostrzyhomia i prymas Węgier, kardynał i sługa Boży Kościoła katolickiego.

Młodość i kapłaństwo György Szapucsek urodził się w 1884 we wsi Deáki w komitacie Pozsony, obecna Słowacja. W rodzinie pochodzenia słowackiego, był dziesiątym dzieckiem spośród jedenaściorga rodzeństwa.

Za namową miejscowego proboszcza oddano go szkoły. W Bratysławie ukończył pierwsze sześć klas katolickiego gimnazjum. W 1901 przyjęto jego do zakonu benedyktynów – przybrał wtedy zakonne imię Justynian (Jusztinián). Szkołę średnią ukończył w Pannonhalma, a potem w Győr. Studia teologiczne ukończył w Rzymie na benedyktyńskiej Akademii Świętego Anzelma. Po uzyskaniu doktoratu z teologii wrócił do Pannonhalma, gdzie 14 lipca 1908 wyświęcono go na prezbitera. Po wyświęceniu pojechał do Rzymu, gdzie studiował prawo kanoniczne.

W 1904 papież Pius X zlecił profesorowi prawa kanonicznego Instytutu Katolickiego w Paryżu kardynałowi Pietro Gasparriemu kierownictwo komisji mającej opracować nowy Kodeks prawa kanonicznego. Dzięki jednemu z członków tej komisji, profesorowi prawa kanonicznego ks. Bastienowi, Justynian Szapucsek został przydzielony do prac korekcyjnych nad prawem kanonicznym. Dziełem Justyniana Szapucska jest dziewięciotomowe Codicis Juris Canonici Fontes – zbiór źródeł nowego prawa kanonicznego. Za zasługi w kodyfikacji prawa kanonicznego uniwersytet w Oksfordzie w 1936 nadał mu tytuł doktora honoris causa. Podczas prac badawczych w bibliotekach i archiwach Serédi nawiązał przyjacielskie stosunki z kardynałem Achille Rattim, późniejszym papieżem Piusem XI.

W lipcu 1908 w Pannonhalma Justynian Szapucsek otrzymał święcenia kapłańskie z rąk benedyktyńskiego sufragana ostrzyhomskiego Medárda Kohla. W 1918 ks. Szapucsek został kapelanem wojskowym w Ostrzyhomiu. Po zakończeniu I wojny światowej wrócił do Rzymu, gdzie na posiedzeniach kongregacji benedyktynów reprezentował węgierską gałąź zakonu. Jednocześnie był radcą poselstwa Królestwa Węgier przy Stolicy Apostolskiej, a następnie Chargé d’affaires poselstwa.

Ks. Szapucsek nawiązał znajomość, a potem przyjaźń z późniejszym arcybiskupem poznańsko-gnieźnieńskim i prymasem Polski kardynałem Augustem Hlondem, który również należał do grona przyjaciół późniejszego papieża Achillesa Rattiego. Wspólnie przyczynili się do powstania polskiego kościoła pod wezwaniem NMP w dzielnicy Budapesztu Kőbánya przy ulicy Kőér i wzięli udział w konsekracji tego kościoła w 1926 roku.

Biskupstwo i prymat W 1927 zmarł arcybiskup ostrzyhomski i prymas Węgier kard. János Csernoch. 30 listopada 1927 papież Pius XI, nie uwzględniając przedstawionej przez rząd węgierski kandydatury arcybiskupa Eger , mianował arcybiskupem ostrzyhomskim nieposiadającego nawet święceń biskupich ks. Justyniana Szapucska. Jeszcze w tym samym roku mianował go kardynałem, a dopiero 8 stycznia 1928 osobiście wyświęcił go na biskupa. Ks. Szapucsek dopiero wtedy przyjął nazwisko „Serédi”. Swoją nominację kardynalską, a potem na prymasa Węgier ks. Justynian Serédi zawdzięczał nie tylko przyjaźni z papieżem Piusem XI i z kardynałem Pietrem Gasparrim. O wiele większą rolę przy podjęciu tej decyzji przez papieża odegrała chęć okazania przez Watykan władzy nad ówczesnym państwem węgierskim – w obu przypadkach nominacja ks. Serédiego stała wbrew oficjalnemu stanowisku rządu Królestwa Węgier. Mianowanie kardynałem i arcybiskupem zwykłego księdza podkreśliło niespotykany szacunek najwyższych kół kościelnych wobec niego, jaki dotychczas potrafił zdobyć chyba jedynie zawsze uśmiechnięty święty Filip Neri, który również jako zwykły ksiądz został mianowany kardynałem.

W 1928 kardynał Serédi został wybrany dyrektorem, a potem w 1934 członkiem honorowym Węgierskiej Akademii Nauk. Jako członek senatu w 1935 wystąpił z wnioskiem o uchylenie ustawy o przymusie zawarcia małżeństwa świeckiego i uznaniu przez państwo aktów małżeńskich zawartych według prawideł ceremonii kościelnej. Jako głowa węgierskiego kościoła katolickiego niezmiennie podtrzymywał negatywne stanowisko papieża Piusa XII wobec ruchów faszystowskich i szowinistycznych, broniąc porządku konstytucyjnego i protestując przeciwko poglądom szowinistycznym.

Po okupacji Węgier przez Niemców 19 marca 1944 prymas Serédi wystąpił w obronie Żydów, a szczególnie katolików pochodzenia żydowskiego, praktycznie występując tym samym przeciwko polityce NSDAP.

Podczas posiedzenia Rady Państwa Królestwa Węgier 27 października 1944 prymas Serédi kategorycznie sprzeciwił się przejęciu władzy przez Ferenca Szálasiego, a później nie wziął udziału w ślubowaniu „Wodza Narodu” 4 listopada 1944.

Kardynał Justynian Serédi zmarł 29 marca 1945 w Ostrzyhomiu. Przyczyną był zawał serca, którego doznał w kilka dni po usłyszeniu wiadomości o bombardowaniu Budapesztu. Jego następcą został – bp József Mindszenty.

Prymas Serédi był poliglotą. Mówił (oprócz węgierskiego i słowackiego) łaciną, dawną greką, j. hebrajskim, niemieckim, trochę hiszpańskim, angielskim, francuskim. Był obywatelem honorowym Pannonhalmy i Ostrzyhomia.

Pomoc prymasa dla polskich uchodźców We wrześniu 1939 na Węgry przybyło około 140 tysięcy polskich uchodźców cywilnych i wojskowych. Prymas Serédi wezwał wtedy do siebie ministra spraw wewnętrznych Królestwa Węgier Ferenca Keresztes-Fischera i dyrektora departamentu socjalnego tego ministerstwa Józefa Antalla, którego nakazał mianować komisarzem rządowym do spraw uchodźców. Faktyczne załatwianie ze strony kościoła spraw związanych z uchodźstwem polskim prymas Serédi powierzył swojemu osobistemu sekretarzowi ks. prałatowi Miklósowi Beresztóczyemu, który jednocześnie był dyrektorem Departamentu Katolickiego Ministerstwa Oświaty i Spraw Wyznaniowych. Na polecenie prymasa ks. Beresztóczy osobiście prosił posła polskiego w Budapeszcie Leona Orłowskiego o wyznaczenie łącznika, którym został dziennikarz i naukowiec Zdzisław Antoniewicz. W pomocy Polakom brali udział również Józef Antall senior i dyrektor departamentu jenieckiego Ministerstwa Obrony płk , płk Lóránd Utassy, okoliczni księża Béla Varga i László Lékai oraz nuncjusz apostolski abp Angelo Rotta.

Kardynał Serédi niejednokrotnie odwiedzał obozy polskich uchodźców i odprawiał w nich msze święte. Z inicjatywy prymasa Serédiego pod opieką biskupa sufragana Vác Árpáda Hanauera powołano do życia polską szkołę podstawową i bursę dla dzieci żydowskich (przeważnie sierot), które uciekły z Polski. Prymas Serédi wielokrotnie w tajemnicy odwiedzał tę szkołę. Józef Antall rozesłał do wszystkich węgierskich organów administracji państwowej okólnik o treści „na Węgrzech nie ma polskich Żydów, są tylko i wyłącznie uchodźcy polscy”. Za wiedzą prymasa bardzo wielu polskich Żydów znalazło schronienie w węgierskich klasztorach, przede wszystkim u benedyktynów, franciszkanów i u dominikanów. W pomocy Polakom prymas Serédi współpracował z innymi węgierskimi kościołami – z kościołem ewangelickim, reformowanym, unitariańskim i z baptystami.

Ulubiony cytat prymasa z Pisma Świętego dokładnie odzwierciedlał wszystko to, co uczynił w interesie Polaków i Żydów: timor non est in caritate sed perfecta caritas foras mittit timorem quoniam timor poenam habet qui autem timet non est perfectus in caritate (1 Jo 4.18) – „w miłości nie ma lęku, lecz doskonała miłość usuwa lęk, ponieważ lęk kojarzy się z karą. Ten zaś, kto się lęka, nie wydoskonalił się w miłości” (1 J 4,18).

Odznaczenia Krzyż Wielki I Klasy z Orłem Orderu Zasługi (1937, Austria) Krzyż Wielki Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej (pośmiertnie, 2010)..

Przypisy

Literatura źródłowa Rosdy Pál: Megtört életpálya. Harminc éve halt meg Beresztóczy Miklós. Új Ember, 7 września 2003. rok LIX. nr. 36. (2875.) dr. Miklós Beresztóczy: A VKM története. Budapeszt 1947. Béla Ispánki Az évszázad pere Lámpás. Kiadó, Budapest. Stron 478 – . Zsidómentő lelkészek és laikusok a Felvidéken 8. 27 listopada 2006 Szabad Újság István Ravasz – Emese Oprán: Megszállástól megszállásig Magyarország, 1944–1945. Magyar Katolikus Lexikon I–XII. Főszerk. Diós István, szerk. Viczián János. Budapest 1993–2005. Szent István Társulat. István Lagzi: Droga żołnierza polskiego przez węgierską granicę w latach 1939–1941. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, 1987. . István Lagzi: Uchodźcy polscy na Węgrzech w latach drugiej wojny światowej. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1980. . Kazimierz Stasierski: Szkolnictwo polskie na Węgrzech w czasie drugiej wojny światowej. Poznań 1969 Zdzisław Antoniewicz: Rozbitkowie na Węgrzech. Wspomnienia z lat 1939–1946. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1987. . Stanisław Maczek: Od podwody do czołga. Wspomnienia wojenne 1918-1945. Tomar Publishers, Edinburgh 1961. András Laczkó: Menekülés a jövőért. Lengyel sorsok Magyarországon 1939–1945. Kiadja a Boglárlellei Városi Tanács, Boglárlelle 1989. . Stefan Badeni: Wczoraj i przedwczoraj. Katolicki Ośrodek Wydawniczy Veritas, 12 Praed Mews, London, W.2. Tom 60. serii Czerwonej Biblioteki Polskiej., Londyn, 1963. Zdzisław Antoniewicz: Lengyel sajtó Magyarországon 1939-től a felszabadulásig. Magyar Nemzet, 6 listopada 1975, nr. 261, rok XXXI. Antoniewicz Roland Józef: Népek országútján. Az Elvek és utak sorozat és a lengyel-magyar barátság. Lobogó, 6 czerwca 1973, nr. 23. rok XV. Antoniewicz Roland Józef: Bajcsy-Zsilinszky Endre és a lengyelek. Magyar Nemzet, 29 grudnia 1974. nr 303 rok XXX. Antoniewicz Roland Józef: Búcsú dr.Antall Józseftől, a lengyel menekültek segítőjétől. Napló, 30 lipca 1974, nr. 176 rok XXX. Antoniewicz Roland Józef: Lengyelek és magyarok. Könyvvilág, listopad 1971, nr 11, rok XIV. dr. József Antall senior Menekültek menedéke. Emlékek és iratok. Mundus Magyar Egyetemi Kiadó, Budapeszt 1997. , . Barátok a bajban. Lengyel menekültek Magyarországon 1939–1945. Európa Könyvkaidó, Budapeszt 1985. . Zdzisław Antoniewicz: Lengyelek Magyarországon 1939–1945. Valóság, 1975/5.. s. 83–90. Antoniewicz Roland Józef: Történelmeink. Valóság, 1975/8, s. 102–106. dr.Miklós Beresztóczy: Polak, Węgier dwa bratanki… Katolikus Szó, nr. 1969/6. Jenő Lévai: A magyarországi lengyel bázis története. Magyar Nemzet, nr. 1970/184. Péter Ruffy: Varsói hajnal. Kossuth Könyvkiadó, Budapeszt, 1961. Rózsa Köves: Találkozás lengyel fiatalokkal és idősekkel. Kötelező olvasmány: A Pál utcai fiúk. Magyar Nemzet, 29 października 1972. Endre Bakó: Huszonnégyszer Magyarországon. Hajdú-Bihari Napló, 6 października 1973. Endre Várkonyi: Múlt idők tanúi. Dr. Antall József. Menekültügy Magyarországon. Magyarország nr. 1974/36 Uchodźcy polscy na Węgrzech w czasie wojny. Athenaeum, Budapeszt 1946. András Hóry: Kulisszák mögött. Wiedeń, 1965. Antoniewicz, Roland Józef: Lengyel papok az ellenállásban. Katolikus Szó, nr 1971/19. Tibor Talpassy: Bajcsy-Zsilinszky és a lengyelek. Magyar Nemzet, nr. 1975/32. Leon Orłowski: Wspomnienia z Budapesztu. Kultura (Paryż), 1952/10. sz. Antoniewicz, Roland Józef: Ezeréves lengyel-magyar kapcsolatok. Élet és Tudomány, nr. 1972/19. Stasierski, Kazimierz: Polscy uchodźcy na Węgrzech w latach 1939–1945, Przegląd Historyczny, Warszawa, 1961. Jan Reychman: Dzieje Polonii węgierskiej. Problemy Polonii Zagranicznej, Warszawa, 1966/1967. tom V. s. 47–62. Mihály Rajz, Tibor Korompay: Megemlékezés Dr. Hanauer Árpád István váci megyéspüspökről. (1869-1942). Szent István Társulat, Budapeszt . Stanisław Podlewski: Wierni Bogu i Ojczyźnie. Duchowieństwo katolickie w walce o niepodległość Polski w drugiej wojnie światowej. Wydawnictwo Novum, Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne. Nakładem Ars Christiana. Warszawa, 1971 Hetényi Varga Károly: Papi sorsok a horogkereszt és a vörös csillag árnyékában I-V. Lámpás Kiadó, Abaliget, 1992 Serédi Jusztinián és a trianoni egyházmegyék – Serédi Jusztiniánra emlékezünk. Új Ember Magazin, 205. március-április.II.évf. 3.szám.