Wojska obrony terytorialnej – część sił zbrojnych przeznaczona do prowadzenia działań taktycznych na obszarze kraju. Stanowiły je jednostki ogólnego przeznaczenia oraz ochrony i obrony obiektów formowane i wykorzystywane do samodzielnego prowadzenia walki, wsparcia działań wojsk operacyjnych oraz działań humanitarnych.

Struktura wojsk OT Strukturę wojsk obrony terytorialnej tworzą: terytorialne organy dowodzenia jednostki wojskowe obrony terytorialnej.

Terytorialnym organom dowodzenia szczebla okręgowego podlegały jednostki wojskowe ogólnego przeznaczenia o charakterze brygad zmotoryzowanych.

Terytorialnym organom dowodzenia szczebla wojewódzkiego podlegały bataliony obrony terytorialnej oraz pododdziały ochrony i obrony obiektów nowo formowane na okres zagrożenia (kryzysu) i wojny.

Jednostki wojsk obrony terytorialnej realizowały zadania w swoich obszarach odpowiedzialności wyznaczonych na terytorium kraju. Mogły one prowadzić bezpośrednie działania bojowe, działać w strefie tyłowej oraz na terytorium opanowanym przez przeciwnika. Obszary odpowiedzialności obronnej na okres zagrożenia (kryzysu), wojny i okupacji przygotowywały już w czasie pokoju.

Charakterystyczne dla działań taktycznych wojsk obrony terytorialnej są: maksymalne wykorzystanie atutu działań w znanym i przygotowanym terenie stanowiącym obszar odpowiedzialności obronnej i ratowniczej związanym z rodzinnym miejscem pochodzenia i zamieszkania ścisłe współdziałanie z pozamilitarnym układem obronnym (władzami, instytucjami i społeczeństwem) wszechstronne wsparcie i zapewnienie wojskom operacyjnym dogodnych warunków działania wojskowe wsparcie władz cywilnych i społeczeństwa w akcjach ratowniczych, humanitarnych i porządkowych prowadzenie działań nieregularnych w ramach struktur podziemnych na obszarze opanowanym przez przeciwnika; operacyjne przygotowanie i utrzymywanie w odpowiednim stopniu gotowości infrastruktury obronnej obszaru odpowiedzialności.

Wojska obrony terytorialnej w Polsce thumb|upright|Oznaka OT Bydgoszcz thumb|upright|Oznaka OT Gdańsk thumb|upright|Oznaka OT Katowice thumb|upright|Oznaka OT Kraków thumb|upright|Oznaka OT Warszawa Wojska Obrony Terytorialnej Kraju (OTK) powołano w Polsce uchwałą Komitetu Obrony Kraju z 14 maja 1959 roku, jako siły tzw. układu wewnętrznego, służącego do bezpośredniej obrony terytorium kraju przed różnymi zagrożeniami (układ zewnętrzny stanowiły wojska operacyjne przewidziane do działań w ramach Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego, w założeniu poza terytorium kraju). Wśród ich zadań, oprócz walki ze środkami napadu powietrznego, desantami powietrznymi i morskimi, oraz zwalczania grup dywersyjno-rozpoznawczych przeciwnika, była ochrona ważnych obiektów i szlaków komunikacyjnych, zabezpieczenie przegrupowania wojsk operacyjnych przez utrzymanie mostów i budowę przepraw, wsparcie sił resortu spraw wewnętrznych w utrzymaniu porządku publicznego podczas wojny, oraz udział w pracach na rzecz gospodarki narodowej i likwidacji klęsk żywiołowych podczas pokoju. Wojska te rozpoczęto faktycznie formować od 1963 roku. W skład wojsk OTK skład weszły: Wojska Obrony Wewnętrznej ( WOWewn ) Wojska Obrony Powietrznej Kraju ( WOPK ) Siły obrony terytorialnej Marynarki Wojennej jednostki Obrony Terytorialnej ( OT )

Podstawę do formowania wojsk lądowych OTK stanowiły nowo formowane od 1963 roku jednostki Obrony Terytorialnej (OT) oraz Wojska Obrony Wewnętrznej (WOWew.), powstałe w 1966 roku przez przekazanie istniejących jednostek Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego.

'Wojska Obrony Wewnętrznej OTK podzielono na: Jednostki zabezpieczenia Komitetu Obrony Kraju (KOK) – trzy brygady i dwa pułki WOWew., jeden pułk i cztery bataliony łączności Jednostki zabezpieczenia Wojewódzkich Komitetów Obrony (WKO) – szesnaście kompanii łączności Jednostki obrony lądowej – cztery pułki WOWew. (rozwijane w czasie wojny w brygady) Jednostki obrony przed bronią masowego rażenia – trzy bataliony inżynieryjne WOWew. Jednostki zabezpieczenia przegrupowania wojska – trzy pułki i dwa bataliony pontonowe WOWew.Jednostki Obrony Terytorialnej przeznaczono do ochrony obiektów i udzielania pomocy w likwidacji skutków uderzeń lotniczych i broni masowego rażenia oraz do zwalczania skutków klęsk żywiołowych. Stanowiły je: Jednostki zabezpieczenia Inspektoratu OT – batalion łączności i batalion ochrony Jednostki OT Śląskiego OW – jedna brygada, cztery pułki i dwadzieścia cztery bataliony OT Jednostki OT Pomorskiego OW – sześć pułków i szesnaście batalionów OT Jednostki OT Warszawskiego OW – osiem pułków i dwadzieścia dwa bataliony OT.

W skład wojsk lądowych OTK w latach 1965-1971 wchodziły również Wojska Ochrony Pogranicza, w składzie 9 brygad i 3 samodzielnych oddziałów. Wojska te w lipcu 1965 podporządkowano Ministrowi Obrony Narodowej – bez pododdziałów kontroli ruchu granicznegoZarządzenie prezesa Rady Ministrów nr 41 z dnia 24 VI 1965 r.

w sprawie zmiany podporządkowania wojsk wewnętrznych., lecz od października 1971 wyłączono je z systemu OT i ponownie podporządkowano Ministrowi Spraw Wewnętrznych.Wojska obrony powietrznej kraju składały się z trzech korpusów OPK. Były to: 1 Korpus Obrony Powietrznej Kraju z dowództwem w Warszawie 2 Korpus Obrony Powietrznej Kraju z dowództwem w Bydgoszczy 3 Korpus Obrony Powietrznej Kraju z dowództwem we WrocławiuSiły obrony terytorialnej Marynarki Wojennej''' obejmowały dwie flotylle obrony wybrzeża. Były to: 8 Flotylla Obrony Wybrzeża z dowództwem w Świnoujściu 9 Flotylla Obrony Wybrzeża z dowództwem na Helu

W 1970 roku wojska OTK liczyły 206 tysięcy żołnierzy, w tym wojska lądowe 141 tysięcy i wojska OPK 45 tysięcy; w 1975 roku – 184 tysiące żołnierzy, w tym wojska lądowe 117,5 tysiąca i wojska OPK 45,5 tysiąca. W 1975 roku posiadały one na wyposażeniu m.in. 160 czołgów, 441 transporterów opancerzonych, 422 samoloty myśliwskie, 258 wyrzutni rakiet plot.

W 1989 roku, w ramach redukcji Sił Zbrojnych PRL, wojska lądowe OTK zostały rozformowane. Przyczyną tej decyzji była konieczność zmniejszenia liczebności Sił Zbrojnych wynikająca z traktatów rozbrojeniowych w Europie, przy tym wojska OTK miały niższy stopień gotowości bojowej i wyszkolenia od wojsk operacyjnych. Poszczególne jednostki rozformowano w latach 1988-1990, 6 jednostek WOWewn podporządkowano Ministrowi Spraw WewnętrznychNa podstawie decyzji Prezydenta RP z dnia 4 listopada 1991 roku zadanie pn. „Zabezpieczenie funkcjonowania Naczelnych Organów Władzy i Administracji Publicznej” przeniesiono z MON do MSW wraz z pięcioma jednostkami oraz strukturą sztabową z Dowództwa Wojsk Obrony Wewnętrznej – Oddział Zabezpieczenia Stanowisk Kierowania..

Jednostki lądowe OT W celu zapewnienia wojewódzkim i powiatowym i miejskim komitetom obrony sił do wykonania zadań obronno-ochronnych i awaryjno-ratunkowych, rozpoczęto od początku 1963 roku formowanie jednostek OT. Podstawą prawną ich tworzenia była uchwała Komitetu Obrony Kraju z 16 listopada 1962 roku w sprawie przygotowania obrony terytorium kraju oraz uchwała Rady Ministrów nr 164/63 z 4 maja 1963 roku o zasadach organizacji jednostek OT. W każdym województwie i mieście wydzielonym stopnia wojewódzkiego nakazano sformować po jednym pułku OT, a w miastach na prawach powiatu i w powiatach – po jednym batalionie OT. Plan przewidywał utworzenie od podstaw 330 jednostek. Ogółem sformowano jedną brygadę, 18 pułków i 67 batalionów.

Wykaz jednostek lądowych OT (1970) Jedna brygada i osiemnaście pułków Obrony Terytorialnej: Katowicka Brygada OT im. gen. Aleksandra Zawadzkiego w Zabrzu-Makoszowach Warszawski Pułk OT im. Władysława Broniewskiego w Ułężu Pułk OT m.st. Warszawy im. płk. Jana Kilińskiego w Warszawie Białostocki Pułk OT im. gen. Walerego Wróblewskiego w Ełku Bydgoski Pułk OT im. Juliana Marchlewskiego w Grudziądz Gdański Pułk OT im. gen. Józefa Wybickiego w Gdańsku Kielecki Pułk OT im. Leona Koczaskiego w Kielcach Koszaliński Pułk OT im. por. Henryka Droździarza w Koszalinie Krakowski Pułk OT im. Bartosza Głowackiego w Krakowie Lubelski Pułk OT im. Aleksandra Szymańskiego w Radzyniu Podlaskim Łódzki Pułk OT im. Czesława Szymańskiego w Wiśniowej Górze k. Łodzi Pułk OT m. Łodzi im. Tadeusza Głąbskiego w Łodzi Olsztyński Pułk OT im. ppor. Zbigniewa Kozłowskiego w Biskupcu Reszelskim Opolski Pułk OT w Opolu Szczeciński Pułk OT im. st. sierż. Mieczysława Majchrzaka w Szczecinie Poznański Pułk OT im. ppłk. Franciszka Bartoszka w Gnieźnie Wrocławski Pułk OT w Świdnicy Rzeszowski Pułk OT im. gen. broni Karola Świerczewskiego „Waltera” w Przemyślu Zielonogórski Pułk OT w Skwierzynie oraz sześćdziesiąt trzy bataliony Obrony Terytorialnej, w tym: Opatowski Batalion Obrony Terytorialnej im. kpt. Wasyla Wojczenki „Saszki” w Ostrowcu Świętokrzyskim Radomski Batalion Obrony Terytorialnej w Radomiu Starachowicki Batalion Obrony Terytorialnej im. Ludowych Partyzantów Ziemi Iłżeckiej w Zębcu

Wojska OT w III Rzeczypospolitej W 1991 r. podjęto proces odbudowy wojsk OT jako jednostek przeznaczonych wyłącznie do prowadzenia działań bojowych na terenie kraju wspólnie z wojskami operacyjnymi. W oparciu o doświadczenia sojuszu NATO dopiero w 1997 r. przyjęto „Koncepcję rozwoju obrony terytorialnej”, w której zakładano sformowanie do 2003 r. kilkunastu brygad OT (1 brygada na województwo) o ogólnym stanie ok. 10 tys. żołnierzy. Problemy z wyposażeniem i uzbrojeniem tak dużej liczby jednostek oraz redukcja całych Sił Zbrojnych RP spowodowały, że utworzono tylko siedem skadrowanych brygad OT, których łączny stan nie przekroczył 2 tys. żołnierzy.

W 2003 r. rozformowano 23 BOT, a w 2005 r. 2 BOT. W wyniku przyjęcia programu profesjonalizacji Sił Zbrojnych RP w 2008 r. pozostałe brygady OT przekształcono w bataliony OT, a następnie przeformowano je w bataliony zmechanizowane, co zakończyło istnienie tego rodzaju wojsk w Polsce.

Skład wojsk obrony terytorialnej (2003) 1 Gdańska Brygada Obrony Terytorialnej (Lębork) 2 Mińsko-Mazowiecka Brygada Obrony Terytorialnej (Mińsk Mazowiecki) 3 Zamojska Brygada Obrony Terytorialnej (Zamość) 14 Brygada Obrony Terytorialnej Ziemi Przemyskiej im. Hetmana Jerzego Lubomirskiego (Przemyśl) 18 Białostocka Brygada Obrony Terytorialnej im. Marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego (Białystok) 22 Brygada Piechoty Górskiej Obrony Terytorialnej (Kłodzko) 23 Śląska Brygada Obrony Terytorialnej (Gliwice)

Wojska obrony terytorialnej według koncepcji 2016

W 2016 powstała koncepcja ich ponownego utworzenia. 1 stycznia 2017 r. weszła w życie ustawa wprowadzająca Wojska Obrony Terytorialnej jako jeden z rodzajów Sił Zbrojnych RPUstawa z dnia 16 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw ().

Dowództwo Wojsk Obrony Terytorialnej 1 Podlaska Brygada Obrony Terytorialnej im. płk. Władysława Liniarskiego ps „Mścisław” w Białymstoku 2 Lubelska Brygada Obrony Terytorialnej im. mjr. Hieronima Dekutowskiego ps. „Zapora” w Lublinie 3 Podkarpacka Brygada Obrony Terytorialnej im. płk. Łukasza Cieplińskiego w Rzeszowie 4 Warmińsko-Mazurska Brygada Obrony Terytorialnej im. kpt. Gracjana Klaudiusza Fróga, ps. „Szczerbiec” w Olsztynie 5 Mazowiecka Brygada Obrony Terytorialnej im. ppor. Mieczysława Dziemieszkiewicza, ps. „Rój” w Ciechanowie 6 Mazowiecka Brygada Obrony Terytorialnej im. rotmistrza Witolda Pileckiego w Radomiu 7 Pomorska Brygada Obrony Terytorialnej im. kpt. mar. Adama Dedio w GdańskuWOT rozpoczyna trzeci etap budowy formacji [dostęp 2018-01-07] 8 Kujawsko-Pomorska Brygada Obrony Terytorialnej im. gen. bryg. Elżbiety Zawackiej ps. „Zo” w Bydgoszczy 9 Łódzka Brygada Obrony Terytorialnej im. gen. bryg. Stanisława Sojczyńskiego, ps. „Warszyc” w Łodzi 10 Świętokrzyska Brygada Obrony Terytorialnej im. mjr. Eugeniusza Gedymina Kaszyńskiego, ps. „Nurt” w Kielcach 11 Małopolska Brygada Obrony Terytorialnej im. gen. bryg. Leopolda Okulickiego, ps. „Niedźwiadek” w Krakowie