Konkatedra Narodzenia Najświętszej Maryi Panny – świątynia rzymskokatolicka zbudowana w XV wieku. Dawniej kościół parafialny, od 1992 konkatedra diecezji bielsko-żywieckiej.

Historia thumb|230px|Widok kościoła w 1945 po uderzeniu przez pocisk artyleryjski Kościół został wybudowany w I połowie XV wieku ze środków rodziny Komorowskich herbu Korczak, co nastąpiło niedługo po lokacji Żywca na obecnym obszarze. W 1515–1542 kościół został rozbudowany dzięki dotacji udzielonej przez sekretarza królewskiego Wawrzyńca Komorowskiego i kasztelana oświęcimskiego Jana Komorowskiego. Dokonano wówczas podwyższenia murów, jak również przedłużenia prezbiterium oraz nawy. Rozbudowana świątynia została poświęcona w 1547 przez krakowskiego biskupa Erazma Ciołka.

Kolejna rozbudowa poprzez powiększenie nawy i dostawienie wieży miała miejsce w latach 1582–1583 z funduszy Jana Spytka Komorowskiego. Dzięki niemu oraz jego bratu Krzysztofowi Komorowskiemu w 1583 dokonano podwyższenia wieży, która otrzymała wówczas także galerię kolumnową, a prace wykonał Jan Ricci, będący pochodzenia włoskiego i zamieszkały wówczas w Opawie, natomiast prace kamieniarskie przeprowadził Maciej Świętek z Krakowa, a ciesielskie – Jan Carpentarius z Opawy.

Tylna część nawy z czterema skarpami powstała w latach 80. XVI wieku.

W okresie 1596–1608 miała miejsce dobudowa kaplicy Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. W wyniku śmierci Krzysztofa Komorowskiego w trakcie jej trwania, prace zostały zakończone dzięki jemu synowi, Mikołajowi Komorowskiemu. W 1639 ze środków miejskiego pisarza Krzysztofa Mrzygłodowicza powstała także kaplica Ogrójca, którą wykonał mularz Jan Szczucki.

W 1645 w tylnej części nawy powstało zachowane do czasów współczesnych sklepienie, jak również czworoboczna wieża kościelna.

W 1711 kościół został w znacznym stopniu zniszczony w wyniku pożaru, na następnie do 1712 miała miejsce jego odbudowa. Nie doszło jednak wówczas do rekonstrukcji wieży. Została ona wyremontowana w 1745 nakładem Karola Wielopolskiego, powstał wtedy jej dach hełmowy, zachowany do czasów współczesnych.

W 1776 doszło do uszkodzenia wieży w wyniku jej uderzenia przez piorun. Jej rekonstrukcja miała miejsce dopiero w 1821 z inicjatywy proboszcza ks. Franciszka Augustina.

W 1903 wybudowana została nowa zakrystia. Wnętrze kościoła uzyskało w 1930 nową polichromię autorstwa Tadeusza Korpala z Wieliczki, natomiast w 1929 powstała kaplica grobowa rodziny Habsburgów, zaprojektowana przez Franciszka Mączyńskiego.

W 1992 kościół został podniesiony do rangi konkatedry w wyniku powstania diecezji bielsko-żywieckiej na mocy bulli „Totus Tuus Poloniae populus” wydanej przez Jana Pawła II.

Architektura Wygląd zewnętrzny Kościół jest budynkiem orientowanym. Powstał z cegły oraz kamienia łamanego, które zostały następnie otynkowane. Część detali architektonicznych obiektu wykonano z ciosu, a pozostałe z cegły.

Mury zewnętrzne Mury na zewnątrz świątyni zostały opięte skarpami z kilkoma uskokami. W części zachodniej nawy znajdują się cztery masywne skarpy, po dwie w północnym i południowym fragmencie. We wschodniej części nawy zlokalizowano cztery mniejsze skarpy, trzy we fragmencie południowym i jedną w północnym, natomiast dwie z nich mieszczące się w połowie długości nawy są ustawione pod skosem w stosunku do lica muru. Przy prezbiterium znajduje się sześć skarp, z czego połowa jest ustawiona ukośnie.

Portale thumb|230px|Boczny portal wejściowy Od południowej i północnej strony nawy znajdują się kamienne portale, o takiej samej konstrukcji, jednak różniące się zastosowanymi ornamentami. W obu portalach umieszczono toskańskie żłobkowane pilastry, które podpierają archiwoltę o półkolistym kształcie z wolutą w kluczu. Belkowanie, ozdobione fryzem z konsolami, opiera się na archiwolcie oraz dwóch lizenach przylegających do pilastrów, wykonanych z kamieni szlifowanych w formie piramidek (rautów). Nad belkowaniem znajduje się trójkątny przyczółek, którego środkowa część jest półkolisto wygięta ku dołowi. Przestrzeń pomiędzy archiwoltą a belkowaniem wypełniają rozety oraz stylizowane motywy roślinne, natomiast metopy fryzu zdobią symbole Męki Pańskiej i rozety.

Dach Dach nawy i prezbiterium pokryty został karpiówką. Umieszczona została w nim ośmioboczna wieżyczka z sygnaturką. Posiada latarnię o hełmie ostrosłupowym, przykryta została blachą.

Wnętrze thumb|230px|Widok wnętrza kościoła z ołtarzem głównym oraz szafkowym ołtarzem bocznym Budynek posiada prezbiterium o prostokątnym kształcie, które zostało zamknięte trzema bokami ośmioboku. Razem z apsydą ma ono wymiary 15 m długości i 7,5 m szerokości. Nawa ma charakter mocno wydłużony i posiada wymiary 26,7 m długości i 10,5 m szerokości. Po północnej stronie nawy zlokalizowana została kaplica Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (Komorowskich), natomiast po południowej – kaplica Habsburgów. Do północnej strony prezbiterium zostało dostawione ponadto prostokątne pomieszczenie, które dawniej pełniło rolę zakrystii, następnie zostało przekształcone na niewielki magazyn. Od wschodniej strony prezbiterium znajduje się nieduża sześcioboczna kaplica Ogrójca, natomiast od południowej strony prezbiterium umieszczona jest długa dobudówka, która składa się z dwóch części. Pierwsza z nich po stronie wschodniej służy za zakrystię, natomiast zachodnia była używana jako babiniec.

Prezbiterium kościoła wyposażone zostało w sklepienie kolebkowe z lunetami. Nawa została oddzielona od prezbiterium za pomocą tęczy o półkolistym łuku. Tęcza w odległości 6,8 m od łuku zachodniego została przedzielona na dwie części łękiem sklepiennym. Dłuższa z nich, zlokalizowana pomiędzy tęczą a łękiem posiada sklepienie sieciowe, natomiast krótsza, rozciągająca się od łęku do zachodniego muru, nakryta została sklepieniem kolebkowym z lunetami, osadzonym o 1,4 m wyżej.

Nawa posiada trzy arkady. Arkada ostrołukowa prowadzi do kaplicy Wniebowzięcia NMP, natomiast arkady orkrągłołukowe – do kaplicy Habsburgów oraz wieży.

Okna w prezbiterium kościoła są wysokie i zostały zamknięte spłaszczonymi łukami. Okna nawy we wschodniej części są wąskie i ostrołukowe, wyposażone w kamienne laski. Okna położone w zachodnim obszarze nawy są szerokie i zamknięte półkoliście.

Z prezbiterium do babińca prowadzi ostrołukowe wejście. Węgar obity został blachą, znajduje się na nim tarcza z wypisaną datą 1671. Do starej zakrystii z prezbiterium prowadzi wejście prostokątne, posiadające kamienne obramowanie i żelazne drzwi, wykonane w 1583 nakładem Jana Spytka Komorowskiego. Nawa wyposażona jest w dwa okrągłołukowe wejścia, zlokalizowane z jej północnej i południowej strony.

Do jedynych ozdobnych elementów architektonicznych nawy należą wsporniki umieszczone u spływu lunet na sklepieniu. Część nich zakończona została tarczami herbowymi Korczak, pozostałe tarcze zostały pozbawione herbu. Inne wsporniki zakończono ornamentami w kształcie gruszki, chwostu, stylizowanego kwiatu (rozety), żołędzia lub innymi.

Wieża thumb|230px|Wieża Kościół posiada czworoboczną wieżę, która została dobudowana do nawy od jej zachodniej strony. Powstała ona na planie kwadratu o boku 10,5 m. Bez hełmu jej wysokość to 45 m, natomiast z hełmem wynosi 60 m (nie licząc gałki i krzyża). Wybudowana została do wysokości 27,5 m z kamienia łamanego, natomiast dalej wykorzystano cegłę.

Historia wieży Część wieży wystawiona z kamienia powstała w okresie 1582–1583. W jej górnym poziomie umieszczone są półkoliście zamknięte wnęki znacznych rozmiarów, gdzie dawniej znajdowały się duże, bliźniacze okna, w których zawieszone były dzwony. Mury u postawy posiadają grubość 2,4 m, następnie do poziomu wnęk zwężają się do 2,15 m. Górny fragment wieży został wzniesiony w 1585 z cegły i zwieńczono go wówczas galerią. Zewnętrzna płaszczyzna nowszej części wieży jest cofnięta w stosunku do części starszej o 30 cm, w związku z czym grubość ceglanej części wynosi 1,85 m. W trakcie pożaru w 1711 wieża uległa w znacznym stopniu uszkodzeniu. Zniszczony został jej strzelisty hełm, więźba w jej wnętrzu oraz dekoracje namalowane w górnej części muru. Jeszcze w 1711 wieża został przykryta tymczasowym hełmem według projektu Piotra Bebera. W 1785 miał miejsce gruntowny remont wieży, podczas którego prowizoryczny hełm został zastąpiony nowym. Galeria na wieży została uszkodzona w 1945 w wyniku trafienia pociskiem artyleryjskim, a zniszczenia zostały naprawione w 1946.

Architektura wieży W narożnikach wieży umieszczone zostały ciosy. Jej ściany dzielone są na siedem pięter wyznaczonych wąskimi gzymsami. Cztery dolne gzymsy, zlokalizowane na powierzchni murów wykonanych z kamienia, pozostają szersze w stosunku do pozostałych. Siódme piętro konstrukcji zostało wzniesione w kształcie arkadowej galerii, okrążającej zwężony tu do 6,85 m trzon wieży. Po bokach galerii znajdują się trzy arkady, które powstały z żłobkowanych kolumn jońskich zlokalizowanych na postumentach połączonych ze sobą archiwoltami o półkolistym kształcie, wyposażonymi w konsole w kluczach. Między postumentami rozciągają się balustrady z balasami o dwóch lalkach. Archiwolty udekorowane zostały ornamentem „wole oczy”, natomiast na płycinach postumentów znajdują się dekoracje geometryczno-roślinne. Na dwóch postumentach od strony zachodniej umieszczono kartusze z przedstawieniami herbu Korczak, którym posługiwali się fundatorzy obiektu, jak również herbu Leliwa, należącego do matki fundatorów.

W obszarze galerii wieży trzykrotnie został zastosowany złoty podział. Ściany znajdujące się nad arkadami zostały zamknięte wąskim gzymsem, zamkniętym i oprofilowanym. Zwężony trzon wieży wznosi się nad pulpitowym dachem jako kolejne, niskie pięterko, tworzące postawę jej hełmu. Hełm budowli złożony jest z czterospadowego, wysokiego dachu o profilu falistym, a także wysokiej czworobocznej latarni, która została ujęta w narożnikach pilastrami. Znajduje się tu także kopułka o cebulastej formie, zakończona gałką z umieszczonym w niej krzyżem.

Na najniższym poziomie wieży od zachodniej strony powstał portal, który tworzą dwie kolumny toskańskie. Podpierają one normalne belkowanie. Ponad kolumnami umieszczone zostało obszerne okno, zamknięte półkoliście i przechodzące w wyższą kondygnację. Pomiędzy oknem a portalem znajduje się półkolista, kamienna płaskorzeźba przedstawiająca herb Korczak ujęty w wieniec laurowy wraz z dwoma rogami obfitości.

Na fryzie znajdującym się na wieży widnieje napis „R. P. – 1924”, stanowiący datę odbudowy dawnego wejścia do wieży i wystawienia portalu. Wtedy też na wieży wmurowana została również płaskorzeźba z herbem Korczak, która wcześniej znajdowała się na Starym Zamku.

W murach wieży na prawie każdej kondygnacji wykute z każdej strony zostały niewielkie otwory okienne, które są rozglifione dwustronnie lub jednostronnie w kierunku do wnętrza wieży. Okna znajdujące się na czwartym piętrze zostały umiejscowione w prostokątnych, głębokich framugach, zamkniętych od górnej strony za pomocą półkola. Okna pięter umieszczonych pod galerią pozostają przesłonięte przez tarcze zegarowe, znajdujące się z każdej strony wieży.

U podstawy wieży znajduje się przestronne pomieszczenie, które przez arkadę o okrągłym łuku otwiera się na nawę i pełni funkcję kościelnego przedsionka. Powyżej tego pomieszczenia wnętrze wieży podzielone jest na kondygnacje za pomocą drewnianych belek i znajdujących się na nich desek. Na wyższe piętra wieży można dostać się jedynie z zewnątrz – po kamiennych, krętych schodach, które częściowo znajdują się w południowej ścianie wieży, a częściowo w półokrągłej wieżyczce od południowej strony. Z kolei od drugiego piętra w górę prowadzą drewniane schody znajdujące się we wnętrzu wieży.

W 1924 w zewnętrzną ścianę trzeciego piętra wieży zostały wmurowane kule armatnie pochodzące z lat potopu szwedzkiego.

Dzwony na wieży Na wieży kościoła umieszczone zostały dwa dzwony zegarowe, a także dwie sygnaturki: