Jazep (Iosif) Jurjewicz Losik (; pseudonimy: Ja. Ł. Apałczeniec, Ł-k, Ja.Ł., Ja.Ł-k.; ur. 18 listopada 1883 w Mikołajewszczyźnie w powiecie mińskim litewskim, zm. 1 kwietnia 1940 w Saratowie) – białoruski lewicowy działacz narodowy i społeczny, polityk, prozaik, publicysta, językoznawca i literaturoznawca, pedagog, zwolennik niepodległości Białorusi; delegat na I Zjazd Wszechbiałoruski, w 1918 roku jeden z inicjatorów utworzenia Białoruskiej Republiki Ludowej (BRL), a następnie przewodniczący Rady BRL – formalnie głowa państwa; akademik Akademii Nauk Białorusi; wielokrotnie aresztowany i represjonowany politycznie przez władze carskie i radzieckie, zmarł w więzieniu.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Urodził się 18 listopada (6 listopada st. st.) 1883 roku we wsi Mikołajewszczyzna, w powiecie mińskim litewskim guberni mińskiej Imperium Rosyjskiego (obecnie w rejonie stołpeckim obwodu mińskiego Białorusi). Jego rodzice, Jurka i Chryscina Losikowie, byli bezrolnymi chłopami i dzierżawili ziemię od książąt Radziwiłłów. Mieli siedmioro synów i trzy córki. Jazep był ich najmłodszym dzieckiem, dlatego w pierwszych latach życia nie był zbytnio obciążany obowiązkami. Ukończył 2 klasy Mikołajewskiej Szkoły Ludowej, po czym dwa lata przygotowywał się do egzaminów do seminarium nauczycielskiego. Zdawał do Seminarium Nauczycielskiego w Nieświeżu, lecz nie dostał się. W roku 1898 podjął naukę w Seminarium Nauczycielskim w Mołodecznie, z którego jednak w 1899 roku, w drugiej klasie, został wyrzucony „za nieposłuszeństwo” bez prawa kontynuowania edukacji na innych uczelniach. W tej sytuacji w 1900 roku wyjechał do Nowogrodu Siewierskiego, gdzie w szkole miejskiej pracował jego brat Anton. Jazep podjął naukę w ostatniej klasie tej szkoły i ukończył ją w 1902 roku. Zdał egzamin na nauczyciela szkoły ludowej i nauczyciela domowego szkoły początkowej w gimnazjum w Nowogrodzie Siewierskim.
Udział w rewolucji 1905 roku i carskie represje mały|Jazep Losik (z lewej) i Alaksandr Pruszynski w czasie zsyłki do Bodajbo, 1914 rok Po zakończeniu edukacji podjął pracę jako nauczyciel języka rosyjskiego w Szkole Gospodarstwa Wiejskiego w Bobrujsku, ale już w 1903 roku wrócił w okolice Nowogrodu Siewierskiego, gdzie pracował jako nauczyciel w miasteczku Gremiacz, w powiecie nowogrodzkim siewierskim guberni czernihowskiej. W czasie rewolucji 1905 roku angażował się politycznie. Organizował w budynku szkoły spotkania z miejscowymi chłopami, podczas których m.in. czytał głośno artykuły prasowe, komentował wydarzenia w kraju i przekonywał, że ziemia powinna zostać przekazana z rąk wielkich właścicieli ziemskich chłopom. W tym samym roku został aresztowany przez władze rosyjskie i osadzony w więzieniu w Nowogrodzie Siewierskim. Wywołało to oburzenie mieszkańców Gremiacza, którzy planowali udać się do więzienia i żądać uwolnienia więźnia, ostatecznie jednak zrezygnowali z tego pomysłu. W 1907 roku Jazep Losik został przetransportowany na proces sądowy do miasta Starodub. Zbiegł z miejscowego więzienia, po czym ukrywał się w Stołpcach, Petersburgu i dwa lata w miejscowości Krasnowka pod Ługańskiem, gdzie jeden z jego starszych braci był urzędnikiem. W 1911 wrócił do Nowogrodu Siewierskiego, gdzie został ponownie aresztowany, przewieziony do Staroduba i skazany na bezterminowe zesłanie na Syberię. Karę odbywał najpierw w Kireńsku, a następnie we wsiach powiatu szreńskiego. Przez krótki czas był także w Bodajbo w guberni irkuckiej. W czasie zsyłki zajmował się samokształceniem, będąc w Bodajbo pracował jako pisarz, w jednej ze wsi próbował organizować szkołę początkową, jednak ta została szybko zamknięta przez władze. Utrzymywał kontakty z innymi politycznymi zesłańcami, śledził wydarzenia w ojczystym kraju, współpracował z białoruską gazetą „Nasza Niwa”, wysyłając do niej swoje korespondencje, opowiadania i wiersze. Zaprzyjaźnił się z Alaksandrem Pruszynskim, późniejszym białoruskim literatem i politykiem.
Działalność polityczna w białoruskim ruchu narodowym mały|Posiedzenie WRB i CBRW w 1917 roku. Jazep Losik w pierwszym rzędzie piąty z lewej. Po rewolucji lutowej w 1917 roku mógł powrócić w rodzinne strony. Zamieszkał w Mińsku, gdzie włączył się w działalność białoruskiego lewicowego ruchu narodowego. Był jednym z aktywnych przywódców Białoruskiej Socjalistycznej Gromady (BSG). Jako jej przedstawiciel wszedł w skład utworzonego 7–9 kwietnia (25–27 marca st. st.) 1917 roku Białoruskiego Komitetu Narodowego (BKN). W dniach 21–23 lipca (8–10 lipca st. st.) 1917 roku uczestniczył w kolejnym zjeździe białoruskich organizacji i partii narodowych, podczas którego BKN zostało rozwiązane. W ostatnim dniu zjazdu został wybrany do prezydium powołanej na miejsce BKN Centralnej Rady Białoruskich Organizacji i Partii (CRBOiP). Od przełomu października i listopada 1917 roku wchodził w skład Wielkiej Rady Białoruskiej, w którą przekształcona została CRBOiP. Uczestniczył w I Zjeździe Wszechbiałoruskim, odbywającym się 18–30 grudnia (5–17 grudnia st. st.) 1917 roku.
W latach 1917–1918 redagował gazetę „Wolnaja Biełaruś”. Był jednym z inicjatorów ogłoszenia niepodległości Białoruskiej Republiki Ludowej (BRL) 25 marca 1918 roku. W 1918 roku, w okresie funkcjonowania struktur BRL pod niemiecką okupacją, wspierał białoruską oświatę. Wraz z Jazepem Waronką i Kanstancinem Jezawitauem zreorganizował Białoruskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe „Praswieta” w Białoruskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe „Baćkauszczyna”. Wchodził w skład Rady BRL. W połowie kwietnia 1918 roku był brany pod uwagę przez działaczy BRL jako jeden z kandydatów na stanowisko szefa rządu – przewodniczącego Ludowego Sekretariatu Białorusi. 26 kwietnia 1918 roku jego podpis znalazł się pod telegramem wysłanym następnego dnia w imieniu rządu i Rady BRL do niemieckiego cesarza Wilhelma II. Telegram zawierał podziękowanie za „wyzwolenie Białorusi” oraz prośbę o poparcie dla BRL i jej sojuszu z Niemcami. Posunięcie to zostało bardzo negatywnie odebrane przez środowiska lewicowe, prorosyjskie i antyniemieckie w łonie BRL, doprowadzając m.in. do opuszczenia Rady BRL przez znaczną część jej członków oraz do rozpadu BSG.
Przewodniczący Rady BRL mały|Jazep Losik z żoną Wandą Lawicką i dziećmi 14 maja 1918 roku, na dziesiątym posiedzeniu II sesji Rady BRL, Jazep Losik został wybrany na jej przewodniczącego – formalnie głowę państwa. Zastąpił na tym stanowisku Iwana Sieradę. Po rozłamie w BSG został jednym z przywódców Białoruskiej Partii Socjaldemokratycznej (BPSd) wchodził w skład tzw. frakcji Bloku, do której należały: BPSd, BSG, Białoruska Partia Socjalistów-Federalistów i Białoruska Ludowa Partia Socjalistów. Pełniąc funkcję przewodniczącego Rady, starał się doprowadzić do uznania niepodległości BRL na arenie międzynarodowej, a także zapobiec utracie terytoriów uważanych przez polityków BRL za część ich państwa. 7 października wraz z premierem Iwanem Sieradą złożył na ręce kanclerza Niemiec protest przeciwko przekazaniu Polsce powiatów białostockiego, bielskiego i grodzieńskiego. 20 października wchodził w skład delegacji BRL do kanclerza Niemiec, która miała ponowić prośbę o uznanie państwa przez Niemcy oraz o zgodę na formowanie białoruskiego wojska. Delegacja nie została jednak przyjęta. 22 października był jednym z przedstawicieli BRL, którzy zwrócili się do prezydenta Stanów Zjednoczonych z prośbą o uznanie państwa, wsparcie polityczne i obronę terytorium po ewakuacji wojsk niemieckich.
W 1919 roku, po zajęciu Grodzieńszczyzny i Wileńszczyzny przez Wojsko Polskie, Jazep Losik uczestniczył w rozmowach z Komisarzem Generalnym ZCZW Jerzym Osmołowskim na temat politycznej przyszłości tym ziem, m.in. o plebiscycie. Po tym, jak Polacy odbili z rąk bolszewików Mińsk, wszedł w skład utworzonego tam 10 sierpnia Tymczasowego Białoruskiego Komitetu Narodowego – narodowego przedstawicielstwa Białorusinów, które nie wykluczało federacji z Polską pod warunkiem uznania przez nią BRL. 19 września 1919 roku jako przewodniczący Rady BRL brał udział w spotkaniu z polskim Naczelnikiem Państwa Józefem Piłsudskim w Domu Szlacheckim w Mińsku. W czasie spotkania delegacja zwróciła się do Piłsudskiego o uznanie niepodległości i integralności BRL, umożliwienie odnowienia pracy jej organów, stopniowe przekazywanie władzy w ręce Rady, udzielenie pożyczki, formowanie białoruskiego wojska u boku polskiego i wspólną walkę z bolszewikami. Delegacja nie uzyskała ze strony polskiego przywódcy żadnych zobowiązań.
Działalność po rozłamie w Radzie BRL 13 grudnia 1919 roku wziął udział w posiedzeniu Rady BRL w Mińsku. Następnego dnia wobec panującego na sali bałaganu posiedzenie Rady BRL zostało zerwane, a jej członkowie opuścili budynek. Pozostało w nim ośmiu członków Białoruskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów, trzech członków Białoruskiej Partii Socjalistów-Federalistów i kilka osób roszczących sobie prawo do bycia delegatami Rady BRL. Grupa ta dokonała przewrotu przeciwko Radzie i premierowi Antonowi Łuckiewiczowi, powołując konkurencyjną wobec Rady BRL Ludową Radę BRL. Tymczasem pozostała część Rady spotkała się w prywatnym mieszkaniu Aleksandra Własowa, gdzie powołano pięcioosobową Radę Najwyższą BRL. Jazep Losik został jej członkiem (według innego źródła – przewodniczącym).
W dniach 20–24 marca uczestniczył w rozmowach między przedstawicielami ZCZW i białoruskim środowiskiem. Reprezentował na nim stanowisko Białoruskiej Centralnej Rady Wileńszczyzny i Grodzieńszczyzny, zgodnie z którym strona białoruska zwracała się do władz polskich o obronę całości Białorusi, uznanie woli ludności białoruskiej w kwestii przyszłości kraju, równouprawnienie języka białoruskiego i rozwoju białoruskiej edukacji. Białoruscy politycy podkreślili przy tym, że oczekują niezależności BRL, ale widzą jej przyszłość w związku z Polską. Strona polska spełniła wówczas część postulatów.
W latach 1919–1920, w okresie gdy Mińsk znajdował się pod polską administracją, Jazep Losik współpracował z wydawanymi tam białoruskojęzycznymi czasopismami „Zwon” i „Biełaruś”. Przez pewien czas był także redaktorem tego drugiego.
Działalność w Białoruskiej SRR mały|„Praktycznaja hramatyka biełaruskaje mowy. Kurs pierszy” mały|„Praktycznaja hramatyka biełaruskaje mowy” mały|„Biełaruski prawapis” Po ponownym zajęciu Mińska przez bolszewików i zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej jako jeden z pierwszych działaczy BRL ogłosił uznanie władzy Białoruskiej SRR. Porzucił działalność polityczną i zajął się pracą naukową, kulturalną, oświatową i literacką. Od lipca 1921 roku wykładał na Białoruskim Uniwersytecie Państwowym, białoruskich kursach lektorskich i w Białoruskim Technikum Pedagogicznym. W 1922 roku został wybrany na członka zwyczajnego Instytutu Kultury Białoruskiej (IKB). Brał udział w pracach Komisji Terminologicznej IKB, a od początku 1930 roku pełnił funkcję jej przewodniczącego. W 1927 roku został dyrektorem Instytutu Języka Białoruskiego, a w 1928 roku – członkiem zwyczajnym i akademikiem Akademii Nauk Białorusi.
Radzieckie represje i śmierć